Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

کهگیلویه و بویراحمد، نام استانی در جنوب غربی ایران و به مرکزیت شهر یاسوج (← یاسوج).

این استان از شمال با استان چهار محال و بختیاری، از غرب با استان خوزستان، از جنوب غرب با استان بوشهر، از جنوب شرق با استان فارس و از شمال شرق با استان اصفهان همسایه است.1

استان کهگیلویه و بویراحمد با مختصات جغرافیایی '56  ْ29 تا '29  ْ31 عرض شمالی و '53  ْ49  تا '53  ْ51 طول شرقی و با وسعت 15563کم‍2، 9/0 درصد از مساحت ایران را در بر گرفته است.2

این استان بر اساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری دارای 5 شهرستان، 16 بخش، 41 دهستان و 13 شهر است. اسامی شهرستان‌های استان عبارتند از: کهگیلویه ( به مرکزیت دهدشت)، بویراحمد (به مرکزیت یاسوج)، دِنا (به مرکزیت سی‌سخت)، گچساران (به مرکزیت دوگنبدان) و بهمئی (به مرکزیت لیکک). بدین ترتیب کهگیلویه و بویراحمد تنها استان کشور است که شهرستان‌های آن دارای مرکزیت همنام با نام شهرستان نیست.3

کهگیلویه و بویراحمد، استانی ناهموار است به گونه‌ای که حدود چهار پنجم مساحت آن را ارتفاعات و تپه ماهورها تشکیل می‌دهند و بقیه را دشت‌ها و مناطق هموار فرا گرفته‌اند. مهم‌ترین ارتفاعات استان عبارتند از4: ارتفاعات دینار که بلندترین قله آن دِنا با 4332م‍ ارتفاع، دارای یخچال‌های طبیعی و سرچشمه رودهای مهمی نظیر کر و آبگرم است، ارتفاعات كوه «نیر» یا کوه نور در مرکز تقریبی استان، کوه «خامی» در شمال شرقی شهر دوگنبدان، کوه «خائیز» (خیز) در جنوب شهر دهدشت، کوه دل افروز در شمال استان.

به لحاظ زمین‌شناسی، گستره جغرافیایی استان کهگیلویه و بویراحمد جزیی از ناحیه زاگرس چین خورده است و از این‌رو زمین‌شناسی این استان ویژگی‌های مشترکی با زمین‌شناسی زاگرس دارد.

اصولاً کوه‌های زاگرس که مانند قوس عظیمی سراسر غرب، جنوب غربی و جنوب ایران را فرا گرفته‌اند، از لایه‌های ضخیم رسوبات دوره‌های پالئوزوئیک و مزوزوئیک و پالئوژن تشکیل یافته و طی دوران چهارم زمین‌شناسی به وسیلة عواملی چون باد و آب فرسایش یافته است.5

بدین ترتیب استان کهگیلویه و بویراحمد، سرزمینی کوهستانی است و بجز نوار باریکی از مرز این استان با استان‌های خوزستان و بوشهر که دارای ارتفاعی بین 200-500 متر هستند، غالب نقاط آن بیش از 500 متر از سطح دریا ارتفاع دارند.6 همین ویژگی و نیز ورود توده‌های آب و هوایی مختلف موجب ایجاد تنوع اقلیمی در این استان شده است. کوه‌های بلند استان همچون دیواره‌ای در برابر توده‌های فعال جوی مقاومت می‌کند و این پدیده خود عامل ایجاد دو نوع اقلیم با آب و هوای مختلف سردسیر و گرمسیر گردیده است.

ناحیة سردسیر، تقریباً نیمی از پهنه جغرافیایی استان را با میزان بارش برف و باران زیاد و در نتیجه با پوشش گیاهی مناسب و جنگل‌های انبوه بلوط، بُنه، کیکُم، بادام و سرو کوهی، در بر گرفته است.7 ناحیه گرمسیر کهگیلویه و بویراحمد یعنی نواحی جنوب و غرب استان، به عنوان نیمی دیگر از گسترة این استان در مسیر وزش بادهای گرم خوزستان قرار دارد و دارای آب و هوایی گرم و خشک و میزان بارندگی اندک است.8

استان کهگیلویه و بویراحمد در حوضة آب ریز بزرگ خلیج فارس و دریای عمان و در قسمت شمال غربی آن، واقع شده است.9 رودخانه‌های بزرگ و کوچکی که در کهگیلویه و بویراحمد جاری است، بیشتر از قعر دره‌ها عبور می‌کنند و کمتر می‌توانند مورد استفاده قرار گیرند. مهم‌ترین رودهای استان عبارتند از: مارون که پس از پیوستن به رود جرّاحي، به خليج فارس مي‌پيوندد؛ رود بشار که پس از پيوستن به چند رود دیگر و عبور از شهر اهواز به خلیج فارس سرازیر می‌شود؛ رود خیرآباد كه به رود زهره مي‌پيوندد و در نهایت با نام هندیجان به خلیج فارس مي‌ريزد. در سال‌های اخیر برای ذخیرة آب و تولید برق بر روی برخی از رودهای استان از جمله رود خیرآباد، سدهایی احداث كرده‌اند و سدهای دیگری نیز در حال احداث، یا در دست مطالعه است.10

استان کهگیلویه و بویراحمد در 1342ش با نام فرمانداری کل کهگیلویه و بویراحمد به مرکزیت شهر یاسوج، شامل شهرستان‌های بویراحمد سردسیر و کهگیلویه که به ترتیب از استان‌های فارس و خوزستان منتزع شده بودند، تشکیل گردید و در 1355ش با نام استان کهگیلویه و بویراحمد به جمع استان‌های کشور پیوست.11

کهگیلویه و بویراحمد یکی از استان‌های کم وسعت و کم جمعیت ایران است که به هنگام تأسیس، دارای 244370 تن جمعیت بود و در 1375 به 544356 تن رسيد. طبق برآورد انجام شده، جمعیت این استان در 1384 به 695099 تن رسیده است.12

زندگی عشایری و ضرورت کوچ ایلات متعدد بین منطقه‌های گرمسیر و سردسیر که مسائل مربوط به آن، یکی از دلایل تأسیس استان بوده است. به دلیل وجود شرایط و ویژگی‌های جغرافیای طبیعی، پیشینه‌ای چند هزار ساله دارد. این استان محل زندگی و حرکت شش ایل به نام‌های بویراحمد، بهمئی، طیبی، دشمن زیاری، چُرام، دشت و بابویی است که غالب افراد عشاير اين ايلات به دامداری و فعالیت در برخی از رشته‌های صنایع دستی مشغول هستند.13

استان کهگیلویه و بویراحمد افزون بر بهره‌مندی از زمینه‌های توسعة دامداری و کشاورزی، به لحاظ وجود ذخایر عظیم نفت و گاز در ناحیة جنوبی آن، یعنی گچساران، از امکانات بالقوة بسیاری برای پیشرفت برخوردار است. کارشناسان میزان نفت قابل بازیافت منطقة گچساران را 5/8 میلیارد بشکه و میزان گاز آن را 21 تریلیون فوت مکعب برآورد کرده‌اند.14

استان کهگیلویه و بویراحمد شرایط اقلیمی مساعد و متنوع دارد. وجود چشم‌اندازهای زیبای طبیعی، مانند رودها، چشمه‌سارها، تالاب‌ها و دریاچه‌ها، همچنین وجود مناطق پوشیده از جنگل و نیز قله‌ها و ارتفاعات برف‌گیر كوه‌ها، اين منطقه را براي گردشگري و تفریحات زمستانی و تابستانی پر كشش و جاذب كرده است.15

 

مآخذ:

  1. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان کهگیلویه و بویراحمد). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384، ص1.
  2. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران. چ2. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص 49.
  3. دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت كشور)، 1384.
  4. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي کوه‌هاي كشور. ج2، چ 1، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1379، ص 449 و 450.
  5. نجفی کانی، علی‌اکبر. مقدمه‌ای بر جغرافیای طبیعی ایران. چ 1، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1381، ص 10.
  6. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران. نقشه جغرافیای طبیعی استان کهگیلویه و بویراحمد، همان، ص 48.
  7. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي (وزارت آموزش و پرورش). جغرافياي استان کهگیلویه و بویراحمد. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1381، ص10
  8. همان. ص 6.
  9. سازمان نقشه‌برداری کشور. اطلس زمين‌شناسي (اطلس ملي ايران). نگارش دوم، چ1، تهران: سازمان نقشه برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص9 و 11.
  10. جغرافياي استان کهگیلویه و بویراحمد. همان. ص 26، 30 و 31.
  11. اميراحمديان، بهرام. تقسيمات كشوري، (از مجموعه: از ایران چه می‌دانم؟ 47). چ1، تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1382، ص 99 و 100.
  12. مركز آمار ايران. توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماری‌های 75-1335. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 20؛ مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 184.
  13. جغرافياي استان کهگیلویه و بویراحمد. همان. ص 10-19.
  14. مطیعی‌لنگرودی، دکتر سید حسن. جغرافیای اقتصادی ایران (صنایع). ویرایش دوم، چ 4، مشهد: جهاد دانشگاهی مشهد، 1384، ص 86 و 87.
  15. همان. ص 54-56.
غلامحسین تکمیل‌همایون