Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

كردستان، نام استاني در غرب كشور و به مركزيت شهر سنندج (← شهر سنندج).

اين استان از جنوب با استان كرمانشاه، از شمال با استان آذربايجان غربي، از شرق با استان‌هاي زنجان و همدان و از غرب با كشور عراق همسايه است.1

استان كردستان با مختصات جغرافيايي 44َ˚34 تا 28˚36 عرض شمالي و 33َ˚45 تا 15َ˚48 طول شرقي و وسعت 28817كم‍، 8/1 درصد از مساحت ايران را تشكيل مي‌دهد.2 اين استان براساس آخرين تغييرات در تقسيمات كشوري، داراي 9 شهرستان، 26 بخش، 83 دهستان و 23 شهر است. شهرستان‌هاي استان عبارتند از: بانه، بيجار، ديواندره، سروآباد، سنقر، سنندج، قروه، كامياران و مريوان.3

استان كردستان به ويژه قسمت غربي آن، سرزميني كوهستاني است. بخش عمده‌اي از ناهمواري‌هاي استان كردستان را ارتفاعات زاگرس تشكيل مي‌دهند كه با توجه به شكل ظاهري، نحوۀ پيدايش، جهت ناهمواري  جنس طبقات آن، به دو بخش غربي و شرقي، به شرح زير قابل تقسيم هستند:4

قسمت بيشتر بخش غربي استان را كوه‌ها تشكيل مي‌دهند كه جنس آن‌ها عمدتاً رسوبي و از نوع آهكي است. دامنه‌هاي ملايم و يكنواخت و دره‌هاي باز از ديگر ويژگي‌هاي اين كوه‌هاست. چهل چشمه، آربابا، پيازه و كوره ميانه مهم‌ترين بلندي‌هاي اين قسمت است.

چهل چشمه با 3137م‍ ارتفاع وسيع‌ترين تودة كوهستاني و مهم‌ترين كانون آبگير استان است كه خط الرأس آن، حوضه‌هاي آبريز اورميه، درياي مازندران و خليج فارس را از يكديگر جدا مي‌كند و اين يكي از ويژگي‌هاي برجسته در اين تودة كوهستاني است. كوه‌هاي نيمۀ جنوبي بخش غربي، داراي جهت شمال غربي ـ جنوب شرقي است و مهم‌ترين اين رشته كوه‌ها، شاهو با بلندي 3390م‍، مرتفع‌ترين كوه استان و نيز كوه سالان و هورامان است. در بخش شرقي كه از جنوب شرقي قُروه تا شمال بيجار و قسمت‌هايي از ديواندره و سنندج را در بر مي‌گيرد، به سبب نفوذ مواد مذاب درون زمين از طريق گسل‌ها در ميان لايه‌هاي رسوبي و فشار و حرارت زياد، داراي سنگ‌هاي از نوع دگرگوني هستند. پنجه علي، به‌ور و پريشان در جنوب قروه، شيدا در شمال قروه و شاه نشين و سياه منصور در شمال بيجار از مهم‌ترين ارتفاعات اين بخش به شمار مي‌آيند.

مهم ترين دشت‌هاي استان كردستان نيز مانند: دشت‌هاي بيجار، قره، دهگلان، و چاردولي در اين بخش گسترده شده‌اند.5

ارتفاعات استان، به ويژه كوهستان‌هاي غرب آن، منشأ و سرچشمة رودهاي پر آب و متعددي است كه پس از آبياري دشت‌هاي داخلي استان، وارد قلمرو استان‌هاي همجوار مي‌شوند. استان كردستان در زير حوضه‌هاي آبريز سفيدرود از حوضة آبريز درياي مازندران، زيرحوضة زرينه‌رود و سيمينه‌رود از حوضة آبريز درياچه اورميه، زيرحوضة كرخه و زيرحوضة مرزي غرب (رودهاي سيروان و زاب) از حوضة آبريز خليج فارس و درياي عمان، قرار دارد.6

در زيرحوضة سفيدرود، رود پر آب و طولاني قزل اوزن جاري است كه از كوه‌هاي چهل چشمه، سرچشمه گرفته و پس از عبور از كردستان و استان‌هاي زنجان و گيلان، در محل سد سفيد رود با رودخانة شاهرود در آميخته و از آن پس با نام سفيدرود به سوي درياي مازندران ادامه مي‌يابد. رودهاي سيروان و زاب پس از عبور از كردستان وارد خاك عراق شده و همراه با دجله به خليج فارس منتهي مي‌شوند. زرينه رود و سيمينه رود نيز پس از عبور از استان كردستان وارد استان آذربايجان غربي شده و به درياچة اورميه مي‌پيوندد.7

آب و هواي كردستان تحت تأثير عوامل متعددي شكل گرفته است. استان كردستان در قسمت شمالي رشته كوه زاگرس كه چون ديواره‌اي عظيم از شمال غرب تا جنوب ايران كشيده شده، جاي گرفته است. وزش بادهاي مرطوبي كه از غرب مي‌وزد و تغييرات ارتفاعي، در مجموع شرايط نسبتاً مطلوبي را به لحاظ آب و هوا و ميزان متوسط بارندگي فراهم ساخته است، به گونه‌اي كه ميانگين سالانۀ دما در ارتفاعات استان، حدود 8 درجه سانتي گراد و در مناطق پست 13 درجه سانتي‌گراد است. همچنين حداكثر متوسط بارندگي سالانه در ارتفاعات غرب و شمال غرب استان، به ميزان 800 ميلي متر و حداقل آن در شمال شرقي استان به ميزان 300 ميلي متر است.8

افزون بر درياچة سد قشلاق كه در شمال شهر سنندج و بر روي رودخانة قشلاق احداث شده و نيز درياچة سد زرينه‌رود كه از ساخت سدي بر روي رودخانة زرينه رود در شمال استان و در مرز با استان آذربايجان غربي پديد آمده است، پديدة ديدني ديگر، درياچة طبيعي زريوار در منطقه‌اي كوهستاني و پوشيده از جنگل واقع در غرب استان و در كنار شهر مريوان و در نزديكي مرز ايران و عراق است. زريوار درياچه‌اي زمين ساختي (تكتونيكي[1]) و داراي آب شيرين است. اين درياچه با وسعت 15 تا 20 كم‍2 علاوه بر جاذبة گردشگري خود، به لحاظ پرورش ماهي و استفاده از آب آن براي كشاورزي، داراي اهميت است.9 كردستان به لحاظ درجه‌بندي احتمال وقوع زلزله در آن، از استان‌هاي كم خطر و استثنايي كشور است، به گونه‌اي كه بيشترين مساحت آن در منطقة خطر پايين و خطر متوسط قرار دارد.10

كردستان، از جمله مناطق باستاني و داراي مدنيت كهن در تاريخ ايران است كه حدود و نام آن در منابع تاريخي و جغرافيايي گذشته بارها ذكر شده است؛ در نزهۀالقلوب در «ذكر بقاع» آن آمده است: «و آن شانزده ولايتست و هوايش معتدل و حدودش به ولايات عراق عرب و خوزستان و عراق عجم و آذربايجان و ديار بكر پيوسته است...».11 در تذكرۀالملوك از كردستان به عنوان يكي از چهار ولايت ايران نام برده شده كه همراه با سيزده بيگلربيگي، مجموعة تقسيمات كشوري دوره صفويه را تشكيل مي‌داده است.12 در زمان كريمخان زند، سرزمين كردستان با لقب دارالشجاعة كردستان يكي از ايالت‌هاي ايران شناخته مي‌شد.13 در تقسيمات كشوري دورة رضاشاه پهلوي، با چند استان و شهرستان همجوار استان غرب  را تشكيل داد و سپس استان پنجم نام گرفت.14

سرانجام در 1337ش، استان كردستان به مركزيت سنندج تأسيس گرديد.15 سرزمين كردستان، در دهه‌هاي اخير چه از سوي گروه‌هاي تجزيه طلب و آشوبگر و چه در جريان جنگ‌هاي اول و دوم جهاني و نيز جنگ عراق با ايران، صدمه‌ها و لطمه‌هاي بسيار به خود ديد، اما در سال‌هاي اخير با هوشياري و كمك مردم و مساعدت‌هاي حكومت مركزي، نسبت به بازسازي و توسعة آن تلاش‌هاي بسيار زيادي انجام گرفت، به گونه‌اي كه در حال حاضر اين استان به لحاظ احداث راه، تأسيسات آموزشي، خدماتي و توليدي، تا حد بسياري، محروميت‌ها و عقب ماندگي‌هاي گذشته را جبران كرده است.16

استان كردستان در سرشماري 1375 تعداد 1346483 جمعيت داشته كه طبق برآورد انجام گرفته، اين تعداد در 1384 به 1574119 رسيده است.17 استان كردستان به لحاظ جاذبه‌هاي طبيعي، فرهنگي و تاريخي از مناطق بِكر و ديدني براي گردشگري در ايران است.18

 

مآخذ:

  1. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان كردستان). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384، ص1.
  2. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران. چ2. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص35.
  3. دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1384.
  4. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. جغرافياي استان كردستان. چ5، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1383، ص3 و 4.
  5. همان. ص 4.
  6. همان. ص 18.
  7. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور. ج2: حوضه آبريز درياي خزر. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1382، ص 95؛ فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور. ج4 :حوضه آبريز خليج فارس و درياي عمان. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص17؛ فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور. ج1: حوضه آبريز درياچه اروميه. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1381، ص 43.
  8. جغرافياي استان كردستان. همان. ص8.
  9. اطلس زمين‌شناسي (اطلس ملي ايران). چ1. تهران: سازمان نقشه برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور)، 1382، ص12؛ جغرافياي استان كردستان. همان. ص 21.
  10. اطلس زمين‌شناسي (اطلس ملي ايران). همان. ص 45.
  11. مستوفي قزويني، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبيرسياقي، چ1، قزوين: حديث امروز، 1381، ص162.
  12. تذكرۀالملوك. سازمان اداري حكومت صفوي يا تعليقات مينورسكي بر تذكرۀالملوك. به كوشش دكتر محمد دبيرسياقي، ترجمۀ مسعود رجب نيا، چ3. تهران: اميركبير، 1378، ص 4 و 5.
  13. اميراحمديان، بهرام. تقسيمات كشوري، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1383، ص 78.
  14. همان. ص 85 و 89.
  15. همان. ص 97 و 98.
  16. همان. ص 25، 34 و 47.
  17. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور)، 1382، ص 161 و 162.
  18. جغرافياي استان كردستان. همان. ص 48-63.
    [1].  
غلامحسین تکمیل‌همایون