Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

كرمان، استاني در جنوب شرق ايران و به مركزيت شهري به همين نام ( ← شهر كرمان).

اين استان از شمال شرق با استان خراسان جنوبي، از شمال و شمال غرب با استان يزد، از غرب با استان فارس و از جنوب با استان هرمزگان همسايه است.1

استان كرمان با مختصات جغرافيايي 29َ˚26 تا 58َ˚31 عرض شمالي و بين 21َ˚54 تا 34َ˚59 طول شرقي و وسعت 181714كم، 1/11 درصد از مساحت ايران را تشكيل مي‌دهد،1 و براساس آخرين تقسيمات كشوري، داراي 16 شهرستان، 45 بخش، 142 دهستان و 57 شهر است. اسامي شهرستان‌هاي استان عبارتند از: بافت، بَردِسير، بَم، جيرُفْت، راوَر، رَفْسَنْجان، زَرَند، سيرجان، شهر بابك، عنبرآباد، كرمان، كَهْنوج، مَنوجان، كوهبَنان، رودبار جنوب و قلعه گنج.3

پهنة جغرافيايي استان كرمان به لحاظ ناهمواري‌ها داراي دو قسمت كاملاً متمايز است:

  1. قسمت شرقي استان: از شمالي‌ترين نقطة استان كه مرزهاي جنوبي استان‌هاي خراسان جنوبي و يزد است تا جنوبي‌ترين ناحيه كه جبهة شمالي كوه‌هاي بشاگرد را تشكيل مي‌دهد، تماماً با زمين‌هاي پست و كويري پوشيده شده‌اند كه بخشي از كوير لوت در شمال (نمكزار شَهداد)، لوت زَنگي احمد در وسط و جازموريان در جنوب از جملة آنها است. تنها، قسمتي از رشته كوه‌هاي جبال بارِز، در جنوب شرق استان، اين پيوستگي مناطق پست كويري را در شمال جازموريان قطع مي‌كند.4
  2. قسمت مركزي و غربي كرمان: در اين قسمت علاوه بر چند كوه پراكنده، سه رشته كوه به نام‌هاي كوهستان پَلْوار، كوهستان جبال بارز و كوهستان بَشاگِرد به ترتيب در شمال، مركز و جنوب استان به چشم مي‌خورند كه داراي جهت شمال غربي ـ جنوب شرقي مي‌باشند. بلندترين كوه استان كوه هِزار به ارتفاع 4465م‍ است كه در جبال بارز و تقريباً در مركز جغرافيايي استان واقع شده است.

    پديدة مهم ديگر اين استان، هامون جازموريان است كه در جنوب شرق استان بين استان سيستان و بلوچستان و كرمان قرار دارد. اين هامون كه در گذشته به شكل درياچه‌اي بزرگ بوده است، اكنون با دريافت آب كافي از رودهاي هَليل رود (از غرب= كرمان) و بمپور (از شرق = سيستان و بلوچستان) و ساير جريان‌هاي سطحي ديگر، به صورت درياچه‌اي فصلي در مي‌آيد و در مواقع ديگر به شكل چاله‌اي باتلاقي و شوره زار خود نمايي مي‌كند.5 در غرب استان و در دامنه‌هاي غربي كوه‌هاي مركزي استان و در غرب شهر سيرجان، كوير نمك سيرجان قرار دارد كه مانند بقيه كويرهاي كوچك داخلي استان، پايانه ريزآبه‌هاي ارتفاعات اطراف است.6

    استان كرمان در زيرحوضه‌هاي كوير لوت، كوير در انجير، كوير سيرجان و هامون جازموريان از حوضة آبريز مركزي ايران، قرار دارد. در اين زيرحوضه‌ها رودخانه‌هاي متعددي جاري است كه هَليل رود بزرگ‌ترين و طولاني‌ترين آن‌ها است.7

    در حالي كه حدود 3/6 ميليون هكتار (معادل 36%) از مساحت استان كرمان را مناطق بياباني و كويري تشكيل مي‌دهند، در صورت عدم مقابله با پديدة بيابان‌زايي، اين مقدار مساحت در آينده نزديك به 3 ميليون هكتار خواهد رسيد و اين درحالي است كه وسعت جنگل‌هاي استان حدود 3/1 ميليون هكتار برآورد شده است.8

    در نقشه زلزله خيزي ايران، بسياري از نقاط استان كرمان و نيز شهر كرمان در منطقة با درجة خطر خيلي بالا و بقيه نقاط هم در مناطق با درجة بالا و متوسط واقع شده‌اند. گُسل‌هاي طولاني و متعددي كه در پهنة استان وجود دارند، زلزله‌هاي مرگبار و ويرانگر بسياري را پديد آورده‌اند كه زلزلة پرتلفات 1382ش در شهر «بم»، واقع درشرق استان، بيش از 80 درصد از شهر مذكور و اطراف آن را تخريب كرد و زيان‌هاي بسياري بر جاي گذاشت.9

    كرمان همواره يكي از ايالت‌هاي تاريخي و مشهور در تاريخ ايران بوده است. در حدودالعالم قديمي‌ترين اثر جغرافيايي ايران، شانزده بار از كرمان نام برده شده10 و در شرح «ناحيت كرمان و شهرهاي وي»، آمده است: «كرمان ناحيتي است مشرق وي حدود سندست و جنوب وي درياء اعظم است، و در مغرب وي ناحيت پارس است، و شمال وي بيابان سيستان است...»11 و در احسن التقاسيم نيز از كرمان و شهرهاي آن ايالت به نيكي ياد و نوشته شده است: «جيرفت در آنجا است كه جهانيانش به نمونه ياد كنند ... خرماي خبيص ]شهداد[ مرد را بي‌تاب كند... زيبايي پارچه‌هاي بم زبانزد است... كرمان داد و ستدگاه ثروتمندان خوشگذران است، آب گوارا، هواي معتدل، ديانت و پاكي به حد كمال دارد... پس كرمان شهري مرفه است اگر حوادث بگذارد...».12

    كرمان در طول تاريخ با نام‌ها و لقب‌هاي متعددي كه بر آن گذارده بودند، سرزميني شناخته شده و داراي شهرت بود. بردشير، بوتيا، جرمانيا، ژرمانيا، كارمانيا، كريمان و ... از جمله نام‌هايي است كه در منابع تاريخي به كرمان داده شده بود.13

    در عصر سلطنت شاه عباس اول صفوي، كرمان يكي از ايالت‌هاي ايران بود. در دورة فرمانروايي كريمخان زند، «دارالامان كرمان» ناميده مي‌شد. در زمان سلطنت شاهان قاجار، همراه با بلوچستان يكي از ايالت‌هاي ايران بود. در دورة رضاشاه پهلوي، مجموعه‌اي از ايالت‌هاي فارس، كرمان، يزد و هرمزگان كنوني، استان جنوب ناميده شدند و اندكي بعد با برخي تغييرات در محدودة آن، استان هشتم نام گرفت و بالاخره در 1339ش، استان كرمان به مركزيت كرمان و با همان نام تاريخي خود در تقسيمات كشوري ايران، جاي گرفت.14

    جمعيت استان كرمان در سرشماري 1375، تعداد 2004345 تن بود كه در 1384، طبق برآورد انجام شده، به 2432928 تن رسيده است.15

    استان كرمان كه در گذشته، يكي از مناطق محروم كشور محسوب مي‌شد، در دهه‌هاي اخير با احداث راه آسفالته، راه‌آهن، فرودگاه‌ها و نيز با تأسيس مراكز توليدي، آموزشي، تجاري و رفاهي، به پيشرفت‌هاي بسيار زيادي دست يافته است. جاذبه‌هاي گردشگري استان در زمينه‌هاي طبيعي، تاريخي و توليدي انواع صنايع دستي به ويژه قالي و انواع فرش، همه ساله گردشگران بسياري را به سوي خود جذب مي‌كند.16

     
    مآخذ:
  1. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان كرمان). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384، ص1.
  2. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران. (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص 45.
  3. دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1384.
  4. گيتاشناسي (واحد پژوهش و تأليف). اطلس گيتاشناسي استان‌هاي ايران. چ1. تهران: گيتاشناسي، 1383، ص156 و 157 (نقشه طبيعي استان كرمان).
  5. كلينسلي، دانيل. كويرهاي ايران و خصوصيات ژئومورفولوژيكي و پالئوكيماتولوژي آن. چ1، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح، 1381, ص 185-188.
  6. همان. ص 220-221.
  7. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور. ج3: حوضه آبريز ايران مركزي. چ1. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1383، ص 70، 71، 79، 80، 195، 196، 197، 235 و 236.
  8. سازمان پژوهش و برنامه ريزي آموزشي. جغرافياي استان كرمان. چ5، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1383، ص 45، 48 و 58.
  9. همان. ص 64-69.
  10. حدودالعالم من المشرق الي المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوري, 1362، ص 229.
  11. همان. ص 126.
  12. مقدسي، ابوعبدالله محمد بن احمد. احسن التقاسيم في معرفۀ‌الاقاليم. ترجمه دكتر علينقي منزوي، چ2. تهران: كومش، 1385، ص 680 و 681.
  13. چكنگي، عليرضا. فرهنگنامه تطبيقي نام‌هاي قديم و جديد مكان‌هاي جغرافيايي ايران و نواحي مجاور. چ1. مشهد: آستان قدس رضوي، 1378، ص 240.
  14. اميراحمديان، بهرام. تقسيمات كشوري. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1383، ص70، 77، 81، 82، 85، 90، 98.
  15. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور)، 1382، ص 165 و 167.
  16. جغرافياي استان كرمان. همان. ص 80-90.
غلامحسین تکمیل‌همایون