Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات الف 

 

ابن نديم، ابوالفرج محمدبن اسحاق. وي كتابشناس، فهرستنگار، و محقق بغدادي سده 4 ق. و نويسنده اثر معروف الفهرست* است. بهسبب بيتوجهي نويسندگان و تذكرهنويسان سدههاي بعدي نسبت به ابننديم، درباره احوال و فعاليتهاي علمي او آگاهي اندك و گاه نادرستي در دست است. از اينرو، براي اطلاع از زندگي و فعاليتهاي علمي وي ميتوان از اثر وي، الفهرست، بهره جست.

از موطن ابننديم اطلاعي در دست نيست، اما اين اندازه معلوم است كه در بغداد ميزيسته و مدتي در موصل اقامت داشته است (3: 94، 181).

تاريخ تولد او نيز معلوم نيست، اما با توجه به گزارش وي در الفهرست (295:3) درباره ملاقاتش با فقيه خارجي، ابوبكر بردعي، در سال 340 ق. و نيز ديدار او از كتابخانه عليبن احمد عمراني (325:3، 341)، ميتوان دريافت كه وي در اين تاريخ از بلوغ علمي برخوردار بوده است.

ظاهراً ابننديم را به عنوان "ورّاق" ميشناختهاند (1: ج ،5 ص 72؛ 2: ج 1، ص 53)، اما دليل استواري بر ورّاق بودن وي در دست نيست. از آنجا كه بخشي از كتاب الاوصافوالتشبيهات وي به كتابت و ادوات آن اختصاص داشته (14:3)، مي‌توان دريافت كه او با فن ورّاقي آشنا بوده است.

برخي مشايخ او، كه در الفهرست از ايشان ياد شده، عبارتند از: سريبن احمد كِنْدي، ابوعليبن سوار كاتب، ابوالحسن عليبن هارون، ابوالفتح بن نحوي، ابودُلَف ينْبوعي، ابوالخير خَمّار و مهمتر از همه، ابوسعيد سيرافي، ابوسليمان منطقي سجستاني، ابوالفرج اصفهاني، ابوعبيدالله مرزباني، و احتمالاً يحييبن عدي (3: ص 13، 154، 171، 162، 305، 410، 45، 302، 158، 208، 309). ابنحجر نيز در ميان مشايخ وي، اسماعيل صفار، از محدثان مشهور بغداد، را نيز نام برده است (1: ج 5، ص 72).

از مندرجات الفهرست چنين استنباط ميشود كه ابننديم با علوم مختلف آشنايي نسبي داشته و احتمالاً در برخي زمينه‌ها از جمله ادبيات عرب و علوم اوائل، به ويژه فلسفه و تاريخ فلسفه، صاحبنظر بوده است. دانش او در زمينه كتابشناسي و علوم مختلف، همچنين ابتكار در مسائل علمي و دقّت وي در ضبط نيز چنان است كه ستايش بعضي از متقدمان را سبب شده است (7: ج 1، ص 7؛ 8: ج 18، ص 17).

ابننديم شيعيمذهب (3: 95، 197، 276) و از لحاظ فكري معتزلي بوده است (3: 201-202، 212). مشرب اعتزال و خردگرايي او و نيز مطالعاتش درباب اديان و مذاهب، بر آزادانديشي و تسامح وي اثر گذارد؛ چنانكه علاقه او به ابوحنيفه و مذهب حنفي، شاهدي بر اين مدعاست (3: 255-256). ابننديم علاوه بر الفهرست، كتابي با عنوان الاوصاف و التشبيهات نيز داشته كه اكنون نشاني از آن در دست نيست (3: 14). وي در سال 380 يا 385 ق. بدرود حيات گفت (4: ج ،6 ص 29؛ 5: 617؛ 6: ج 2، ص 197؛ 9: 25-26).

 

مآخذ: 1) ابن حجر عسقلاني، احمدبن علي. لسان الميزان. حيدرآباد دكن: 1331 ق.؛ 2) ابن خلّكان، احمدبن محمد. وفيات الاعيان. به كوشش احسان عباس. بيروت: دارالثقافه، 1971-1972م. 1391-1392 ق. = 1350-1351؛ 3) ابن نديم، محمدبن اسحق. الفهرست. به كوشش رضا تجدد. تهران :]بينا[، 1350؛ 4) زركلي، خيرالدين. الاعلام. بيروت: 1986 م. 1407 ق. = 1365؛ 5) زلهايم، رودلف. "تاريخ وفات ابن النديم". ترجمه حسام صغير. مجله مجمعاللغهالعربيه، س. پنجم، 3 (1395 ق. = 1353)؛ 6) صفدي، خليلبن ايبك. الوافيبالوفيات. به كوشش هلموت ريتر. بيروت: شركه المتحده للتوزيع، 1962 م. = 1381 ق.= 1341؛ 7) قفطي، علي بن يوسف. انباه الرواه. به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم. قاهره: مطبعه دارالكتب المصريه، 1950 م. = 1369 ق. = 1328؛ 8) ياقوت حموي، ياقوت بن عبدالله. معجم الادباء. مصر: دارالمأمون، 1355-1357 ق.= 1313-1315؛

9) Dogge, B. The Fihrist of al- Nadim. New York: 1970.         

حسن انصاري (دابا) 

تلخيص نوري السادات شاهنگيان

بازگشت به فهرست مقالات الف