Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    
 

بازگشت به  فهرست مقالات آ

 

آب چين. آب چيننده يا قطيفه (به عربي) در لغت به پارچه يا جامه‌اي اطلاق مي‌شده است كه پس از غسل دادن مرده، او را به‌وسيله آن خشك مي‌كرده‌اند (1: ج 1، ذيل "واژه"). در عُرفِ كاتبان متأخر به‌گونه‌اي از كاغذ گفته مي‌شده كه سياهي و مركّب نوشته تر و آبگين را توسط آن خشك مي‌كرده‌اند (2: ذيل "واژه"). اين نوع كاغذ ـ كه "مداد پاك‌كن" و "كاغذ آب خشك‌كن" نيز ناميده شده (3: ذيل "مداد پاك‌كن" و "كاغذ"؛ 6: ذيل "كاغذ") ـ به‌لحاظ آنكه الياف آن از بافتي فشرده برخوردار نيست، با سرعت، آب مركّب مانده بر حروف و نوشته‌ها را به خود مي‌كشد. به همين سبب آن را جاذب و هم كاغذ نشاف خوانده‌اند  (5: 604، 757).

البته كاربرد صورت‌هاي مفرد و تركيبي اين واژه، در حوزه كتابت و نسخه‌نويسي، پيشينه‌اي ديرينه ندارد و ظاهراً از سده 10 ق. به بعد ـ كه گونه‌هاي كاغذ فرنگي به مشرق‌زمين راه و رواج يافته است ـ با كاغذ مورد بحث آشنا شده‌اند. پيش از آن، كاتبان، نوشته‌ها را در معرض هوا مي‌گذاشته و خشك مي‌كرده‌اند (757:5) يا بر نوشته آبگين و تر، خاك نرم و ماسه مي‌ريخته و آب مركّب و سياهي را مي‌گرفته و به اين عمل "خاك‌پاشي" مي‌گفته‌اند. معزالدين استرآبادي در كشكول خويش اين عمل كاتبان را از زمره آداب كتابت برشمرده و، به‌استناد حديث نبوي: "اذا كتب احدكم فليتربه فانّ التراب مبارك"، آن را مؤكد كرده است (5: 631).

در عملِ خاك‌پاشي بر نوشته‌هاي تر، كاتبان از ماسه قرمز يا خاك استفاده مي‌كرده‌اند و به اين مناسبت، ظرفي مانند دوات چوبي يا فلزي با سوراخ‌هايي بسيار كوچك و تَنگ داشته‌اند كه خاك نرم يا ماسه را در آن مي‌كرده و بر نوشته مي‌پاشيده‌اند. اين ظرف را كاتبان عربي‌زبان مِرمَلَه و مِترَبَه مي‌خوانده‌اند(4: ج 2، ص 478-479).

 

مآخذ :1) جمال‌الدين انجو، حسين‌بن حسن. فرهنگ جهانگيري. ج 1. ذيل "آب‌چين"؛ 2) دهخدا، علي‌اكبر. لغت‌نامه. ذيل "آبچين"؛ 3) شاد، محمد پادشاه‌بن غلام محيي‌الدين. فرهنگ جامع فارسي [آنندراج[. ذيل "مدادپاك‌كن" و "كاغذ"؛ 4) قَلقَشَندي، احمدبن علي. صبح‌الاعشي. قاهره: دارالكتب السلطانيه، 1963 م. = 1383 ق. = 1342؛5) مايل هروي، نجيب. كتاب‌آرايي در تمدن اسلامي. مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1372؛ 6) معين، محمد. فرهنگ فارسي. ذيل "كاغذ".               

 

                                                                                                                                                            

نجيب مايل‌هروي

 

بازگشت به  فهرست مقالات آ

 

پدیدآور
نجیب مایل هروی
کلمات کلیدی
نجیب مایل هروی
توضیحات
 
تعداد بازدید
48
موضوع
 
نام و نام خانوادگی ویرایشگر
 
آدرس پست الکترونیکی
 
صفحات فرعی
 
مقالات جدید
 
زمان آخرین تغییر 1397/05/21 08:39 ق.ظ توسط Jafari, Talieh