Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

گرگان، نام مركز استان، شهرستان و شهر و رودي، در استان گلستان، در خاور درياي خزر، در همسايگي كشور تركمنستان.

شهرستان گرگان، بر پاية آخرين تغييرات تقسيمات كشوري در 1383ش، داراي 2 شهر و 2 بخش و 5 دهستان است.1 اين شهرستان از غرب با شهرستان‌هاي كردكوي و بندر تركمن، از شمال با شهرستان  آق‌قلا، از شرق با شهرستان علي آباد ، از جنوب با شهرستان‌هاي شاهرود و دامغان (در استان سمنان) همسايه است.2 نواحي جنوبي آن را كوهستان‌هاي مرتفع و پوشيده از جنگل كه «گاوكشان» با ارتفاع 3813 و «پيرگرده» به بلندي 3204 متر مرتفع‌ترين آنهاست، تشكيل مي‌دهد و در دشت جنوبي «گرگان رود» و «قره سو» جاري است كه به خزر مي‌ريزد.3

شهر گرگان  با مختصات جغرافيايي "00 '26  ْ54 طول شرقي و "30 '50  ْ36 عرض شمالي، با ارتفاع 160 متر،4 در فاصله 30 كيلومتري دريا  و 381 كيلومتري از تهران5 و در آخرين نقطة خط‌آهن به  خزر و در جلگه‌اي حاصلخيز كه موجب رونق كشاورزي در منطقه است، قرار دارد.

گرگان از شهرهاي قديمي ايران است كه به نام‌هاي ديگري از جمله هيركانيا شهرت داشته است.6 يعقوبي در البلدان (تأليف 278ق / 891م) مي‌نويسد: «شهر گرگان بر نهر ديلم واقع است و سرزمين گرگان را سعيد بن عثمان در حكومت معاويه فتح كرد، سپس ياغي گشت و مردم آن از اسلام بازگشتند، تا آن‌كه يزيد بن مهلب در حكومت سليمان بن عبدالملك بن مروان آن را فتح نمود، و خراج سرزمين گرگان ده ميليون درهم است، و افزارهاي چوبي نيك از خدنگ و جز آن، و انواع جامه‌هاي حرير در آن‌جا ساخته مي‌‌شود...».7 در حدودالعالم (تأليف 372ق / 982م) نيز آمده است كه گرگان: «شهريست مر او را ناحيتي بزرگست و سوادي خرم و كشت و برز بسيار و نعمت فراخ و سرحد ميان ديلمان و خراسان و مردماني‌اند درست صورت و جنگي و پاك جامه و با مروت و ميهمان‌دار ... و مستقر پادشاه طبرستان...».8 بارتولد مي‌گويد كه "جرجان يا گرگان به فاصلة كمي در سمت غربي استرآباد امتداد يافته بود".9 بدين ترتيب گرگان دقيقاً استرآباد نيست. "اين شهر تا اواخر دورة قاجاريه به نام «استرآباد» مشهور بود و تمام جغرافيانويسان در كتاب‌هاي خود از آن، با همين عنوان ياد كرده‌اند".10 «لسترنج» هم استرآباد را دومين شهر ايالت گرگان قديم مي‌داند. وي مي‌نويسد: بندرگاه شهر گرگان (جرجان) و استرآباد، در درياي خزر، جزيرة «آبسكون» بوده كه با هر يك از اين دو شهر، يك روز راه فاصله داشت».11

مقدسي هم مي‌نويسد: «آب استرآباد از گرگان (جرجان) گواراتر و بيشتر است».12 به هر حال فرهنگستان در 1316ش نام گرگان را بر استرآباد نهاد.13 استرآباد (گرگان) جايگاه ايل قاجار بود و در دورة صفويه به دليل وجود مزاري به نام «گورسرخ» كه مدفن يكي از فرزندان علي بن ابي طالب(ع) است، بسيار مشهور بود.14 بيشتر بناهاي تاريخي گرگان بر اثر زلزله و يا جنگ و غارت مهاجمان از بين رفته است. امام‌زاده نور، مسجد گلشن و پل آق‌قلا از جمله آثار تاريخي مهم شهر و پارك جنگلي نهار خوران و پارك جنگلي قرق، از جاذبه‌هاي طبيعي گردشگري در اين شهر است. دانشگاه علوم كشاورزي و منابع طبيعي از جمله مراكز آموزشي با سابقة گرگان است كه به همراه مراكز آموزشي و فرهنگي دولتي و غيردولتي ديگر، اين شهر را به يكي از كانون‌هاي علمي و آموزشي مهم در شمال شرق كشور تبديل كرده است. جمعيت شهر گرگان در 1375 تعداد 188710 15 و در 1384، بر اساس برآوردهاي انجام گرفته، تعداد 241085 تن بوده است.16

 

مآخذ:

  1. دفتر تقسيمات كشوري. نشرية عناصر و واحدهاي تقسيمات كشوري. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1383.
  2. سازمان نقشه‌برداري كشور. نقشة تقسيمات كشوري. تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1383.
  3. جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. ج 3، دايرة‌المعارف جغرافيايي ايران، چ 1، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 1084 و 1085.
  4. همانجا.
  5. سازمان حمل و نقل و پايانه‌هاي كشور (وزارت راه و ترابري). اطلس جاده‌هاي ايران (ويرايش دوم). تهران: همشهري، 1380، ص 133 و 134.
  6. لسترنج، گاي. جغرافياي تاريخي سرزمين‌هاي خلافت شرقي. ترجمة محمود عرفان، تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1383، ص8؛

    Lestrange, G. The Lands of the Eastern Caliphate. Cambridge: University Press, 1905, P. 160.
  7. يعقوبي، ابن‌ واضح (احمد بن ابي‌يعقوب). البلدان. بيروت: دار احياء التراث العربي، 1408ق / 1988م، ص 46.
  8. حدودالعالم من المشرق الي المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانة طهوري، 1362، ص 143.
  9. بارتولد، و. تذكرة جغرافياي تاريخي ايران. ترجمة حمزه سردادور (طالب‌زاده)، چ 3، تهران: توس، 1372، ص 142.
  10. نهچيري، عبدالحسين. جغرافياي تاريخي شهرها. چ 1، تهران: 1370، ص 195-196.
  11. لسترنج. همان. ص 403، 404.
  12. مقدسي، ابو عبدالله محمد بن احد. احسن التقاسيم في معرفت الاقاليم. ترجمة علينقي منزوي، چ 1، تهران: شركت مؤلفان و مترجمان ايران، 1361، ص 525.
  13. جعفري. همان. ص 1085.
  14. لسترنج. همان. ص 403.
  15. نورالهي، طه. توزيع و طبقه‌بندي جمعيت شهرهاي ايران در سرشماري‌هاي 75-1335. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 112.
  16. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور بر اساس محدودة سال 1380. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 194.
غلامحسین تکمیل‌همایون