Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات الف 

 

اخلاق حرفهاي[1]. به مجموعهاي از كنشها و واكنشهاي اخلاقي پذيرفتهشده كه از سوي سازمانها يا مجامع حرفهاي مقرر ميشود تا مطلوبترين روابط اجتماعي ممكن را براي اعضاي خود در اجراي وظايف حرفهاي فراهم آورد اخلاق حرفه‌اي گويند (5: 59). اين اخلاق دربرگيرنده مجموعهاي از احكام ارزشي، تكاليف رفتار و سلوك، و دستورهايي براي اجراي آنهاست (2: 92).

در حرفه كتابداري و اطلاعرساني، قوانين و اصول معمولاً بر اعمالي اشاره دارد كه انتظار ميرود در جهت اهداف، مقاصد، و الزامهاي حرفهاي باشد (5: 59). كتابداران و اطلاعرسانان در زمينه انجام وظايف حرفهاي خود در جامعه مسئوليتهاي اخلاقي خاصي دارند تا آزادي افراد بر اثر فشارهاي محيط خدشهدار نشود و امكان همزيستي همگان با تبادل درست اطلاعات فراهم آيد (1: 24).

تاريخچه. حرفه كتابداري و اطلاعرساني اندكي دير به عرصه قوانين و رفتارهاي اخلاقي وارد شد. قواعد اخلاقي نخستين بار در قرن نوزدهم توسط مري پلامر[2]، مدير دانشكده كتابداري مؤسسه پرات[3]، مطرح شد كه گفت "پزشكان، حقوقدانان، روحانيان، استادان دانشگاه، و افسران ارتش و نيروي دريايي داراي مقرراتي با اين پيشفرض هستند كه درستكارند و مايلند چنين بمانند. كتابداران و مربيان نيز بايد قوانين اخلاقي خود را وضع كنند" (5: 59).

انجمن كتابداران امريكا، عليرغم بحثهاي مكرّر در نشريات و مجامع حرفهاي، تا سال 1938 قواعد اخلاق حرفهاي را تدوين نكرد. سالهاي متعاقب آن نيز جنگ فراگير شد و سپس مك كارتيسم حكمفرما گرديد. اين امر افكار عمومي را بر محور آزادي هوشمندانه متمركز ساخت. قواعد اخلاقي كتابداران آن دوره در سال 1939 در "لايحه قانوني حقوق كتابخانه‌ها"[4]  و نيز در سال 1953 در "بيانيه آزادي خواندن"[5]  توسط انجمن كتابداران امريكا منعكس گرديد (6: 47).

در سال 1980 صاحبنظران كتابداري امريكا، مجموعه قواعدي مقدماتي فراهم آوردند كه درونمايه آن را سه موضوع اصول اخلاقي در پژوهش، اصول اخلاقي در تدريس اطلاعرساني، و اصول اخلاقي در كار اطلاعرساني تشكيل ميداد (1: 23-24). در موضوع اخلاق در پژوهش، مباحثي نظير نادرستي سرقت انديشه در پژوهشهاي اطلاعرساني، اعتباربخشي نابجا به همكاران آشنا، و زمينههاي ممنوعالتحقيق مطرح شده است؛ در مسئله اخلاق در تدريس به مشكل تدريس سوگرفته و روش تدريس با تكيه بر مسائل ويژه پرداختهاند ؛ و درباب اخلاق در كار اطلاعرساني، از مطالبي چون استفاده - يا سوءاستفاده - از تسهيلات كار جهت مقاصد شخصي، لزوم محرمانه ماندن اطلاعات، پالايش نتايج دادهها و اطلاعات بنابه مقاصد خاص، مشكلات ميانجيان اطلاعرساني و فروشندگان اطلاعات پيوسته، و پيامدهاي سوءاستفاده سياسي از اطلاعات بهمنزله منشاء قدرت سخن رفته است.

در انگليس، توجه حرفه كتابداري به اين موضوعها منجر به انتشار بيانيه انجمن كتابداران انگليس در سال 1963 درباره سانسور شد. اين سند يك سال پس از نوشته داگلاس فاسكت با عنوان >اعتقاد كتابدار: نه جهتگيري سياسي، نه جانبداري ديني، نه تحكّم اخلاقي<[6]  (1962) كه اغلب از آن نقل قول ميشود ظاهر شد. مقوله سانسور به موضوع‌هاي اخلاق حرفهاي بسيار نزديك است؛ همانگونه كه به آزادي اطلاعات نيز وابسته است. شايد به همين سبب بوده است كه انجمن كتابداران انگليس براي دوره كوتاهي گروههايي را مأمور بررسي هر سه موضوع كرد. نتيجه آن شد كه، پس از بحث و مشاوره بسيار، انجمن كتابداران انگليس قواعد اخلاق حرفهاي را در سال 1983 تصويب كرد (5: 59).

در دهه 1980، اين موضوع مجددآ مورد توجه ويژه قرار گرفت. در آن زمان، بنا به گفته وسپر[7] ، حرفهها بر مسائل اخلاقي تأكيدي ويژه داشتند. انجمن كتابداران سنگاپور نيز در اين هنگام در قوانين خود تجديد نظر كرد و نوشتههاي آن دوره حاكي از اشاراتي به اخلاق حرفهاي جوامع ديگري مانند فرانسه، افريقاي جنوبي، اسكانديناوي، لهستان، و ايالات متحده امريكاست. در سالهاي 1993 و 1994 اين موضوع دستور كار انجمن كتابداران سوازيلند بود (5: 60).

مسائل عمده اخلاقي كه كتابداران و اطلاعرسانان با آن روبهرو هستند با پيشرفتهاي سياسي، اقتصادي، و فنآورانه پيچيدهتر شده است. در سال 1996، مفاهيم اخلاقي فنآوري اطلاعات با توجه به دنياي كمتر پيشرفته، توسط تابر مورد بحث قرار گرفت. معرفي نظريات بازار آزاد، مانند رقابت اجباري براي خدمات منجر به تهيه پيشنويس قواعد جديد اخلاقي براي حكومتهاي محلي شد كه چنين موضوعي را تحت عنوان استانداردهاي حرفهاي، محرمانه بودن، نوع روابط، رفتار مناسب، و ضمانت مالي پوشش ميدهد (5: 60).

زمينههاي مورد توجه. قواعد اخلاق حرفهاي مقرراتي را جهت تأمين حد مطلوب ارائه خدمات به كاربران وضع ميكند و دستوراتي را براي روابط داخلي حرفه مقرر ميدارد. تعدادي از زمينههاي مورد توجه را ميتوان چنين مشخص كرد: صلاحيت كتابدار يا اطلاعرسان، مراعات احترام براي مسائل محرمانه كاربران، استقلال حرفهاي و آزادي هوشمندانه، بيطرفي، رعايت اصول اخلاقي در امور مالي، و درستكاري اعضا. بهعلاوه، توجه به اصول اخلاق حرفهاي سبب ميشود كه هر فرد مجموعهاي از مسئوليتها و رابطهها را كشف كند، كه برخي عبارتند از: رابطه فردي با مراجعهكننده، كارفرما، يا مدير؛ رابطه اعضا و كاركنان با خدمات كتابداري و اطلاعرساني؛ رابطه با تهيهكنندگان مواد كتابخانه، اتحاديههاي تجاري، ناشران، و سازمانهاي تجاري؛ و رابطه فردي با حرفه خويش. همچنين لازم است كه زمينههاي تعارض شخصي مانند نظامهاي ارزشي ديني و حرفهاي نيز مورد توجه قرار گيرد.

برخي صاحبنظران مسائل اخلاقي اطلاعرساني را در چارچوب امور مربوط به توليد، اشاعه، و كاربرد اطلاعات بهبحث مي‌گذارند و لزوم پايبندي به اصول اخلاقي را در اين زمينهها گوشزد ميكنند (4: 114-117). از ديدگاه برقراري ارتباط و در ملاحظه نتايج تحقيقات، پديدآورندگان اطلاعات اخلاقآ در برابر درستي و عيني بودن دستاوردهاي خود مسئولاند. راستي و درستي از سويي بهمعناي جستوجوي شرافتمندانه حقيقت و از سوي ديگر آزادي نقد و سنجش است. براي رسيدن به اين هدف بايد از مجهزترين و بهترين ابزارهاي اطلاعرساني موجود بهره جست. اين نكته ميتواند به تضادهاي اخلاقي گوناگوني بينجامد؛ بهويژه زماني كه چنين ابزارهايي در انحصار فرد يا افرادي خاص باشد، يا در دسترس قرار نگيرد، و يا افراد بنا به اهدافي از پيش طراحيشده آشكارا از آنها محروم شده باشند. در مورد كار عملي اشاعه اطلاعات به سه اصل اشاره ميشود: 1) اطلاعات، بهويژه اطلاعات تخصصي، بايد در اختيار همگان باشد؛ به شرطي كه محدوديتهاي سياسي، اقتصادي، و جز آن مدّ نظر قرار گيرد؛ 2) اطلاعات و دادههاي شخصي مربوط به توليدكنندگان و استفادهكنندگان بايد محافظت شود. اين اصل به انواع دخل و تصرفهاي غيرمجاز در امور شخصي كار استفادهكنندگان از سوي توليدكنندگان پايگاههاي دادهها نيز مربوط است؛ و 3) تبعيض قائل نشد در تهيه تام و تمام اطلاعات، يا انتخاب سوگرفته آن از سوي توليدكنندگان كه به گمراهي استفادهكنندگان ميانجامد. توليدكننده پايگاه دادهها مسئول درستي محتوا نيست، بلكه فقط درباب كمال و درستي تهيه دادهها و بازتوليد صحيح آنها مسئوليت دارد. محدوديتهاي اين اصل به مشكلاتي چون گزينشي بودن و ارزيابي دانش و آنچه آلودگي اطلاعات* نام دارد مربوط است. از آنجا كه هنگام جستوجوي اطلاعات، استفادهكنندگان اهدافي چندگانه دارند، مسائل اخلاقي مربوط به كاربرد اطلاعات نيز متنوع است. درست بودن اطلاعات مفهومي برابر "پايايي" يا اعتبار علمي دارد؛ و اين مهم بايد اهداف نظري و عملي مربوط به دستكاري اطلاعات را دربر گيرد. از جمله تضادهاي اخلاقي موجود در اين زمينه ميتوان از پالايش نتايج جستوجو و نيز سوءاستفاده از اطلاعات و تسهيلات اطلاعرساني، بنا به مقاصد مختلف، نام برد.

برخي ديگر از صاحبنظران مسائل اخلاقي را به دو بخش اساسي و متمايز "مسائل اخلاقي كلان" و "مسائل اخلاقي خرد" تقسيم كردهاند (7: 8-13). ديدگاه كلان به مشكلاتي اشاره دارد كه گروهي، در رويارويي با جامعه، با آنها مواجه ميشوند و در رشته كتابداري و اطلاعرساني، بيشتر به پيامدهاي كلي اجتماعي، و بهويژه مسئله بازيابي اطلاعات وابسته است. رئوس مطالب اين مبحث عبارت است از: دشواري جامعه فراصنعتي، ارتباط ميان كشورهاي فقير و غني از نظر اطلاعاتي، مشكلات جريان آزاد اطلاعات، حريم خلوت فردي و رسانهها، و جز آنها. بهطور مثال، دسترسي به اطلاعات، بهويژه دانش فني مورد استفاده در بخش تجارت و صنعت، از مشكلات طرحشده در اين حوزه است. تضادهاي سياسي و اقتصادي موجود در كار شكلگيري جامعه اطلاعاتي* از يك سو، و مشكل تصميمگيريهاي بجا و درست مبتني بر اطلاعات از سوي ديگر، مستلزم توجه خاص به اصول اخلاقي است. در ديدگاه خرد، به مواردي توجه ميشود كه از درون گروهها ناشي ميگردد، كه در حرفه كتابداري و اطلاعرساني گروههاي عمده دستاندركار اطلاعات عبارتند از: استفادهكنندگان، توليدكنندگان، و توزيعكنندگان اطلاعات. برخي مسائل اخلاقي مطرح براي اين گروهها عبارت است از مشكلات دستيابي به اطلاعات؛ امنيت اطلاعات؛ مباني اخلاقي پژوهش، تدريس، كار اطلاعرساني، حقمؤلف؛ و جز آنها. بهطور مثال، در روابط متقابل ميان توليدكننده پايگاه دادهها و پديدآورنده و ناشر، توليدكننده پايگاه بايد به بازتوليد صحيح اسناد بپردازد و ناشران نيز بايد آثار خود را بهطور مرتب ارسال دارند. توليدكنندگان پايگاه دادهها نيز بايد تحت، شرايطي كه آشكارا بيان ميشود، پايگاهها را براي ميزبانان منتخب فراهم سازند؛ يا اگر بهطور كلي به توليد ميپردازند، محصولات خود را، تحت شرايطي يكسان، به همه ميزبانان عرضه دارند. ميزبانان نيز، از سوي ديگر، بايد خدماتي مطلوب، مداوم، مستمر، و اطمينانبخش ارائه كنند. درباب استفاده از اطلاعات، توليدكننده بايد اصل محرمانه بودن را رعايت كند. فروشندگان اطلاعات بايد اجازه داشته باشند كه از نسخههاي مطالب جستوجو شده، جهت نمايش آنها در رسانههاي ماشينخوان، ذخيرهاي موقتي تهيه كنند؛ اما آنان نيز نبايد اين نسخهها را بدون داشتن مجوز از توليدكنندگان دادهها به فروش برسانند. توليدكننده پايگاه دادهها بايد اطمينان يابد كه استفادهكنندگان ميتوانند به مدارك موجود در پايگاه دادهها دسترسي يابند و فرصتهايي نيز براي كارآموزي لازم جهت بهرهبرداري از آنها فراهم گردد. استفادهكننده نيز بايد بتواند از اطلاعات بهره كامل ببرد، به شرط آنكه توليدكننده را از لغزشهايي كه در پايگاه دادهها مييابد مطلع سازد. ميانجيان اطلاعرسان نيز بايد اصول اخلاقي را رعايت كنند: بايد مشتريان را از اصول و فنون بهكار رفته در تهيه رسانههاي اطلاعاتي آگاه سازند؛ سفارشهايي را بپذيرند كه از نظر حرفهاي در تهيه آنها صلاحيت و شايستگي دارند؛ محرمانه ماندن اطلاعات درخواستي را تضمين كنند؛ از رمزواژهها، سواي آنچه بدان منظور تعيين شده، براي مقاصد ديگر استفاده نكنند؛ اطلاعات شخصي را محرمانه تلقي كنند؛ و هزينهها را در حدي معقول دريافت دارند. انجمن اطلاعرساني امريكا*[8] نيز اين موارد را بهعنوان مسائل اخلاقي خود مورد تأكيد قرار داده است كه در آنها ارزشهاي حرفهاي و اخلاقي نقشي بزرگ ايفا ميكنند (3: 8-10).

 

مآخذ: 1) آزاد، اسدالله. "لزوم پايبندي به اصول اخلاقي در اطلاعرساني". اطلاعرساني. دوره يازدهم، 1 (زمستان 1373): 22-29؛ 2) ژكس. فلسفه اخلاق: حكمت عملي. ترجمه ابوالقاسم پورحسيني. تهران: سيمرغ، 1355؛

3) Blixurd, Julia C.; Sawyer, Edmond. "A Code of Ethics for ASIS: The Challenge befor US". ASIS Bulletin. (Oct. 1984): 8-10; 4) Capurro, Rafael. "Moral Issues in Information Science". Journal of Information Science. 11 (1985): 113-123; 5) "Code of Professional Conduct". International Encyclopedia of Information and Library Science, PP. 59-61; 6) Holley, Edward G. "American Library Association (ALA)". World Encyclopedia of Library and Information Science, PP. 46-52; 7) Ladd, J. "The Quest for a Code of Professional Ethics: an Intellectual and Moral Confusion", in Ethical Issues in the Use of Computers. Wadsworth: Belmont, 1985, PP. 8-13.

 نرگس نشاط

 

 



[1]. Professional ethics

[2]. Mary W. Plummer

[3]. Pratt Institute

[4]. Library Bill of Rights

[5]. Freedom to Read Statement

[6]. Creed of the Librarian No Politics, No Religion, NoMorals

[7]. Vosper

[8]. American Society for Information Science (ASIS)

 

بازگشت به فهرست مقالات الف