Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

كرمان، مركز استان و شهرستاني به همين نام، واقع در نيمة شرقي ـ جنوبي كشور.

شهرستان كرمان از غرب با شهرستان‌هاي زرند، رفسنجان و بردسير، از جنوب با شهرستان‌هاي بم و جيرفت، از شمال غرب با شهرستان راور و از شمال شرق با شهرستان‌هاي بيرجند و نهبندان (در استان خراسان جنوبي) و از شرق با شهرستان زاهدان (در استان سيستان و بلوچستان)، همسايه است. اين شهرستان برابر آخرين تقسيمات كشوري، داراي 6 بخش 13 شهر و 16 دهستان است.1 بخش عمده‌اي از شرق اين شهرستان در كوير لوت قرار دارد.

شهر كرمان با مختصات جغرافيايي ً00 َ05 ْ57 طول شرقي و ً30 َ17 ْ30 عرض شمالي و ارتفاع 1755 متر از سطح دريا با آب و هوايي معتدل، خشك و كوهستاني و با ميانگين بارندگي سالانه 136 ميلي‌متر،2 در فاصلة 980 كيلومتري تهران، از مسير كاشان ـ يزد، واقع است.3 اين شهر از طريق راه آهن نيز به تهران متصل است و در آيندة نزديك به زاهدان و شهر مرزي ميرجاوه هم مرتبط خواهد شد.4 گرچه بخش اعظمي از شهرستان كرمان در كوير لوت واقع شده، اما شهر كرمان با ديوارة كوهستان پلوار، از كوير مذكور جدا شده و بدين ترتيب عامل ارتفاع بر اقليم آن تأثيرگذار شده است. اين شهر در منطقه‌اي كم ارتفاع قرار دارد و توسط كوه‌هاي جوپار (4135 متر) در جنوب، پلوار (4233 متر)، سيرج (3520 متر) و جفتان (3957 متر) در شرق و كوه‌هاي باغ‌بالا (3775 متر) و بن در (3250 متر) در شمال و حاجي‌آباد (2943 متر) در غرب محصور شده است.5 با اين حال رودخانة مهمي در شهر و اطراف آن جريان ندارد و تنها رود قابل ذكر رود شور بافق است كه به عنوان مهم‌ترين رودخانة حوضة اردستان ـ يزد ـ كرمان و مانند ديگر رودخانه‌هاي اين حوضه، تحت تأثير بارندگي‌هاي نامنظم، حالت سيلابي داشته و در تمام فصل‌هاي سال، خشك و بي‌آب است.6 شهداد، جفتان، اندوهجرد، دهنه غار، حرجند و چترود نيز از ديگر رودخانه‌هاي كرمان هستند كه بيشتر از كوهستان پلوار سرچشمه مي‌گيرند.7

كرمان از شهرهاي باستاني ايران است. تنها در كتاب حدودالعالم، شانزده بار از آن نام برده شده است.8 در كتاب مذكور در وصف اين شهر آمده است: «كرمان ناحيتي است [كه] مشرق وي حدود سندست و جنوب وي درياء اعظم است، و مغرب وي ناحيت پارس است، و شمال وي بيابان سيستان است و اين ناحيتيست كه هر چه بسوي درياست جايهاي گرمسير است و مردماني‌اند اسمر [گندم‌گون] و جاي بازرگانانست و اندر وي بيابان‌هاست و از وي زيره و خرما و نيل و ني‌شكر و پانيذ خيزد...»9 و در عجايب المخلوقات و غرايب الموجودات از كرمان چنين ياد شده است: «ولايتيست بزرگ و مبارك اهل وي دين‌دار غالباً ملوك ايشان عادل‌اند... حد كرمان تا حد بحر فارس است و مفازه خراسان و مكران و تا طارم، متاع كرمان: رازيانه و خرما و زيره و ارزن و ركوه و نطعها و پردها و كرباس...»10 و لسترنج نيز مي‌گويد: «ياقوت گويد كرمان در دورة سلاجقه از بهترين و آبادترين بلاد محسوب مي‌شد، ولي در قرن هفتم كه وي جغرافياي خود را مي‌نوشت شهرهاي آن ايالت خراب بود و كشت‌زارها بي‌حاصل و اهالي سرگردان و بيچاره بودند و بالاخره در پايان قرن هشتم جنگ‌هاي اميرتيمور ويراني و خرابي كرمان را تكميل كرد و آن ناحيه را سراسر به ورطة خرابي و بدبختي فرو برد. مقدسي در قرن چهارم كرمان را به پنج كوره، يعني پنج ولايت، تقسيم كرده كه هر ولايتي به اسم كرسي آن ولايت موسوم بوده است،...».11 كرمان و ايالت آن در طول حيات تاريخي خود با نام‌ها و لقب‌هاي بسياري از جمله جرمانيا، ژرمانيا، كارمانيا، كرمانيه، كريمان، شهر كوران، دارالامان و... شهرت داشته است.12 نام ديگر اين ناحيه برابر كتيبه‌هاي هخامنشي بوتيا بوده و جزو ساتراپي چهاردهم به شمار مي‌رفته است و بعدها: كارامانيا نام گرفت و كم‌كم تبديل به كرمان شده است.13 زمان صفويه دورة آرامش كرمان بوده است اما در زمان فتنة افغان اين ناحيه غارت  شد و در زمان آقا محمدخان قاجار بزرگ‌ترين صدمات به شهر كرمان وارد آمد، زيرا اهالي اين شهر از لطفعلي‌خان  زند طرفداري كرده بودند.14 با تأسيس استان كرمان در 1316ش و انتخاب كرمان به مركزيت آن و احداث راه‌هاي مواصلاتي مختلف و نيز مراكز متعدد صنعتي، آموزشي و تجاري، كرمان به يكي از قطب‌هاي مهم جذب جمعيت و سرمايه در جنوب كشور تبديل شده است؛ به گونه‌اي كه جمعيت شهر از 62157 تن در نخستين سرشماري عمومي كشور در 1335ش به 384991 تن در سرشماري 1375ش15 و طبق برآوردهاي انجام شده، در 1384ش جمعيت شهر كرمان به 529748 تن رسيده است.16 كرمان به لحاظ توليد انواع صنايع و هنرهاي دستي از جمله قالي و انواع فرش و نيز داشتن جاذبه‌هاي طبيعي از جلوه‌هاي زيباي زندگي در انواع محيط‌هاي زيستي حاشية كوير تا دامنه‌هاي كوه‌هاي اطراف شهر و نيز دارا بودن آثار تاريخي متعدد نظير كاروان‌سراها، بازارها، موزه‌ها، مسجدها كه مسجد جامع، مسجد امام، مجموعه بازار وكيل، حمام گنجعلي‌خان و ... از جمله آنهاست، مقصد گردشگران بسياري از داخل و خارج از كشور است.17

 

مآخذ:

  1. دفتر تقسيمات كشوري. نشرية عناصر و واحدهاي تقسيمات كشوري. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1384.
  2. جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. ج 3، دايرة‌المعارف جغرافيايي ايران، چ 1، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 992.
  3. سازمان حمل و نقل و پايانه‌هاي كشور (وزارت راه و ترابري). اطلس جاده‌هاي ايران (ويرايش دوم). تهران: همشهري، 1380، ص133 و 134.
  4. همان. صIV و 28 – 26.
  5. مؤسسة گيتاشناسي. اطلس گيتاشناسي استان‌هاي ايران. چ1، تهران: گيتاشناسي، 1383، ص156.
  6. جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. ج 2، رودها و رودنامة ايران، چ 2، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 59.
  7. جعفري. گيتاشناسي ايران. ج 3، دايرة‌المعارف جغرافيايي ايران، همانجا.
  8. حدودالعالم من المشرق الي المغرب. به كوشش منوچهر ستوده، تهران: طهوري، 1362، ص 229.
  9. همان. ص126.
  10. طوسي، محمد. عجايب المخلوقات و غرايب الموجودات. به كوشش منوچهر ستوده، چ2، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1345، ص 263 و 264.
  11. لسترنج، گاي. جغرافياي تاريخي سرزمين‌هاي خلافت شرقي. ترجمة محمود عرفان. چ 6، تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1383، ص 321.
    Lestrange, G. The Lands of the Eastern Caliphate. Cambridge: University Press, 1905, P. 299.
  12. چكنگي، عليرضا. فرهنگنامة تطبيقي نام‌هاي قديم و جديد مكان‌هاي جغرافيايي ايران و نواحي مجاور. چ 1، مشهد: بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1378، ص 240.
  13. كيهان، مسعود. جغرافياي مفصل ايران، ج 2: سياسي. تهران: ابن‌سينا، 1311، ص244.
  14. همان. ص245.
  15. نورالهي، طه. توزيع و طبقه‌بندي جمعيت شهرهاي ايران در سرشماري‌هاي 75-1335. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 111 و 189.
  16. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص172.
  17. سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ريزي آموزشي (وزارت آموزش و پرورش). جغرافياي استان كرمان. چ5، تهران: 1383، ص 80-84.
    غلامحسین تکمیل‌همایون