Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به  فهرست مقالات آ

 

آلودگي اطلاعات[1]. اين مفهوم، در اصطلاح، به آميخته‌بودن اطلاعات درست با نادرست، و به تعبير ديگر، دگرگون كردن كيفيت يا صحّت محتواي اطلاعات بر اثر ورود عناصر ديگر اطلاق مي‌شود. در حوزه‌هاي مختلف، تعابير خاصي از آلودگي اطلاعات مي‌توان يافت كه برخاسته از نگرش هر حوزه نسبت به اين مسئله است. به‌طور مثال، از ديدگاه نمايه‌ساز و كاربر، "ريزش كاذب اطلاعات و بازيابي ناخواسته اطلاعات"؛ از ديدگاه متخصص اطلاع‌رساني، "اطلاعات نامرتبط يا فاقد بار اطلاعاتي"؛ و از ديدگاه متخصص ارتباطات "اختلال يا پارازيت"، نوعي آلودگي اطلاعات تعبير مي‌شود.

تاريخچه. جوامع ابتدايي و كشاورزي براي توليد اقتصادي نياز به اطلاعاتي داشتند كه نسبتاً ساده بود و بيشتر از طريق افرادي كه در مجاورت هم مي‌زيستند قابل حصول بود. اطلاعات در اين جوامع غالباً به‌صورت شفاهي يا با استفاده از علائم يا اشاره‌ها انتقال مي‌يافت و به‌سبب رقابت در عرصه‌هاي مختلف زندگي، گاه با اطلاعات نادرست همراه بود. اطلاعاتي كه از طريق نقّالان به‌صورت شفاهي و سينه به سينه نقل مي‌شد گاه به‌منظور جلب نظر مخاطبان يا كسب منافعي خاص توسط آنان تحريف يا آميخته به دروغ مي‌شد.

اقتصاد عصر انقلاب صنعتي، مستلزم ايجاد وحدت و هماهنگي نزديك در كارهايي بود كه در آنِ واحد در چندين محل انجام مي‌گرفت و لازم بود كه نه تنها مواد خام، بلكه حجم فراواني از اطلاعات نيز توليد و توزيع شود. بنابراين، صنايع مختلف براي پيشرفت كار خود نيازمند جريان يافتن مقدار زيادي اطلاعات بودند كه دستگاه چاپ، ابزار مناسبي براي اين جريان بود. اين انبوهي، طبعاً، اشاعه اطلاعات نادرست را نيز گسترده‌تر ساخت.

در عصر "فراصنعتي"، جوامع ناگزير به استفاده از شيوه‌ها و مجراهاي مختلف براي ارسال پيام و اطلاعات شدند تا هر فرستنده‌اي بتواند در آنِ واحد با انبوهي از گيرندگان ارتباط برقرار كند، كه اين امر با پيشرفت فن‌آوري‌هاي اطلاعاتي، تأسيس شبكه‌هاي رايانه‌اي، و اينترنت تسهيل گرديد؛ اما پيامد آن، هجوم سيل‌آساي اطلاعات پراكنده، تكراري، و نادرست در مقياسي گسترده بود.

انبوهي اطلاعات موجب شد كه عصر حاضر را عصر "انفجار اطلاعات"[2] بنامند و اين انفجار، خود ميزان آلودگي اطلاعات را نيز افزايش داد؛ زيرا در واقع، هرچه توليد اطلاعات افزايش يابد احتمال افزوده شدن بر آلودگي آن نيز بيشتر خواهد شد. شكل‌گيري شبكه‌هاي رايانه‌اي نظير اينترنت و پيشرفت نشر الكترونيكي شرايط آلودگي اطلاعات را سهل‌تر كرد يا احتمال آن را افزايش داد؛ زيرا بدين ترتيب، فرصت‌هاي زيادي براي نشر اطلاعات گمراه‌كننده و نادرست پيش مي‌آيد و مخاطبان نيز آنها را به‌عنوان اطلاعات مورد استناد به‌كار مي‌برند(4).

اطلاعاتي كه از مجراها و منابع مختلف گردآوري مي‌شود ممكن است ضد و نقيض يا غيرقابل مقايسه باشند. نوشته‌هاي بسياري وجود دارد كه در آنها اطلاعات نادرست نشر يافته است. به بيان كي‌فر[3]، غالباً جزئيات مهم حذف مي‌شوند و خواننده نمي‌تواند صحّت و سقم اطلاعات را تشخيص دهد. گاد اسميت[4] و برانس كَمب[5] عقيده دارند كه بسياري از آثار ارزش بازيابي يا بررسي ندارند. جُردن باروخ[6] به روشني بيان مي‌دارد كه ما به‌جاي انفجار اطلاعات با انفجار آلودگي اطلاعات روبه‌رو هستيم (12:2).

انفجار اطلاعات سبب بروز مسائل جديدي گرديده و بر شيوه‌هاي جاري كنترل اطلاعات اثر نهاده است. نظام‌هاي اطلاعاتي به‌گونه‌اي نيستند كه بتوانند مانع بازيابي اطلاعات ناخواسته و ريزش كاذب اطلاعات شوند. اين نكته در مورد شبكه اينترنت بسيار صادق است، زيرا مدارك و اطلاعات به‌درستي تحليل موضوعي و محتوايي نمي‌شوند.

آلودگي اطلاعات پيامدهاي فرهنگي، اجتماعي، رواني، و فيزيكي درازمدتي دارد، به‌طوري‌كه مي‌گويند اطلاعاتِ آلوده كنترل‌نشده و سازمان‌نيافته، دشمن دانشمندان و متخصصانِ اطلاعات است(5). اطلاعات نادرست، مغرضانه، كهنه، ناقص، متضاد، داده‌هاي نادرست ترجمه‌شده، و مانند آن نيز موجب آلودگي مي‌شوند(3).

اطلاعات به شيوه‌هاي گوناگون آلوده مي‌شود كه مهم‌ترين آنها به‌قرار زير است:

1. حذف (سانسور ). اين شيوه در ساختار سياسي جامعه بيشتر رايج است و پيام‌هاي سياسي، بيش از ساير پيام‌ها، آگاهانه انتخاب يا حذف مي‌شوند (1: 421). اين نوع آلودگي به‌ويژه در سازمان‌هاي سياسي رواج بيشتري دارد.

2. وارونه‌سازي. در اين شيوه، اطلاعات را وارونه مي‌كنند (421:1) و اطلاعات نادرست جايگزين اطلاعات درست مي‌شود، بدون آنكه مخاطب از اطلاعات درست اطلاعي داشته باشد.

3. تأخير. در اين شيوه، معمول‌ترين عمل، به تأخير انداختن ارسال پيام است؛ به‌گونه‌اي كه دريافت‌كننده پيام ديگر نتواند كاري انجام دهد. در نتيجه، اطلاعاتي كه در زمان خود مفيد بوده، با اين تدبير كارآيي خود را از دست خواهد داد (1: 421).

4. روش تركيب. در اين شيوه، اطلاعات نادرست همراه با اطلاعات درست عرضه مي‌شود؛ به‌طوري كه دريافت‌كنندگان پيام نمي‌توانند آنها را از يكديگر تميز دهند (422:1). اين‌گونه تركيب ممكن است در رسانه‌اي واحد صورت گيرد يا به‌طور همزمان از چند رسانه پخش شود.

گاه اطلاعات، به هنگام توليد، توسط پديدآورنده سهواً آلوده مي‌شود؛ به‌طور مثال، ممكن است در بيان مطالب، اشتباه لفظي يا حتي چاپي پيش آيد و سبب اشاعه يا انتقال اطلاعات نادرست شود. بنابراين، مي‌توان گفت كه شيوه‌ها و مجراهاي انتقال اطلاعات نادرست ممكن است بسيار متعدد و متنوع باشد، اما حاصل همه آنها آلودگي اطلاعات است.

 

مآخذ: 1) تافلر، آلوين. جابه‌جايي در قدرت: دانايي و ثروت و خشونت در آستانه قرن بيست و يكم. ترجمه شهيندخت خوارزمي. تهران: نشر سيمرغ، 1374؛ 2) ويسمان، هرمان. سيستم‌ها، خدمات و مراكز اطلاع‌رساني. ترجمه جعفر مهراد. شيراز: نويد، ؛1373

3) Fitzgerald, Mary - Ann. "Misinformation on the Internet: Applying Evalution Skills to Online Information". Emergency -Librarian. Vol.24. No.3 (1997). [LISA D.B.]; 4) Hernon, P. "Disinformation and Misinformation through the Internet: Findings of an Exploratory Study". Government Information Quarterly. Vol.12. No.2 (1995). [LISA D.B.];  5) Laabs, T.R. "The Hazards of Information Pollution". New Jersey Libraries. Vol.28. No.3 (1995). [LISA D.B.].

 

                علي‌رضا نوروزي

 



[1] .Information pollution

[2] .Information explosion

.[3]  Keyfer

.[4] God Smit

[5] .Brans Kamb

.[6] Jordan Barokh

 

بازگشت به  فهرست مقالات آ