Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

كريم‌خان زند، ملقب به وكيل‌الرعايا (تولد 113 یا 118ق / ؟ ) . مؤسّس سلسلة زند (حك1163ق – 1193 /؟ م).

كريم‌خان از طايفة زند از ايل لر فرزند ایناق‌خان و زادگاه او پيري و كمازان ملاير بود. وي سي و دو ساله بود كه نادرشاه طايفة زند را به خراسان كوچ داد.1 اين طايفه در لشگركشي‌هاي نادر حضور داشتند. كريم‌خان و برادرش صادق‌خان در ركاب ابراهيم‌شاه افشار به دليل لياقت در خدمت نظامي لقب خان گرفتند.2 پس از مرگ نادرشاه و در زمان عادلشاه افشار، كريم‌خان طايفة زند را به خاستگاهش در پيري و كمازان بازگرداند و با شكست دادن مهرعلي‌خان تكلو، همدان را تصرف كرده با سپاهيان عليمردان خان متحد شد و در جنگ با ابوالفتح‌خان حاكم اصفهان او را شكست داد ولي وي را بخشيد و با انعقاد اتحادي سه‌گانه، شاهزاده‌اي صفوي را با نام اسماعيل سوم به سلطنت رساندند.3 اندكي بعد كريم‌خان در شيراز با ابوالفتح‌خان به دليل قتل عليمردان‌خان جنگيد و پس از شكست وي به همراه شاه اسماعيل سوم وارد اصفهان شد و به خود لقب وكيل‌الرعايا داد4 (1165ق /؟ م ). با پايان يافتن عمر اتحاد سه‌گانة كريم‌خان با دو رقيب ديگر، آزادخان افغان و محمدحسن‌خان قاجار مواجه شد. وي آزادخان را در نبرد خشت مغلوب كرد ولي ضربة نهايي را محمدحسن خان به آزادخان وارد كرد و وي را از صحنة رقابت خارج كرد. محمدحسن خان هم سرانجام توسط شيخ علي‌خان زند يكي از سرداران كريم‌خان مغلوب گرديد5 (1172ق /؟ م) و اين‌گونه كريم‌خان درصدد برقراري آرامش در متصرفات خود برآمد. وي علاوه بر لشگركشي به كرمانشاه و آذربايجان، دو شورش را كه در كرمان و بارفروش (بابل)، توسط تقي‌خان دراني و حسينقلي خان جهانسوز بر پا شده بود سركوب كرد.6 اختلاف كريم‌خان با اعراب بني‌كعب در كنار رود اروند كه متأثر از فتنة عثماني‌ها بود زمينة حضور انگليسي‌ها را در خليج‌فارس فراهم كرد. در جزيرة خارك ميرمُهَنّا پسر ميرناصر بندرريگي به دزدي دريائي مشغول بود. كريم‌خان زكي خان را مأمور دفع وي كرد ميرمهنا به بصره گريخت و در آنجا به دست مأموران عثماني بصره به قتل رسيد. كريم‌خان نيز به اقدام مأمور عثماني اعتراض كرد7 (1182ق/ ؟ م). لشگركشي ناموفق به عمان براي مطيع كردن شيخ‌ عبدالله رهبر خوارج.8 شكست دادن عثمانيان و فتح بصره‌ (1190ق /؟ م) و واگذاري حكومت آنجا به برادرش صادق‌خان اقدامات ديگر كريم‌خان در واپسين سال‌هاي زندگي بود. هر چند با فوت او (1193ق / ؟ م) و بازگشت صادق‌خان به شيراز، بصره توسط عثمانيان تصرف شد.9

كريم‌خان چنان ساده و بي‌آلايش بود كه عنوان شاه را براي خود انتخاب نكرد. از سخاوت و بخشندگي وي منابع تاريخي توصيف‌هاي بسياري كرده‌اند.10 احترام به پيروان مذاهب مختلف11 ساختن بناهاي عام‌المنفعه مانند حمام، بازار، مسجد، برج و بارو و...در شهرهاي شيراز، تهران، بوشهر، كرمان و... از اقدمات او است. ضمن اين‌كه در مناسبات با اروپائيان در گسترش تجارت در خليج‌فارس نيز موفقيت داشت كه نشان از آگاهي سياسي او است. (←زندیه).

 

مآخذ:

  1. پري، جان ر. كريم‌خان زند. ترجمة محمدعلي سلوكي، تهران: 1365، فراز، ص27-25.
  2. حسيني‌فسائي، ميرزا حسن. فارسنامة ناصري. چاپ منصور رستگاري فسائي، تهران: 1367، اميركبير، ج1، ص558.
  3. نوائي، عبدالحسين. كريم‌خان زند. تهران: 1348، ابن‌سينا، چ2، ص42-41.
  4. ورهرام، غلامحسين. تاريخ سياسي اجتماعي ايران در عصر زنديه. تهران: 1348، معين، ص45-44.
  5. رجبي، پرويز. كريم‌خان زند و زمان او. تهران: 1352، گروه فرهنگ مرجان با همكاري انتشارات اميركبير، ص74-70.
  6. شميم، علي‌اصغر. ايران در دورة سلطنت قاجار. تهران: 1374، انتشارات مدبر، چ6، ص33.
  7. نامي‌اصفهاني، ميرزا محمدصادق موسوي. تاريخ گيتي گشا. چاپ سعيد نفيسي، تهران: 1363، اقبال، ص167.
  8. هدايت، رضاقلي‌خان. تاريخ روضةالصفاي ناصري. قم: 1339، چاپ حكمت، ج9، ص120-119.
  9. هوشنگ مهدوي، عبدالرضا. تاريخ روابط خارجي ايران. تهران: 1364، اميركبير، ص187-186.
  10. آصف، محمدهاشم. رستم‌التواريخ. چاپ محمد مشيري، تهران: 1352، اميركبير، ص420.
  11. شعباني، رضا. تاريخ تحولات سياسي- اجتماعي ايران در دوره‌هاي افشاريه و زنديه. تهران: 1377، سمت، ص157-156.
    سیدحسن شجاعی دیوکلایی