Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

ايران كشوري كوهستاني است كه رشته كوه‌هاي گوناگون بيش از نيمي از مساحت آن را فرا گرفته است. برابر محاسبات انجام گرفته از 195/648/1 كمـ مساحت ايران،1 882150 كمـ، يعني 5/54 درصد آن كوهستاني است.2 فلات پهناور ايران كه محدودة جغرافيايي كنوني ايران حدود 90 درصد آن را تشكيل مي‌دهد،3 سرزميني بلند و كوهستاني است كه در جنوب غربي آسيا و در پيوند با فلات ارمنستان و آناتولي در غرب و فلات‌هاي پامير و تبت قرار دارد. يكي از ويژگي‌هاي اساسي فلات ايران، تعلق آن به سامانة بزرگ كوه‌هاي چين‌خوردة اور آسيا است كه رشته كوه‌هاي عظيم زاگروس و البرز نمونه‌اي از آن است. اسكلت ناهمواري‌هاي به واسطة نيروهاي دروني زمين در اواخر دوران سوم زمين‌شناسي به صورت قطعي تثبيت شده و پس از آن در دورة كواترنري (دوران چهارم)، عوامل فرسايش چهرة كنوني ناهمواري‌ها را تكامل بخشيده است.4

كوه‌هاي ايران از چهار قوس شمالي، غربي ـ جنوبي، شرقي و مركزي تشكيل يافته‌اند و ارتفاع بسياري از قلل آن‌ها از 3500 متر بيشتر است. فواصل ميان ارتفاعات بلند را دره‌هاي مرتفع، دشت‌ها، شوره‌زارها (كويرها)، شنزارها و درياچه‌ها، مثل دشت كوير، كوير لوت، درياچة نمك، درياچة هامون، درياچة جازموريان، باتلاق گاوخوني و... پوشانده است.5

  • كوه‌هاي شمالي ايران: اين كوه‌ها بخشي از چين‌خوردگي‌هاي بزرگ آلپ و هيماليا هستند كه به صورت رشتة طويلي از آذربايجان خاوري شروع شده و رو به سوي خاور از كرانه‌هاي جنوبي درياي خزر مي‌گذرد و در شمال خراسان به كوه‌هاي خاوري ايران مي‌پيوندند. اين كوه‌ها، در آذربايجان خاوري با رشته‌هاي سبلان، جلفا، سهند بزقوش و كوهستان ارسباران آغاز شده و در كرانه‌هاي جنوب غربي درياي خزر خاوري رشته كوه عظيم البرز را تشكيل مي‌دهند و سرانجام در جنوب خاوري درياي خزر به دامنه‌هاي باختري رشته كوه‌هاي خراسان شمالي يعني رشته‌هاي هزار مسجد و بينالود منتهي مي‌گردد.6 در تعريفي ديگر مي‌توان گفت كه كوه‌هاي شمالي ايران بخشي از كمربند عظيم چين‌خوردة آلپ هيماليا است كه از كوه‌هاي آرارات در مرز تركيه شروع شده و با امتداد باختري ـ خاوري به طول تقريبي 1800 كم تا كوه‌هاي هندوكش در افغانستان كشيده شده است. كوه‌هاي شمالي ايران دربرگيرندة كوه‌هاي آذربايجان، كردستان شمالي، تالش، رشته كوه البرز و خراسان شمالي است و هر كدام داراي مشخصه‌هاي زير هستند:7

    كوه‌هاي آذربايجان كه در شمال باختري كشور قرار گرفته در نتيجه دو دسته از عوامل كوهزايي كه يكي تحولات دوران سوم زمين‌شناسي و ديگري فرآيندهاي آتشفشاني است، پديد آمده‌اند. عامل اول موجب ايجاد كوه‌هاي كم ارتفاع و عامل بعدي باعث ظهور كوه‌هاي مرتفع و عظيمي مانند سبلان با 4811 متر ارتفاع و سهند با 3710 متر ارتفاع شده‌اند. كوه زكي‌داغ به ارتفاع 3600 متر در باختر شهر خوي و رشته كوه ارسباران يا قره‌داغ در شمال واحد كوهستاني آذربايجان، از ديگر كوه‌هاي اين واحد كوهستاني است.

    كوه‌هاي كردستان شمالي، در جنوب كوه‌هاي آذربايجان قرار دارد و مهم‌ترين بلندي‌هاي آن، كوه‌هاي چهل‌چشمه با بيش از 2500 متر ارتفاع و كوه آبيدر با ارتفاع 2550 متر هستند كه در جنوب باختري سنندج قرار دارند.

    كوه‌هاي تالش، در كنارة باختري درياي خزر و با امتداد شمالي- جنوبي قرار دارد. درة سفيدرود، مرز اين رشته كوه با كوهستان البرز است. بكروداغ [بُغروداغ] با ارتفاع 3300 متر در نزديكي درة قزل‌اوزن، بلندترين قلة آن است.

    كوه‌هاي البرز، مهم‌ترين واحد كوهستاني شمال كشور با دره‌هاي عميق و قله‌هاي بسيار مرتفع به صورت قوسي عظيم با امتداد باختري- خاوري به طول تقريبي 600 كم، فلات مركزي ايران را از درياي خزر جدا مي‌كند. قلة آتشفشاني دماوند با 5610 متر در بخش‌ مياني رشته كوه البرز قرار دارد. از مهم‌ترين مشخصات البرز وجود تفاوت‌هاي اساسي از نظر شرايط آب و هوايي، توپوگرافي، پوشش گياهي و شبكة آب‌ها در دامنه‌هاي شمالي و جنوبي آن است. كوه‌هاي البرز خود به قسمت‌هاي البرز باختري شامل مجموعه كوه‌هايي با روند باختري- خاوري از درة سفيدرود تا درة چالوس، البرز مركزي، به عنوان وسيع‌ترين و پهن‌ترين بخش كوهستاني البرز بين دره‌هاي كرج و چالوس در باختر و رود تالار در خاور و بالاخره البرز خاوري كه از درة تالار در باختر شروع شده و با امتداد كوه‌ها به سوي شمال خاوري نهايتاً به تاش رود منتهي مي‌شود، تقسيم مي‌شود. از مهم‌ترين قله‌ها در البرز باختري مي‌توان به قلّه علم‌ كوه به ارتفاع 4850 متر و در البرز مركزي، علاوه بر قلة مرتفع دماوند به كوه‌هاي پالون گردن و در البرز خاوري به گِردِه كوه به ارتفاع 3204 متر و به سفيدكوه به ارتفاع 2863 متر اشاره كرد.

    كوه‌هاي شمال خاوري ايران، قسمت پاياني كوه‌هاي شمالي ايران است كه به صورت رشته كوه‌هاي موازي از كوه شاهوار با ارتفاع 3945 متر و با جهت عمومي شمال باختري- جنوب خاوري تا كوه‌هاي هندوكش در افغانستان ادامه مي‌يابد. در بخش شمالي كوه‌هاي شمال خاوري ايران، در مرز ايران و تركمنستان، كوه‌هاي هزارمسجد، كُپه‌داغ و كلات نادري قرار دارند. كوه سنجربيگ با 2820 متر ارتفاع و كوه اَمرودَك با 2345 متر ارتفاع از مهم‌ترين بلندي‌هاي آن است. قلة گودرز با ارتفاع 3249 متر و كوه شاه جهان با ارتفاع 3051 متر از قله‌هاي بينالود و كوه چهل‌تن با ارتفاع 3013 متر به عنوان بلندترين قلة كوه‌هاي جام ـ سبزوار در بخش‌ جنوبي واحد كوه‌هاي شمال خاوري ايران شناخته مي‌شوند.

    كوه‌هاي باختري و جنوبي ايران، واحد بزرگ كوهستاني است كه بخش عمده‌‌اي از جبهة جنوبي فلات ايران را در بر مي‌گيرد. اين كوه‌ها از كردستان جنوبي در مرز ايران و عراق شروع شده و تا مرز ايران و پاكستان در جنوب خاوري امتداد دارد. كوه‌هاي باختري و جنوبي ايران به دو بخش جداگانة زاگرس و مكران تقسيم مي‌شود. كوه‌هاي زاگرس به عنوان بزرگ‌ترين واحد كوهستاني ايران در طول 1350 كمـ از محل «تراست اصلي» (راندگي بزرگ زاگرس) شروع و تا گسل زندان (ميناب) در شمال تنگة هرمز گسترده شده است. كوه‌هاي زاگرس 5/1 مساحت كل ايران را در بر گرفته است. زاگروس به عنوان شاخة جنوبي كوه‌هايي كه فلات ايران را در بر گرفته‌اند خود از گره كوهستاني ارمنستان و كوه‌هاي آذربايجان منشعب مي‌گردد. زاگرس اصلي كه از جنوب درياچة اروميه شروع مي‌شود، با ساخت حوضه‌اي متواتر خود مشخص مي‌گردد. اين رشته كوه از تعداد زيادي كوه‌هاي موازي و دنبال هم تشكيل شده است كه به وسيلة ناوديس‌ها و در برخي نقاط دره‌هاي عميق بريده شده و از يكديگر جدا مي‌شوند. هر چند كه در مجموع ارتفاع آن‌ها به ارتفاع كوه‌هاي البرز نمي‌رسد، ليكن برخي از آن‌ها ارتفاعي بيش از 4000 متر نيز دارند: زردكوه 4547 متر، كوه دينار 4404 متر، كوه كَربوش 4294 متر، كوه كلار 4298 متر و اشترانكوه 4328 متر.8

    زاگرس خود به دو بخش زاگرس مرتفع و زاگرس چين‌خورده تقسيم شده است.9 در بخش اول به استثناي چند دشت كم وسعت و بسيار بلند، پهنه‌هاي هموار وجود ندارد. بلندترين كوه‌هاي اين بخش اشتران كوه با ارتفاع 4050 متر، كوه دنا با بلنداي 4035 متر، كوه ميش‌پرور با 3606 متر و كوه پَررو با ارتفاع 3357 متر هستند. زاگرس چين‌خورده، در جنوب واحد زاگرس مرتفع جاي دارد و مهم‌ترين كوه‌هاي آن، كوه سفيد، كوه مونگَشْت و كوه تير بازَك و كوه‌هاي سبزپوشان هستند. زاگرس چين خورده نسبت به زاگرس مرتفع از پهناي بيشتري برخوردار است. كوه‌هاي مكران از تنگة هرمز آغاز شد و با جهت عمومي باختري- خاوري تا مرز جنوب شرقي ايران ادامه مي‌يابد. بلندترين كوه‌هاي بخش شمالي اين بخش كه بشاگرد و فنوج ناميده مي‌شود عبارتند از: كوه مزدوري با ارتفاع 1870 متر و كوه راسك با ارتفاع 1812 متر و در بخش جنوبي كه مكران ناميده مي‌شود، كوه‌ها ارتفاع كمتري دارند و دامنه‌هاي جنوبي آن بر درياي عمان مشرف است و بلندترين آن‌ها عبارتند از كوه كاهانك با 1863 متر و كوه بارِشك با 1012 متر.

    كوه‌هاي خاوري ايران، دربرگيرندة مجموعة كوه‌هاي خراسان جنوبي، سيستان و بلوچستان است كه توسط گسله‌هاي بزرگ از شمال و باختر به ترتيب از كوه‌هاي شمال خاوري و كوه‌هاي مركزي جدا شده‌اند. كو‌ه‌هاي (خاف- آهنگران) و فردوس- سيمرغ و گناباد- بيرجند در شمال اين واحد جاي گرفته‌اند كه توسط گسل بزرگ دوروند از واحد شمال خاوري جدا مي‌شوند. بلندترين قله در كوه‌هاي خاوري ايران، تفتان به ارتفاع 4042 متر است.

    كوه‌هاي مركزي ايران، از دشت رزن شروع شده و تا كوه‌هاي مشرف به چالة جازموريان امتداد دارند. ارتفاع عمومي كوه‌ها از شمال باختري، به سوي جنوب خاوري افزايش مي‌يابد. بلندترين اين كوه‌ها عبارتند از: شيركوه با ارتفاع 4075 متر در جنوب يزد و كوه كركس با ارتفاع 3895 متر در جنوب نطنز را نام برد.

     

    مآخذ:
  1. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس‌ زمين‌شناسي (اطلس ملي ايران). چ1، تهران: 1382، سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور). ص1.
  2. جعفري، عباس. گيتا‌شناسي ايران. ج1، كوه‌ها و كوهنامة ايران. چ2،  تهران: 1379، گيتا‌شناسي، ص16.
  3. جعفري، عباس. گيتا‌شناسي ايران. ج3، دايرةالمعارف جغرافيايي ايران. چ1،  تهران: 1379، گيتا‌شناسي، ص885.
  4. منبع 1. ص1.
  5. نجفي‌كاني، علي‌اكبر. مقدمه‌اي بر جغرافياي طبيعي ايران. چ1، تهران: 1381، سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح، ص8.
  6. منبع 2. ص16.
  7. منبع 1. ص4-2.
  8. اهلرز، دكارت. ايران: مباني يك كشورشناسي جغرافيايي. ج1، جغرافياي طبيعي. تهران: 1365، سحاب، ص36و37.
  9. منبع 1. ص4و5.
کبری حکیمیان