Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

کمربند، (مرکب از کمر + بند)، نوار يا تسمه‌اي چرمين، پارچه‌اي، فلزي و مانند آن که به دور کمر مي‌بندند و به آن کمر و میان‌بند و کُستی مي‌گويند.

ایران باستان: سابقة استفاده از کمربند بسیار طولاني و به سال‌ها قبل از ورود آریاییان به ایران مي‌رسد.1 گاه شالی را به جای کمربند به دور کمر می‌بستند،2  و روی آن را اغلب با سنگ‌هایی قیمتی تزئین مي‌كردند،3 و دو سر شال را معمولاً پس از گره‌زدن، در جلو رها می‌کردند.4 بستن کمربندهایی هم که جلوی آن سگکی داشت معمول بود.5 زنان نیز از کمربند استفاده می‌کردند.6 اگرچه جنس کمربندها  اغلب چرمی بود، اما از جنس‌هاي دیگر همچون طلا، نقره یا برنز نیز کمربند مي‌ساختند.7  کمربند پشمی سفید رنگ زرتشتیان را که از 72 نخ ( اشاره به 72 فصل یَسنای اوستا) مي‌بافند، کُستی می‌نامند.8

ابتدای اسلام تا مغول : پیامبر کمربندی به نام ابرقه9 و کمربند دیگری از چرم قرمز دباغی شده مي‌بستند که نوعی سگک در جلو خود داشت.10 در ماوراءالنهر زنان اعیان نوعی کمربند طلایی دو نواره داشتند.11 امیران، گاه از شال یا کمربندی استفاده می‌کردند که اغلب تسمه‌هایی مرصع و پُرتزئین از آن آويزان بود.12 خُطبا کمربند به کمر نمی‌بستند اما اقشار دیگر به ویژه شعرا از کمربند و شال استفاده می‌کردند.13 عیاران کمربندی از برگ‌های بافته شده خرما می‌بستند.14 در جوزجان زنان نوعی کمربند زنانة مرصع به كمر مي‌بستند كه «حَقَبيه» ناميده مي‌شد،15 و در کرمان شال‌های مرغوب مي‌بافتند.16 خطیبان خوزستان و عراق به کمربند طلایی یا نقره‌ای خود، شمشیر حمایل می‌کردند.17 امرای آل باوَند طبرستان قبل از قبول اسلام، کُستی می‌بستند.18  در ايران زرتشتیاني که قبول اسلام نمی‌کردند، همان کُستی یا گونه‌ای دیگر از آن را به کمر مي‌بستند، که مسلمین آن را ُزنار مي‌ناميدند.19 شاهان ترک اغلب بر روی قباهای خود شالی ساده یا نقش‌دار، و یا کمربندهای پولک‌دار حلقه‌ای می‌بستند.20 به نوعی از این شال‌هاي فیروزه نشان و گلابتون‌دوزی شده شال هزار مثقالی می‌گفتند.21 بر کمربندهای طلایی حاجبان22 تکه‌های چرم و لوحه‌های نقره‌ای مي‌آویختند، که علامت فرمانبرداری اُمرا از سلاطین بود.23 کمر(کمربند) در میان صوفیه نیز بسيار اهمیت داشت.24 رسم بود، سردارانی که درخواست عفو می‌کردند، کمربندهای خود را مي‌گشودند و از گردن خود مي‌آويختند.25

مغول تا عصر حاضر: در اين دوره شاهان معمولاً کمربندی روی لباس زیری (اگرقبای رویی کاملاً جلوباز بود) و یا روی لباس رویی(اگر قبای رویی جلو بسته بود) به کمر می بستند که جلوي آن گاهي نقش‌دار و خردلی رنگ،26 یا سفید با يك گل ده‌پر27 در جلو بود. این کمربند با کلاه (کمر و کلاه) از علائم فرماندهی و حکومت به شمار مي‌رفت.28 رنگ این کمربند گاهي سیاه و با گل‌هایی شش و هشت پر طلایی بود.29 نوازندگان گاه کمربندی سیاه یا سفید و با الحاقات طلایی یا با شالی قرمز، بنفش و یا سبز می‌بستند.30  استفاده از دو شال مختلف و با هم، تقریباً از دورة صفوی مرسوم شد. شاهان صفوی غیر از شال، از کمربندی چرمی یا پارچه‌ای سفید، سیاه، طلایی و مانند آن که بر روی آن گل‌های چند پر دایره شکل طلایی نصب شده بود، استفاده می‌کردند.31  بيشتر زنان دو انتهای شال را پس از گره‌زدن در جلو مي‌آویختند. این آویزه گاهي آویزه‌های لوزی شکلی به نام «سالامه» داشت.32

 

مآخذ:

1.                  Carter, E. Excavations in ville royale I at Suse, DAFI, XI, 1980, Pp. 76-77, 129, Pl. 5, fig 22d.

2.                  Amiet, P. Elam, Paris: 1966, P. 77, fig 37.

3.                  Spycket, A. Les figurines de Suse. MDAI, LII, Paris: Gabalda, 1992, P. 139, Pl. 99, no 838, M 23.

4.                  Amiet, P. Glyptique Susienne, Paris: 1972, vol I, P. 268, vol II, Pl. 179, fig 2062.

5.        نگهبان، عزت‌الله. حفاری هفت تپه دشت خوزستان. سازمان میراث فرهنگی،1377، ص186، ش 129، تندیسی از هفت تپه.

6.                  Spycket, P. 74, Pl. 51, no 370-371.

7.                  Calmeyer, P; Peck, E, H. Iranica, Belts.

8.    پورداود، ابراهیم؛ یسنا، ابن سینا،1340، ج1، ص26؛ مرعشی، ظهیرالدین. تاریخ طبرستان و رویان و مازندران. چاپ محمد حسین تسبیحی، تهران: شرق، 1368، ص94، 97؛ بلاذری، ابی‌العباس احمد بن یحیی، فتوحالبلدان. حققه و شرح و حواشیه عبدالله انیس الطباع، عمرانیس الطباع، دارالنشرللجامعین، 1377ق/ 1957م، ص472- 474.

9.        کلینی رازی، ابی جعفر محمد بن یعقوب. اصول کافی. ترجمه و شرح جواد مصطفوی، تهران: انتشارات علمیه اسلامیه، بی‌تا، ج1، ص342.

10.   یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب. تاریخ. بیروت: دارصادر، 1960م، ج2، ص71؛ ابن اثیر، عزالدین ابوالحسن. الکامل فی التاریخ. بیروت: دارصادر، داربیروت، 1385ق/ 1965م، ج2،  ص15، و نیزنک: دوزی ذیل «بریم»:

Dozy, R. P. R; Dictionnaire détaillé noms des vêtements chez les Arabes, Amsterdam, 1845, Pp. 71-73.

11.     نرشخی، ابوبکرمحمد بن جعفر، تاریخ بخارا. ترجمة ابونصر قباوی، تلخیص محمد بن زفر، تصحیح مدرس رضوی، تهران: توس، 1363، ص53.

12.     نرشخی، ص28- 29؛ ابن اثیر، ج4، ص573- 574.

13.   مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد. احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم. طبع دخویه، لیدن: بریل، 1906م، ص327؛ ثعالبی، ابومنصور عبدالملک. یتیمة الدهر. المطبعة الحنفیة بدمشق، بی‌تا، 4جلد، ج2، ص12.

14.   مسعودی، ابی‌الحسن علی. مروج الذهب و معادن الجوهرفی التاریخ. بتحقیق محمد محیی‌الدین عبدالحمید، الطبعة الثالث، قاهره: 1377ق/1958م، ج4، ص22؛ اصفهانی، ج3، ص412- 417.

15.   ابن حوقل. صورة الارض. الطبعة الثانیه، لیدن: بریل، 1938- 1939م، ص370؛ دزي، ذيل حَقَبْ / حِقاب؛ حدود العالم من المشرق الی المغرب. مولف ناشناخته، مقدمه بارتولد، تعلیقات مینورسکی، ترجمة میرحسین شاه، تصحیح و حواشی مریم میراحمدی، غلامرضا ورهرام، تهران: دانشگاه الزهراء، 1372، ص304.

16.     زیدان، جرجی. تاریخ التمدن الاسلامی. طبع حسین مونس، مصر: دارالهلال، 1902- 1906م،  ج5، ص106-108، 131.

17.   مقدسی، ص129، 416؛ متز، آدام. الحضارة الاسلامیة فی القرن الرابع. نقله الی العربیة محمد عبدالهادی ابوریده، قاهره: لجنة التالیف و الترجمه، 1377ق/1957م، ج2، ص86- 87.

18.     مرعشی. ص94، 97، 111؛  بلاذری، ص472- 474.

19.     ابن اسفندیار، بهاءالدین محمد بن حسن. تاریخ طبرستان. چاپ عباس اقبال، تهران:1320، ص22- 223.

20.              Papadopoulo, A; Mazenod; L'Islam et l'art musulman, Paris: 1969, P. 135, no 35.

جوزجانی، منهاج السراج،طبقات ناصری. چاپ عبدالحی حبیبی، تهران: 1334، ج1، ص352- 353، 391.

21.     محمد بن منور، اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید. تصحیح محمدرضا شفیعی‌کدکنی، تهران: آگاه، 1367، ج1، ص90، ج2، ص517.

22.     بیهقی، ابوالفضل‌محمد بن حسین. تاریخ بیهقی. به کوشش خلیل خطیب‌رهبر، تهران: سعدی، 1368، ج1، ص 41، 188، 209.

23.     ابن اثیر، ج11، ص84، ج12، ص247، 248؛ جوزجانی، ج 1، ص412؛

Pope, A.U.A survey of Persian art, ed, P. Ackerman, Tehran, 1964-1967, vol 6, p. 2480, vol 9, no 518.

24.   هجویری، علی بن عثمان. کشف المحجوب. تصحیح والنتین ژوکوفسکی، لنینگراد، 1926م، چاپ افست، با مقدمه و فهارس محمد لوی عباسی، تهران: امیرکبیر، 1336، ص57؛ غزالی، ابوحامد محمد. احیاء علوم الدین. قاهره: المطبعة المیمنیة،1322ق، ترجمة مویدالدین محمدخوارزمی، به کوشش حسین خدیو‌جم، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1351-1359 ، ج3، ص338.

25.     ابن اثیر، ج7، ص140-141.

26.              Blair, S; A compendium of chronicles, the Nasser D. Khalili collection of Islamic art, ed, J. Raby, Oxford university press, vol XXVII, 1995, P.77

نسخه جامع التواریخ، تبریز: ورقه های 249b .251a,250b , مجموعه خلیلی

27.   ورقی از نسخه عصر اینجو، شیراز: متروپولیتن، n.57.51.35 . لصراف، شهاب. الفروسیة،الریاض.المکتبة العربیة السعودیة، 1421ق،ج2، ص 146-147، لوحه 114؛ رشید الدین، فضل‌الله همدانی. جامع التواریخ. به تصحیح و تحشیه محمد روشن، مصطفی موسوی، تهران: البرز، 1373، ج2، ص 1494؛ حافظ ابرو، شهاب‌الدین عبدالله هروی، ذیل جامع التواریخ رشیدی، به اهتمام خانبابا بیانی، تهران: انجمن آثار ملی، چاپ دوم، 1350، ص190.

28.     گروسه، رنه. امپراطوری صحرانوردان. ترجمه و تحشیه عبدالحسین میکده، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1353،ص357.

29.     ورقی از شاهنامه، توپکاپی استانبول، رقم-2153، ورقه a 157، لصراف، ج2، ص242، لوحه198.

30.              Nizami. Ganjevi, Khamsa miniatures,انتشارات یازیچی، باکو،:1983 م, no 2, 44

خمسه نظامی؛ شاهنامه کاخ گلستان. ش 716، ص 4-۳ ، مجالس اول و دوم.

31.              Nizami. no 12, 17, 20, 89, 91, 99, no 16, 20.


مجالس خمسه نظامی؛ عکاشه، ثروت، موسوعة التصویرالاسلامی، بیروت: مکتبة لبنان ناشرون، الطبعة الاولی، 1999م، ص235، لوحه319، تصویردیواری، کاخ چهل ستون.

32.   نقاشی‌های روی سرتاقچه‌های گچی مقرنس کاری شده، کار اصفهان، مجموعه نخست وزیری،  ذکاء، یحیي؛  محمدحسن سمسار. آثار هنری ایران در مجموعه نخست وزیری. انتشارات نخست وزیری، 1357، ص72- 84 ؛  ذکاء، یحیی. لباس زنان ایران از سده سیزدهم تا امروز. تهران: 1336، ص 16- 19. 

محمدرضا چیت‌ساز