Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

كودتاي 28 مرداد 1332ش، كودتاي طراحي شدة انگلستان و ايالات متحده براي سرنگوني حكومت ملي دكتر محمد مصدق*، نخست‌وزير وقت.

در پي شكل‌گيري جبهة ملي* در اول آبان 1328ش، ملي كردن صنعت نفت ايران، هدف اصلي مبارزات قرار گرفت. براي دستيابي به اين هدف جبهة ملي و نيروهاي ملي‌گرا تحت رهبري مصدق و نيروهاي مذهبي تحت رهبري سيد ابوالقاسم كاشاني* به همكاري با يكديگر پرداختند. با ترور رزم‌آرا* در 20 اسفند 1329ش توسط فدائيان اسلام*، مهم‌ترين عامل عدم تحقق ملي شدن صنعت نفت، از ميان برداشته شد و متعاقب آن در 29 اسفند 1329ش لايحة ملي شدن صنعت نفت به تصويب مجلس شوراي ملي* و سنا* رسيد. اين امر كوتاه شدن ايادي بيگانگان مخصوصاً انگلستان را كه بيشترين بهره را از نفت ايران مي‌برد، به همراه داشت. در ارديبهشت 1330ش، محمد مصدق به نخست‌وزيري رسيد و تشكيل دولت داد. برنامة او اجراي كامل طرح ملي شدن صنعت نفت بود كه كشمكش‌هاي بسياري را با قدرت‌هاي خارجي در پي داشت. استواري پاية حكومت و محبوبيت روزافزون مصدق و دولتش سبب شد تا دو كشور امريكا و انگلستان به عنوان بيشترين ضرر ديدگان از اوضاع حاكم بر ايران، به منظور ساقط كردن حكومت مصدق با يكديگر به توافق برسند و برنامه‌اي مشخص براي اين منظور طرح كنند.1 اين امر با روي كار آمدن چرچيل در انگلستان و آيزنهاور در امريكا تحقق يافت. در تير 1332ش فرمان آغاز عمليات كودتايي بر ضد حكومت مصدق، كه قبلاً طراحي و زمينه‌چيني شده بود، توسط برادران دالس[1] (رئيس سيا و وزير خارجة امريكا) داده شد.2 اين عمليات از مدتي قبل با ايجاد ناامني و بي‌ثباتي در ايران و قتل افرادي همچون محمود افشار طوس رئيس شهرباني دولت مصدق، آغاز شده بود. كروميت روزولت[2] (مسئول اجراي كودتا در ايران) به ايران وارد شد و محمدرضا شاه را از حمايت‌هاي امريكا و انگليس مطمئن ساخت و با سرلشگر فضل‌الله زاهدي* به عنوان عامل عملياتي كودتا ديدار و مذاكره كرد.3 متعاقب آن هم بر اساس هماهنگي‌هاي انجام شده، شاه در 22 مرداد فرمان نخست‌وزيري زاهدي را صادر و فرمان عزل مصدق را به زاهدي داد و خودش به كلاردشت پناه برد.4 در اين زمان مصدق مجلس را به عنوان مركز اصلي مخالفان، طي يك همه‌پرسي، منحل ساخته بود و از شاه فرمان انتخابات مجلس دورة هيجدهم را مي‌خواست.5 در روز 24 مرداد عمليات كودتا به فرماندهي سرهنگ نعمت‌الله نصيري آغاز شد، اما پس از دستگيري فاطمي* و چند تن از ياران مصدق، به هنگام حمله به خانة مصدق و انجام مرحلة پاياني عمليات، نصيري دستگير شد و كودتا شكست خورد. با انتشار خبر شكست كودتا در صبح 25 مرداد، شاه و همسرش (ثريا) ايران را به مقصد عراق و سپس رُم ترك كردند.6 خبر فرار شاه در سراسر كشور منتشر شد و مردم به شادماني پرداختند و به دنبال آن اوضاع مملكت در نبود شاه و با حضور تظاهرات توده‌اي‌ها در سطح شهر و شعارها و اقداماتشان و نقشه‌هاي كودتاگران، بحراني شد. از سوي ديگر كودتاگران با بازگشت هندرسن[3] سفير امريكا به ايران، برنامة خود را پي‌گيري كردند و آشوب‌هايي چند در شهر ترتيب دادند.7 اين امر از صبح روز 28 مرداد پي گرفته شد و با حضور سركردگان گروهي اوباش و اراذل همچون شعبان جعفري*، معروف به شعبان بي مخ شدت گرفت.8 سرانجام در پي حضور تانك‌هاي هواخواه شاه و كودتاگران در سطح شهر و اشغال راديو، دولت مصدق سقوط كرد و نخست‌وزيري زاهدي اعلام شد. به دنبال آن مصدق، فاطمي و ديگر اعضاي كابينه بازداشت شدند. بدين ترتيب كودتاي 28 مرداد رقم خورد.

 

مآخذ:

  1. گازيوروسكي، مارك. كودتاي 28 مرداد 1332. ترجمة غلامرضا نجاتي، تهران: شركت سهامي انتشار، 1367، ص 15، 16-21؛ وودهاوس، سي. ام. اسرار كودتاي 28 مرداد ـ شرح عمليات چكمه (آجاكس). ترجمة نظام دربندي، تهران: راهنما، 1364، ص 60-73؛ زعيم، كورش. جبهة ملي از پيدايش تا كودتاي 28 مرداد. تهران ـ تويسركان: ايران‌مهر ـ تاخ، 1378، ص 257-261؛ عمليات آژاكس، بررسي اسناد CIA دربارة كودتاي 28 مرداد، ترجمة ابوالقاسم راه‌چمني، تهران: ابرار معاصر تهران، 1380، ص 232-236.
  2. زعيم. همان. ص 266؛ روزولت، كروميت. كودتا در كودتا. ترجمة علي اسلامي، تهران: جاما، 1359، ص 6-24؛ عمليات آژاكس. همان، ص 46-59؛ وودهاوس، سي. ام. همان. ص 67 و 68؛ گازيوروسكي، مارك. همان. ص 29. 
  3. زعيم. همان. ص 275-277؛ عمليات آژاكس. همان، ص 22 و 23.
  4. زعيم. همان. ص 275-279.
  5. همان. ص 271-275.
  6. همان. ص 279-286.
  7. همان. ص 286-300؛ عمليات آژاكس. همان، ص 26-32.
  8. عمليات آژاكس. همان، ص 191-196؛ مكي، حسين. كودتاي 28 مرداد 1332 و رويدادهاي متعاقب آن. تهران: علمي، 1378، ص 266-276.

[1]. Allen Dulles and John Foster Dulles  

[2]. Kermit Roosevelt

[3]. Loy Henderson  

جعفر گلشن