Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

گنبد سلطانيه، يا مقبرة سلطان محمد خدابنده اولجايتو در جنوب غربي ارگ سلطنتي شهر سلطانيه.

اين بنا به دستور اولجايتو به مدت 9 سال (704-712ه.ق / ؟ م)1 با الهام‌گيري از مقبره غازان‌خان (شنب ‌غازاني‌ تبريز) و مقبرة سلطان سنجر در مرو و با استفاده از ماهرترين هنرمندان و معماران عصر و با معماري تاج‌الدين علي‌شاه- وزير اولجايتو- ساخته شد.2 دربارة عملكرد اين گنبد دو نظريه ارائه گرديده است؛ 1- نظرية مورخان و جغرافي‌دانان متقدم كه آن را آرامگاه سلطان اولجايتو دانسته‌اند، 2- نظرية اختصاص يافتن بنا از سوي اولجايتو به آرامگاه امامان شيعه با استناد به تزئيناتي كه نام امام علي(ع) درآن‌ها ديده مي‌شود، كه به دليل ممنوعيت نبش قبر در اسلام تصميم اولجايتو به انجام نرسيد3 چنان‌كه پژوهش‌هاي باستان‌شناسي نيز اختصاص بنا به قبور امامان شيعه را مردود دانسته است.

اين بنا، هشت‌ضلع، 5/48 متر ارتفاع، 8 ايوانه با 60/25 متر قطر گنبد و 150 اتاق از ملاط (گچ و اندكي آهك با آجر ساخته شده است.4 عمده‌ترين عنصرهاي تزئيناتي آن عبارت است از: تزئينات آجري، سنگي، چوبي، گچ‌بري و نقاشي با كاشي‌كاري و آجرنگاري زيبا.5 تزئينات اين بناي عظيم از هماهنگي درخشش و توازن با شكوهي برخوردار است. اين بنا در زمان خود مرتفع‌ترين بناي جهان بوده است و هم‌اكنون بزرگ‌ترين بناي ايران و پس از كليساي كاندرال سانتاماريا يا دلفيوره ـ كليساي اعظم مريم مقدس ـ در فلورانس و مسجد اياصوفياي استانبول سومين بناي عظيم تاريخي در جهان است. پروفسور پوپ[1] معتقد است كه اين بنا در معماري تاج محل تأثير بخشيده است.6

برخي ديگر دو جداره بودن گنبد را تا آن زمان بي‌سابقه دانسته‌اند كه ؟ گنبد كليساي مريم مقدس صد سال پس از گنبد سلطانيه و به تقليد از آن طراحي و اجراء شده است. شهرت اين گنبد در ادوار مختلف به قدري عالمگير شده است كه مورخان و سياحان خارجي بسياري مثل كلاويخو، پيترودلاواله، شاردن، ديولافوا، و ده‌ها تن ديگر از جهانگردان را به ديدن اين بناي با شكوه به سلطانيه كشانده است كه در آثار خود از آن توصيف‌هاي بسيار آورده‌اند. اين بنا سال‌ها است كه در دست مرمت و در پرتو پژوهش‌هاي باستان‌شناسي قرار گرفته است.

 

مآخذ:

  1. كياني، محمديوسف. تاريخ هنر معماري ايران در دورة اسلامي. تهران: 1374، سازمان تدوين كتب علوم انساني دانشگاه‌ها (سمت)، ص 72-71.
  2. مخلصي، محمدعلي. جغرافياي تاريخي سلطانيه. بي‌جا، بي‌نا، بي‌تا، ص 7-6.
  3. ثبوتي، هوشنگ. بررسي آثار تاريخي سلطانيه‌. زنجان: 1370، بي‌نا، ص 117-115.
  4. زنده دل، حسن و دستياران. استان زنجان. تهران: 1377، نشر ايرانگردان، ص 80.
  5. بناهاي آرامگاهي. تهران: 1378، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامي، ص 329.
  6. پوپ، آرتور. معماري ايراني. ترجمة رضا بصيري، تهران: 1363، انتشارات مير (گوتنبرگ)، ص118.
  7. براي آگاهي بيشتر: ثبوتي، هوشنگ. معماري سلطانيه در گذرگه هنر. تهران: 1380، پازينه، ميربها، سيد عزيز. تاريخ سلطانيه. قم: بي‌نا، بي‌تا.
     [1]. Arthur upham, Pope
اکبر فلاحی