Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

كرج، شهرستاني در نيمة غربي استان تهران، با مركزيتي به همين نام، داراي 6 شهر، 3 بخش و 7 دهستان. اين شهرستان از غرب با شهرستان‌هاي هشتگرد و نظرآباد و بوئين زهرا (در استان قزوين)، از شرق با شهرستان‌هاي تجريش، تهران و شهريار، از شمال با شهرستان‌هاي نور و چالوس (در استان مازندران) و از جنوب با شهرستان زرنديه (در استان مركزي)، همسايه است.1

شهر كرج، از طريق راه آهن، آزاد راه، بزرگ‌ راه و اخيراً با خطوط راه آهن شهري (مترو)، به تهران متصل شده است. كرج به دليل قرار گرفتن در فاصلة حدود 40 كيلومتري پايتخت، به لحاظ ارتباطي داراي اهميت ويژه‌اي است.2 اين شهر با مختصات جغرافيايي ً30 َ00 ْ51 طول شرقي و ً45 َ48 ْ35 عرض شمالي، با ارتفاع 1360 متر از سطح دريا، داراي آب و هوايي معتدل مايل به سرد در نواحي شمالي و آب و هوايي معتدل در نواحي جنوبي است و در مجموع از نظر بارندگي جزء نواحي خشك محسوب مي‌شود.3 كرج از شمال در نزديكي ارتفاعات متعددي از جمله كوه‌هاي پالون گردن به ارتفاع 4375 متر، كهار بزرگ به ارتفاع 4108 متر، كوه آسارا 3941 متر و كوه صندوق‌چال به ارتفاع 3718 متر، قرار دارد و از جنوب با دشت حاصلخيزي كه از رسوبات رودخانة كرج تشكيل شده، همسايه است.4 مجموعة اين عوامل طبيعي و موقعيت مساعد جغرافيايي، كرج را از امتيازها و شرايط خاص توسعه برخوردار كرده است. عبور رودخانة پر آب كرج از ميان شهر و احداث نخستين سد آبي- برقي ايران بر روي اين رودخانه و مهار آب براي كشاورزي، مصارف صنعتي و شرب، در رونق كشاورزي و توسعة صنعت و شهرنشيني در منطقه تأثير بسياري داشته است.

رودخانة كرج به طول 245 كم با ميانگين آب‌دهي سالانه 499 ميليون م3 منشأ حيات و مدنيت در منطقه بوده است5 و حتي بخشي از آب مورد نياز ساكنان تهران از زمان محمدشاه قاجار تاكنون با حفر كانال و يا احداث شبكة آبرساني از همين رودخانه تأمين مي‌شده است.6

كرج در زماني نه چندان طولاني روستايي زيبا و پر آب و درخت در نزديكي تهران بود كه غالباً به عنوان ييلاق مورد استفادة ساكنان تهران قرار مي‌گرفت. با رشد و توسعة تهران و نيز احداث كارخانجات و مراكز صنعتي، كشاورزي و آموزشي در كرج و نواحي اطراف آن و نيز استفاده از مناطق مسكوني اين شهر از سوي اهالي تهران، به صورت «شهر خوابگاهي»، در مجموع رشد و توسعة شتاباني را به اين شهر داده است، آن‌گونه كه بر اساس نتايج سرشماري 1335ش، تعداد ساكنان كرج از 14526تن به 940968 در 1375ش7 و طبق برآوردها به 1212220 تن در 1384ش رسيده؛8 يعني در طول حدوداً 50 سال، جمعيت اين شهر (كرج بزرگ) نزديك به 90 برابر افزايش داشته است.

نخستين مدرسة كشاورزي (در محل كاخ تاريخي سليمانيه) و دانشكدة منابع طبيعي در اين شهر تأسيس شد. همچنين نخستين كارخانة ذوب آهن ايران قرار بود در زمان سلطنت رضاشاه در اين شهر احداث شود كه به علت وقوع جنگ دوم جهاني، متوقف ماند و خرابه‌هاي آن هنوز در حومة شهر باقي است. دانشگاه‌هاي متعدد دولتي و غير دولتي و مراكز آموزشي كشاورزي و فني و حرفه‌اي نيز، كرج را به صورت يكي از مراكز مهم آموزشي كشور در آورده است.

 

مآخذ:

  1. دفتر تقسيمات كشوري. نشرية عناصر و واحدهاي تقسيمات كشوري. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1383.
  2. سازمان حمل و نقل و پايانه‌هاي كشور (وزارت راه و ترابري). اطلس جاده‌هاي ايران (ويرايش دوم). تهران: همشهري، 1380، ص 11.
  3. جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. ج 3، دايرة‌المعارف جغرافيايي ايران، چ 1، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 984 و 985.
  4. همانجا.
  5. جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. ج 2، رودها و رودنامة ايران، چ 2، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 388.
  6. تكميل‌همايون، ناصر. تاريخ اجتماعي و فرهنگي تهران. ج 1، از آغاز تا دارالخلافة ناصري. تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1377، ص 76، 89، 188.
  7. نورالهي، طه. توزيع و طبقه‌بندي جمعيت شهرهاي ايران در سرشماري‌هاي 75-1335. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 110 و 188.
  8. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 81.
    غلامحسین تکمیل‌همایون