Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به  فهرست مقالات آ

 

آلتِ قطع. اين وسيله جزو ابزارهاي ورّاقان و صحافان محسوب مي‌شده و عبارت از دو تيغه بُرنده آهنين بوده كه شبيه قيچي يا دوكارد با ميخ بر هم استوار مي‌شده است. اين ابزار را مِقْراض نيز مي‌خوانده‌اند. چنان‌كه جامي گفته است: آلت قطع آمده مقراض‌وار/ تا ببُرّي زانچه كه نايد به‌كار (400:2).

از تشبيه سنايي غزنوي مبتني بر "مقراضِ لا" (:3 114) و هم از اشاره جامي كه گفته است: تصوير "لا" به‌صورت مقراض بهرِ چيست (1: 112) و نيز با توجّه به شكل نوشتاريِ "لا"، مي‌توان گفت كه آلت مورد بحث مانند قيچي بوده است. با اين همه، اشكال و انواع گوناگون آن معمول بوده است. يكي از انواع آن داراي تيغه‌هاي بلند و خميده همچون گردن شتر بوده كه آن را مقراض ِ شترگردن مي‌ناميده‌اند. چنان‌كه مُلاّ طغرا مشهدي گفته است: سر جمّازه خلقم تواضع با زمين دارد/ چو مقراض ِ شترگردن مهار كاغذين دارد (4: ذيل "آلت قطع و مقراض").

از آلت قطع، صحافان و جلدسازان براي بريدن لبه‌هاي زائد كتاب بهره مي‌برده‌اند و ورّاقان و كتاب‌پردازان كاغذ را با آن بُرش مي‌زده يا لبه‌ها و حاشيه‌هاي اضافي و مندرس را مي‌بريده‌اند. بيت زير از ناظم هروي به اين نكته اشاره دارد: بر حاشيه‌اي است نام ما منتظران / كزنامه به‌مقراض جدا ساخته‌اند (803:5).

 

مآخذ :1)جامي، عبدالرحمن‌بن احمد. ديوان كامل جامي. به‌كوشش هاشم رضي. تهران: پيروز، ؛1341 2) همو. هفت اورنگ. به‌كوشش مرتضي مدرس گيلاني. تهران: سعدي، 1366؛ 3) سنايي، مجدودبن آدم. ديوان. به‌كوشش مظاهر مصفا. تهران :[بي‌نا[، 1336؛ 4) شاد، محمد پادشاه‌بن غلام محيي‌الدين. فرهنگ جامع فارسي [آنندراج[. ذيل "آلت قطع و مقراض"؛ 5) مايل هروي، نجيب. كتاب‌آرايي در تمدن اسلامي. مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1372.

                نجيب مايل هروي

 

  

 

بازگشت به  فهرست مقالات آ