Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

كويرهاي ايران،  به طور كلي تمام صفحات داخلي و همچنين بسياري از چاله‌هاي بين كوهستاني را فرا گرفته است.1

دشت كوير به مساحت 97945 كم در مركز خاوري ايران و در استان‌هاي سمنان، اصفهان، يزد و خراسان واقع شده، درازاي آن 675 كم، عرض آن (از شمال به جنوب) 100 تا 300 كم و ميزان بارندگي سالانه حدود 100 ميلي‌متر و اختلاف دماي شب و روز آن در طول سال بين صفر و 70 درجة سانتي‌گراد است.2

دومين كوير ايران به لحاظ گستردگي كوير لوت به مساحت 95800 كم است كه بين استان‌هاي خراسان و كرمان و يزد قرار دارد و يكي از خشك‌ترين و گرم‌ترين بيابان‌هاي جهان است. درازاي اين كوير از شمال باختري تا جنوب خاوري حداكثر 700 كيلومتر، و پهناي آن بين 50 تا 150 كم است. كوير لوت را ظاهراً به لوت شمالي و لوت جنوبي مي‌توان تقسيم كرد. لوت شمالي از حوالي طبس شروع و از طريق تنگه‌اي در جنوب رباط‌خان به دشت كوير متصل مي‌شود و لوت جنوبي به كوهپايه‌هاي سيستان و بلوچستان، در خاور و رشته‌ كوه‌هاي جبال ‌بازر و پلوار و جوپار در استان كرمان خاتمه مي‌يابد.3 مجموعة كوير لوت و دشت كوير پهنة وسيعي از سرزمين ايران را به خود اختصاص داده و به گفتة الفونس گابريل: «تمام كمربند كويري بزرگ كه از كوه‌هاي البرز تا بلوچستان گستردگي دارد، پر از باتلاق‌‌هاي نمك است. حدس‌ زده مي‌شود كه آن‌ها حدود يك سوم سطح خاك ايران را فرا گرفته باشد».4 همچنين پست‌ترين نقطة داخلي ايران (پس از مناطق ساحلي شمال و جنوب)، به ارتفاع 56 متر در چالة لوت قرار دارد، در حالي كه ميانگين ارتفاع پهنة ايران بيش از 1200 متر است.5

افزون بر دو كوير گستردة فوق كه برخي از قسمت‌هاي آن نام‌هاي مختلف ديگري نيز خوانده مي‌شود، كويرهاي متعدد ديگري نيز در گسترة جغرافيايي ايران وجود دارند كه نام و مشخصات برخي از آن‌ها بدين قرار است.6

كوير نمك، نمكزار وسيعي در شمال خاوري شهرستان طبس در استان يزد، به طول 60 و پهناي متوسط 17 كيلومتر و مساحت 660 كم. كوير نمك سيرجان به طول 57 كم و مساحت 450 كم در استان كرمان، كوير ابركوه، نمكزار وسيعي به مساحت حدود 1320 كم و به درازاي 65 كم در استان يزد. كوير درانجير، نمكزاري به طول 95 و پهناي 15 كم و به مساحت 920 كم در شهرستان اردكان و بافق استان يزد. كوير ساغند، هامون و نمكزاري به درازاي مساحت 105 كم در شهرستان اردكان در استان يزد. سياه‌كوه، نمكزاري به درازاي 65 و پهناي 15 كم و مساحت 940 كم در شهرستان‌هاي نائين و اردكان در استان‌هاي اصفهان و يزد. كوير مروس، نمكزاري به مساحت 340 كم در شهرستان مهريز در استان يزد، داراي 60 كم طول. به جز كوير ميغان در كنار شهر اراك كه به هنگام بارندگي به درياچه‌اي بدل مي‌شود، تقريباً تمامي كويرهاي ايران درضلع شرقي كشور قرار دارند و از همين رود تراكم جمعيت نيز در اين قسمت بسيار كمتر از ضلع غربي است.

دانيل كلينسكي از مشخصات حدود 60 كوير در پهنة ايران، نام برده است7 و همچون بسياري از پژوهشگران جغرافيايي، عقيده دارد كه كويرهاي موجود بقاياي درياچه‌هايي هستند كه بر اثر تغييرات جوي در اواخر عصر يخبندان (حدود 12000 سال پيش)، به تدريج خشك شده‌اند.8

 

مآخذ:

  1. كلينسكي، دانيل. كويرهاي ايران. ترجمه و تنظيم: دكتر عباس پاشائي، چ1، تهران: 1381، سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح، ص15.
  2. جعفري، عباس. گيتا‌شناسي ايران. ج3، دايرةالمعارف جغرافيايي ايران. چ1. تهران: 1379، گيتا‌شناسي، ص537.
  3. همان. ص1056.
  4. گابريل، آلفونس. عبور از صحاري ايران. ترجمة فرامرز نجدسميعي، چ1، مشهد: 1371، مؤسسة چاپ و انتشارات آستان قدس رضوي، ص37.
  5. سازمان نقشه‌برداري كشور.  اطلس زمين‌شناسي (اطلس ملّي ايران). نگارش دوم. چ 1. تهران: 1382، سازمان نقشه‌برداري كشور، ص 1 و 5.
  6. منبع 2. ص 1055 و 1056.
  7. منبع 1. ص328-311.
  8. منبع 1. ص1و2.
    کبری حکیمیان