Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

گیلان، نام استانی در شمال و شمال غرب کشور و به مرکزیت شهر رشت (← رشت).

این استان از جنوب شرق با استان مازندران، از جنوب با استان قزوین، از غرب با استان‌های زنجان و اردبیل و از شمال با کشور جمهوری آذربایجان دارای مرز مشترک است و دیگر اینکه بخش عمده‌ای از مرزهای شمال شرق و شرق آن را نیز سواحل دریای خزر تشکیل می‌دهد.1

استان گیلان با مختصات جغرافیایی '34  ْ36 تا '27  ْ38 عرض شمالی و بین '34  ْ48  تا '36  ْ50 طول شرقی و با وسعت 13952 کم‍2، 8/0 درصد از مساحت کشور ایران را تشکیل می‌دهد.2 این استان بر اساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری دارای 16 شهرستان، 43 بخش، 109 دهستان و 49 شهر است. نام‌های شهرستان‌های استان عبارتند از: املش، آستارا، آستانه اشرفیه، بندرانزلی، رضوان‌شهر، رودبار، رودسر، سیاهْکَل، شَفْت، صومعه‌سرا، تالِش، فومَن، لاهیجان، لَنْگرود، ماسال و رشت که همه آنها دارای مرکزینی هم‌نام با شهرستان هستند.3 به جز هفت شهرستان املش، سیاهکل، رودبار، شفت، فومن، صومعه‌سرا و ماسال، بقیه شهرستان‌های استان، در کنار دریا واقع شده‌اند.4

استان ساحلی گیلان مانند استان مازندران با دیوارة عظیم البرز از بقیه سرزمین ایران، جدا شده است و محدودة جغرافیایی آن به واحد جغرافیای طبیعی جنوب دریای خزر تعلق دارد. سلسلة جبال البرز با ارتفاع متوسط 3000م‍، جلگه گیلان را در بر گرفته و در واقع همین رشتة کوه عامل سرسبزی استان گیلان است.5

استان گیلان به لحاظ توپوگرافی[1] دارای دو بخش تقریباً برابر و متمایز از یکدیگر است. بخش هموار آن با نام جلگه گیلان و نیز با نام‌های جلگه‌های تالش و آستارا، نواحی شمال غرب، شرق و مرکز استان را در بر گرفته است و عموماً سواحل دریا و مناطق آبرفتی رودهای منتهی به دریا را شامل می‌شود. بخش ناهموار و کوهستانی گیلان نیز شامل رشته کوه‌هایی است که از دره رود آستارا در شمال استان تا کوه‌های سوماموس در شرق استان کشیده شده و خود شامل رشتة غربی (کوه‌های تالش، ماسوله و...) و رشتة شرقی (بخش غربی کوه‌های البرز) است. این ناهمواری‌ها نتیجة حرکات کوهزایی اواخر دوران سوم زمین‌شناسی است. از قله‌های مهم ارتفاعات مذکور، می‌توان به بکروداغ یا بغروداغ 3300م‍ و ماسوله داغ به ارتفاع 3050م‍ و به درفک کوه به ارتفاع 2705م‍ اشاره کرد.6

استان گیلان در قسمت غربی حوضة آبریز دریای خزر قرار دارد. سفیدرود با 11 شاخة اصلی و 10 شاخة فرعی از بزرگ‌ترین رودهای حوضة آبریز دریای خزر است7 و جلگة مرکزی استان محصول آبرفت همین رود است که کشاورزی پر رونقی را موجب گشته است. به لحاظ آب و هوا، استان گیلان در منطقه‌ای که آب و هوای خزری در آن حاکم است، واقع شده است.

دیوارة نفوذناپذیر کوهستان البرز مانع از نفوذ بخار آب دریای خزر و بادهای شمال باختری به نواحی جنوبی مي‌گردد. به همین علت، پر باران‌ترین ناحیة ایران در کناره‌های خزر، به‌ویژه در استان گیلان قرار دارد؛ به گونه‌ای که میانگین سالانة ریزش‌های جَوّی در این استان 1270مم‍ است. این مقدار ریزش جَوّی از میانگین ریزش‌های جَوّی در تمامی کشور که 255مم‍ گزارش شده، بسیار بیشتر است.8

ریزش‌های جَوّی مناسب از ديرباز موجب پدید آمدن پوشش گیاهی خوب و گسترده در سراسر استان گیلان شده، به طوري كه يكي از مشخصه‌های طبیعی این استان در طول تاریخ وجود انبوه جنگل‌ها و درختزارهای متنوع بوده است. اگر چه رشد شهرنشینی و قطع بی‌رویة درختان جنگل در دهه‌های اخیر، موجب از بین‌رفتن و تخریب برخی از مناطق جنگلی استان شده است؛ با این حال هنوز هم حدود یک سوم از سطح استان گیلان پوشیده از جنگل است که مساحت آن را حدود 511306 هکتار برآورد می‌کنند.9 این سطح از جنگل صنایع مرتبط به جنگل مانند تولید چوب و کاغذ را در این استان رونق بخشیده است.10

استان گیلان یکی از قطب‌های مهم تولید کشاورزی در کشور است. قریب به نیمی از تولید محصول برنج و نیز نزدیک به صد در صد از محصول چای و بیش از نیمی از پیلة ابریشم کشور در این استان تولید می‌شود.11

بهره‌مندی استان گیلان از ساحلی طولانی در دریای خزر، موجب گسترش صنایع شیلات و توسعه تولیدات مرتبط با آبزیان شده است. به گونه‌ای که این استان به لحاظ داشتن نیروی انسانی شاغل در دو بخش ماهیگیری و نیز کشاورزی، شکار و جنگلداری در مقایسه با دو استان ساحلی دیگر (مازندران* و گلستان*) در مقام اول قرار دارد.12

استان گیلان از دیرباز به عنوان ایالت و «ناحیتی» آباد و با حدود و ثغوری مشخص، شناخته می‌شده است. حدودالعالم دربارة آن مي‌نويسد:

«گیلان ناحیتیست جدا میان دیلمان و جبان و آذربادگان و دریای خزران و این ناحیتیست بر صحرا نهاده میان دریا و کوه با آبهاء روان بسیار، و یکی رودیست عظیم سپیدرود خوانند، میان گیلان ببرد و بدریای خزران افتد...»13 و دیگر اینکه «کار کشت و برز همه زنانشان کنند و مردانشان [را] هیچ کار نیست مگر کی حرب...».14

گیلان در زمان کریمخان زند، یکی از 16 ایالت ایران بود، که «دارالمنفعت گیلان» نامیده می‌شد و در قانون تقسیمات کشوری عصر مشروطیت که در 24 ذیقعده 1325ق / ؟م به تصویب رسید، یکی از دوازده ولایت ایران بود. در دورة رضا شاه پهلوی، این استان همراه با چند استان و ولایت دیگر، به نام استان شمال خوانده می‌شد. سپس استان یکم نام گرفت و بالاخره در سال 1339 شمسي، رسماً استان گیلان نامیده شد.15

جمعیت استان گیلان در سرشماری 1375، تعداد 2241896 تن و طبق برآورد انجام گرفته، این تعداد در 1384 به 2410523 تن افزایش یافته است.16

استان گیلان به سبب طبیعت زیبا و ممتاز آن از جمله سواحل مناسب و متنوع و نیز وجود جنگل، رود و کوهستان‌های خرم و مفرح و همچنین مزارع و چشم‌اندازهای زیبا، همواره یکی از مقصدهای گردشگران بوده است. با توجه به موقعیت ارتباطی این استان با مرز شمالی کشور و احداث بزرگ‌راه و راه‌آهن و تکمیل طرح کریدور شمال و جنوب، استان گیلان، به توسعة بیشتری در زمینه‌های اقتصادی دیگر، مانند گردشگری دست خواهد یافت.17

 

مآخذ:

  1. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان گيلان). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384، ص1.
  2. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران. چ2. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص 53.
  3. دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت كشور)، 1384.
  4. همان.
  5. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي کوه‌هاي كشور. ج1، چ 2، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1381، ص 257.
  6. همان. ص 258.
  7. سازمان نقشه‌برداری کشور. اطلس زمين‌شناسي (اطلس ملي ايران). نگارش دوم، چ1، تهران: سازمان نقشه برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 8.
  8. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي (وزارت آموزش و پرورش). جغرافياي استان گیلان. چ5، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1383، ص 7.
  9. مركز آمار ايران. سالنامه آماری کشور. تهران: مركز آمار ايران (دفتر انتشارات و اطلاع‌رسانی)، 1384، ص 230.
  10. مطیعی‌لنگرودی، دکتر سید حسن. جغرافیای اقتصادی ایران (صنایع). ویرایش دوم، چ 4، مشهد: جهاد دانشگاهی مشهد، 1384، ص 154.
  11. جغرافياي استان گیلان. همان. ص 50.
  12.  سالنامه آماری کشور. همان. ص 130.
  13. حدودالعالم من المشرق الي المغرب. به كوشش منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری، 1362، ص 149.
  14. همان.
  15. اميراحمديان، بهرام. تقسيمات كشوري، (از مجموعه: از ایران چه می‌دانم؟ 47). چ1، تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1383، ص 78، 82، 85، 87 و 98.
  16. مركز آمار ايران. توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماری‌های 75-1335. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 20؛ مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 199.
  17. جغرافياي استان گیلان. همان. ص 58-70؛ شهام، افشین. و هیلدا دادفر. جغرافیای جهانگردی ایران. چ 2، تهران: طراوت، 1384، ص 153-148.

[1]. Topography

غلامحسین تکمیل‌همایون