دايرة المعارف كتابداري و اطلاع‌رساني(نسخه آزمایشی)

بازگشت به  فهرست مقالات آ

آشوريان ايران، كتابخانه‌هاي. دوران طلايي آشوريان ايران در عرصه علم و دانش مربوط به سال‌هاي قبل از اسلام و چند سده پس از آن است كه آشوريان بيشترين تحصيلكردگان و دانشمندان را در جوامع ايران آن روزگار داشتند؛ از ميان آنان مترجمان عاليقدري برخاستند كه كتب علمي و فلسفي و، به‌طور كلي، علوم متداول آن زمان اروپا را از زبان يوناني به زبان سرياني و سپس عربي ترجمه كردند و اسباب انتقال علوم يوناني را به جهان اسلام فراهم ساختند (18: 6). بيمارستان‌ها و مدارس طب، از جمله جندي شاپور را تأسيس كردند و مدت چهارصد سال اداره آن را برعهده داشتند. نام ده‌ها تن از آنان به‌عنوان مترجم، مؤلف، پزشك، و معلم مدارس عالي در متون مختلف آمده است (15: 10-23؛ 9: 241-267؛ 2: 135-159؛ 16: 41-45؛ 19: 23-100؛ 1: 183-505؛ 12: 559-564؛ 3: 445-536؛ 6: 91-169؛ 7: 111-197؛ 10: 1600).

پس از كشتارهاي هولناك آشوريان به‌دست عوامل غازان‌خان و تيمور، اين قوم در كوهستان‌ها متواري شدند و اين سرگرداني يكي دو قرن طول كشيد (4: 224؛ 17: 715؛ 20: 120؛ 14: ج 1، ص 185؛ 33: 4-5، 265؛ 32: 145). اين رويداد چنان آشوريان را به قهقرا كشاند كه پس از بازگشت از مناطق كوهستاني، فقط روحانيان داراي سواد بودند. اين افراد، كه به تربيت جوانان همت گماشتند، صاحب مجموعه كوچكي از كتاب‌هاي خطي بودند كه خود تهيه مي‌كردند (14: ج 2، ص 25). فقر و بي‌سوادي آشوريان در تمام طول سده‌هاي 15 تا 18 م. ادامه داشت. در قرن نوزدهم مدارس متعدد ايجاد شد و دانش و فرهنگ توسعه يافت. در 18 ژانويه 1836 نخستين مدرسه پسرانه و سال بعد اولين مدرسه دخترانه تأسيس گرديد (30: 250) و با فزوني افراد باسواد، نياز به كتاب نيز افزايش يافت. نخستين چاپخانه بزرگ و مجهز به‌منظور چاپ كتاب به زبان آشوري در 7 نوامبر 1840 وارد اروميه شد و چون با ورود متخصص چاپ همراه بود، بلافاصله دستگاه‌هاي آن نصب گرديد و پس از انجام آزمايش‌هاي مقدماتي، در 21 نوامبر همان سال رسمآ آغاز به‌كار كرد و نخستين محصول آن، دعايي بود كه بر روي قطعات مقوّا به‌زبان قديمي آشوري چاپ و ميان مردم توزيع شد.

در 30 نوامبر، چاپ مزامير به‌زبان قديم، كه كشيشان سخت مشتاق آن بودند، آغاز گرديد (29: 46) و اين نخستين كتابي بود كه با حروف سربي به چاپ مي‌رسيد. سال بعد، كتاب ديگري از روي نسخه‌اي خطي كه در اختيار كشيشان محلي بود عينآ چاپ شد كه >لزوم قلب جديد[1] < (1841 م.) نام داشت و شامل ترجمه زبور 51 به‌زبان آشوري محاوره‌اي (دعاي معروف مسيحيان - اي پدر ما كه در آسماني -) و مختصري تعليمات ديني بود (29: 47). اين چاپخانه از آغاز تا سال 1918، به‌جز مدت كوتاهي كه فعاليت آن به‌دستور ژنرال عسگرخان فرمانده قوا و نماينده حكومت در اروميه محدود گرديد، پيوسته فعال بود و تا سال 1910 بيش از 300 عنوان كتاب كوچك و بزرگ مذهبي و درسي به طبع رساند (114:8). اين چاپخانه به هيأت مذهبي پروتستان تعلق داشت (47:24؛ 5: 10). متأسفانه كتاب‌هاي چاپي محصول اين چاپخانه نگهداري نشده و حتي فهرستي نيز از آنها تهيه نگرديده است. يكي از اعضاي علاقه‌مند هيأت مذهبي تعدادي از اين كتاب‌ها را به كتابخانه موزه متروپوليتن نيويورك اهدا كرده و آنچه در كتابخانه ملي برلين وجود دارد نيز توسط پروفسور ادوارد زاخائو[2] گردآوري شده است (29: 51).

دانشمنداني همچون هنري مارتين پركينز[3]  (فرزند دكتر ژوستين پركينز)، روفوس اندرسون[4] ، روزنبرگ[5] ، پيتر كاورو[6] ، و دكتر رودلف ماتسوخ[7] كوشيده‌اند عناوين كتاب‌هاي منتشرشده توسط اين چاپخانه را تهيه كنند، ولي فهرست آنان ناقص و نارساست. از مؤلف يا مترجم، سال انتشار، تعداد صفحات، و اندازه و قطع كتاب‌ها مطلقآ ذكري به‌ميان نياورده‌اند (21: ج 2، ص 516-518؛ 26: 639-642؛ 27: 192؛ 31: 151-155).

مهم‌ترين كار اين چاپخانه، چاپ كتاب مقدس به دو زبان قديم و جديد آشوري است كه كتاب‌هاي مذهبي تعليمات ديني، و پس از آن درسنامه‌ها و ترجمه كتاب‌هاي داستاني مذهبي خارجي از ديگر توليدات اين چاپخانه است. جهت تدريس در دانشكده طب اروميه نيز تعداد اندكي كتاب تشريح و بهداشت به چاپ رسيده است (21: ج2، ص 516-518؛ 639:26-642؛ 190:27-192؛ 151:31-155).

چندي نگذشت كه محل سكونت آشوري‌ها، يعني اروميه، عرصه رقابت هيأت‌هاي مذهبي گوناگون شد. لازاريست‌هاي كاتوليك فرانسوي دومين چاپخانه را در سال 1874 به اروميه آوردند (28: 111). در مدت 43 سالي كه اين چاپخانه داير بود تخمين زده مي‌شود كه حدود 50 كتاب در آن به چاپ رسيده باشد (22: 399). مديريت اين چاپخانه ابتدا برعهده ابا سولومون[8]  (كشيش دزيره سولومون[9] ) بوده و پس از درگذشت وي توسط دانشمند شهير آشوري، اسقف توماس اودو[10]  اداره شده است (28: 112) و ميرزا داوود بنيامين كلداني[11] ، كه بعدها به اسلام گرويده، مدتي اداره نشريات اين چاپخانه را برعهده داشته است (11: مقدمه، ص "ده"). كتاب‌هاي انجيل، كليله و دمنه، و دستور زبان فرانسوي از مهم‌ترين كتاب‌هايي هستند كه به زبان آشوري در اين چاپخانه به چاپ رسيده است (27: 192).

سومين چاپخانه را اعضاي ميسيون اسقفي كانتر بوري[12] انگلستان در سال 1881 به اروميه آوردند و پنجاه عنوان كتاب چاپ كردند كه از جالب‌ترين آنها كتاب صرف و نحو زبان فارسي به‌زبان آشوري است (23: 35-73).

پس از آنكه جمعيت آشوري‌ها در تهران افزايش يافت اقدام به تهيه چاپخانه‌اي با عنوان "چاپخانه سازمان جوانان آشوري" كردند و چاپخانه خصوصي ديگري نيز در تهران احداث گرديد كه آن را "خنين" ناميدند. در اين دو چاپخانه جمعآ حدود 70 كتاب چاپ شده است.

كتابخانه‌ها. در سال 1898 كتابي به‌زبان آشوري در اروميه به چاپ رسيد كه حاوي فهرست 232 نسخه خطي بود كه ميسيونرهاي پروتستان در كتابخانه دانشكده اروميه جمع‌آوري كرده بودند. اين فهرست با عنوان <فهرست كتب خطي زبان آشوري در كتابخانه هيأت مذهبي امريكايي اروميه>[13]  توسط استاد زبان آرامي/ سرياني دانشكده كه اوشانا سارّو14]] نام داشت تهيه شده بود (14: ج 2، ص 257-273). در مقدمه اين كتاب به اين موضوع اشاره شده كه، علاوه بر نسخ خطي، از كتبي كه در خود اروميه به چاپ رسيده بود تعدادي وجود داشته كه اگر كتاب‌هاي زبان‌هاي خارجي بر آن اضافه شود، كُل كتاب‌هاي موجود در اين كتابخانه را مي‌توان 1500 جلد برآورد كرد (كتب خارجي شامل كتاب‌هاي درسي و داستان‌هاي مذهبي بود كه براي ترجمه يا قرائت محصلان، از خارج وارد كرده بودند). سياهه موضوعي كتاب‌هاي خطي اين كتابخانه چنين است:

َ

اين كتابخانه در خلال جنگ جهاني اول كه شهر اروميه كانون جدال نيروهاي متخاصم داخلي و خارجي بود برچيده شد (13: 39-45).

كشيشي آشوري به نام يرونيسان[15]  كه عضو ميسيون كانتربوري انگلستان بود در اروميه اقدام به جمع‌آوري كتب و ايجاد كتابخانه شخصي كرد.اين شخص، كه به مسترنيسان معروف بود، توانست تعداد 25 نسخه خطي به‌زبان آشوري را جمع‌آوري كند كه تعدادي از آنها را دانشمنداني چون ريچارد آر.جي.اچ. گوتهيل[16]  در سال 1889، جيمس آلن مونتگمري[17] در سال 1920، و ويليام. اف. مكومبر[18]  در سال 1965 مورد بازديد و مطالعه قرار داده‌اند (25: 94).

هيچ يك از كتابخانه‌هاي مورد اشاره در جدول 1 كارمند ندارد و برگه‌داني نيز براي آنها تهيه نشده است. اين كتاب‌ها در جايي ثبت نشده و رده‌بندي موضوعي نيز در مورد آنها صورت نگرفته است.

مآخذ: 1) ابن ابي اصيبعه، احمدبن قاسم. عيون‌الابناء في الطبقات‌الاطباء. ترجمه جعفر غضبان؛ محمود نجم‌آبادي. تهران: دانشگاه تهران، 1349؛ 2) ابن جلجل، سليمان‌بن حسان. طبقات‌الاطباءوالحكماء. ترجمه محمد كاظم امام. تهران: دانشگاه تهران، 1349؛ 3) ابن‌نديم، محمدبن اسحق. الفهرست. ترجمه محمدرضا تجدد. تهران: اميركبير، 1366؛ 4) اشپولر، برتولد. تاريخ مغول در ايران. ترجمه محمود ميرآفتاب. تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1365؛ 5) الدر، جان. تاريخ ميسيون امريكايي در ايران. ترجمه سهيل آذري. تهران: نورجهان، 1333؛ 6) الكود، سيريل لويد. تاريخ پزشكي ايران. ترجمه محسن جاويدان. تهران: اقبال، 1352؛ 7) همو. تاريخ پزشكي ايران و سرزمين خلافت شرقي. ترجمه باهر خرقاني. تهران: اميركبير، 1356؛ 8) اورشان، اپريم. "ادبيات طي 75 سال بشارت". اشعه نور. ج. 61، 12 (سال 1910 م.): 114؛ 9) اوليري، دليسي اوتر. انتقال علوم يوناني به عالم اسلامي. ترجمه احمد آرام. تهران: دانشگاه تهران، 1342؛ 10) بهرامي، اكرم. "آل بختيشوع". وحيد، 98 (بهمن 1350): 1600؛ 11) داوود، عبدالاحد. محمد (ص) در انجليل و تورات. ترجمه فضل‌الله نيك آئين. تهران: نشرنو، 1361؛ 12) زيدان، جرجي. تاريخ تمدن اسلام. ترجمه علي جواهر كلام. تهران: اميركبير، 1369؛ 13) سارّو، اوشانا. فهرست كتب خطي زبان آشوري موجود در كتابخانه كالج اروميه. اروميه: چاپخانه ميسيون امريكايي، 1898 م.؛ 14) سرمس، پيره. تاريخ ادبيات آشوري. تهران: چاپخانه خُنين، 1341؛ 15) صفا، ذبيح‌الله. تاريخ علوم عقلي در تمدن اسلامي تا اواسط قرن پنجم. تهران: دانشگاه تهران، 1331؛ 16) قفطي، علي بن‌يوسف. تاريخ‌الحكماء قفطي. به كوشش بهين دارائي. تهران: دانشگاه تهران، 1371؛ 17) گروسه، رنه. امپراطوري صحرانوردان. ترجمه عبدالحسين ميكده. تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1365؛ 18) محقق، مهدي. "فلسفه در جهان معاصر". اطلاعات، 18 اسفند 1378؛ 19) نجم‌آبادي، محمود. تاريخ طب در ايران پس از اسلام. تهران: دانشگاه تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات، 1366؛20) والدبورگر، آندرياس. مبلغان آلماني در ايران. ترجمه علي رحماني و ديگران. تهران: وزارت امور خارجه، مركز چاپ و انتشارات، 1378؛

21) Anderson, Rufus. History of Missions of the American Board of Commissioners for Foreign Missions to the Oriental Churches. Boston: Congregational Publishing Society, 1872; 22) Chatelet, Aristide. "La Mission Lazariste en Perse". in Revue d¨Histoire des Missions. Paris, 1939, PP. 399-401; 23) Coakley, J. F. "The Archbishop of Canterbury's Assyrian Mission Press". Journal of Semitic Studies. Vol. XXX, No.1 (Spring 1981): 35-73; 24) Idem. "Edward Breath and the Typography of Syriac". Harvard Library Bulletin. Vol.6, No.4 (Winter 1995): 47; 25) Coakley, J. F.; Neesan, Yaroo M. "A Missionary to his Own People". Aram. No.5 (1993): 87-100; 26) Kawerau, Peter. Amerika und Die Orientalischen Kirchen. Berlin: Waltern de Gruyter & Co., 1958; 27) Macuch, Rodolf. Geschichte der Spat-und Neusyrischen Literature. Berlin: Walter de Gruyter, 1976; 28) Murre-van den Berg, H.L. From a Spoken to a Written Language. Leiden: Nederlands Institute Voor Het Nabije Oosten, 1999; 29) Perkins, Henry Martin. Life of Rev, Justin Perkins, D.D. Chicago: Woman's Presbyterian Board of Missions of the Northwest, 1887; 30) Perkins, Justin. A Residence of Eight Years in Persia. New York: N.Y.M.W. Dodd, 1843; 31) Rosenberg, I. Lehrbuch der Neusyrischen. Leipzig: A. Hartleben's Verlag, 1903; 32) Wigram, W.A. The Assyrians and their Neichbours. London: G. Bell & Sons, 1929; 33) Idem. The Cradle of Mankind. London: Adam & Charles Black, 1914.

جدول 1. فهرست كتابخانه‌هاي موجود آشوريان ايران تا سال 1379

                هانيبال گورگيز[19]

[1]. Necesity of a New Heart

[2]. Edward Sachau

[3]. Henry Martin Perkins

[4]. Rufus Anderson

[5]. Rosenberg

[6]. Peter kawerau

[7]. Rudolf Macuch

[8]. Aba Salomon

[9]. Des'irÅ Salomon

[10]. Mar Thomas Audo

[11]. Mirza David Benyamin Kaldani

[12]. Canterbury

[13]. Catalogue of Syriac Manuscripts in the American MissionLibrary at Uroomiah

[14]. Oshana Sarro

[15]. Yarro Nissan

[16]. R.J.H. Gottheil

[17]. J. Montgomery

[18]. W. Macomber

[19]. Hannibal Gevargis

بازگشت به  فهرست مقالات آ