Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات الف 

 

ارامنه ايران، كتابخانههاي. ارامنه ايران از اقليتهاي مذهبي و رسمي ايران هستند كه در سراسر كشور، از جمله آذربايجان، اصفهان، تهران، گيلان، و خوزستان پراكندهاند. جمعيت آنها در سال 1375 در حدود 80000 نفر بوده است (6: 1).

كتابخانههاي كليساها. ارامنه ايران از ديرباز داراي كليساهاي متعدد بودهاند. كليساي مريم مقدس (س) كه در قرن 6 ق./ 12 م. بنا گرديد، از جمله كليساهايي است كه داراي كتابخانه و موزه ارزشمندي از كتب نفيس خطي و چاپي به زبان‌هاي ارمني، فارسي، و عربي بوده است. در اين موزه 117 نسخه خطي فارسي و عربي، 35 نسخه ارمني، و توراتي به شكل طومار و به خط عبري روي پوست آهو موجود است. بعضي از نسخههاي قديمي و ارزشمند آن از اين قرار است: مثنوي مولانا جلالالدين رومي (تحرير 954 ق.)، اربعين شيخ بهايي (تحرير 995 ق.)، تذكره دولتشاه سمرقندي (تحرير 981 ق.)، و شاهنامه فردوسي (تحرير 980 ق.) (7: ج 1، ص 393؛ 46:2،47).

ارامنه اصفهان نيز، كه در زمان شاه عباس اول صفوي (996-1038 ق.) به اصفهان كوچانده شدند، كليساهاي متعددي براي خود ساختند كه هم اكنون 13 باب از آنها باقي است. پس از سقوط اصفهان توسط افغانها در 1135ق.، بيشتر كتابهاي خطي ارامنه از ميان رفت (5: 73، 75).

نخستين كتابخانه در 1844/1260ق. در كليساي وانك تأسيس شد. در 1906/1905 1323/1324ق. طاطاوس در هوهانيان به يادبود پدرش، هارتون (مورخ جلفايي)، ساختماني مخصوص كتابخانه، شامل سه سالن و دو اتاق در اين كليسا بنا كرد. در 1930/1309ش، محل كتابخانه به موزه تبديل شد و كتابخانه به طبقه بالاي كليسا منتقل گرديد. در 1971/1350ش، با اتمام ساختمان موزه كه در كنار محل كتابخانه قبلي ساخته شد، كتابخانه به محل سابق خود بازگشت. از 1974/1353ش تاكنون اين كتابخانه، به نام يكي از روحانيان مشهور ارمني، كتابخانه "نرسس شنورهالي" ناميده ميشود (5: 75؛ 1:8).

مجموعه كتابخانه تا 1374، شامل 25000 جلد كتاب (17000 جلد به زبان ارمني، 4000 جلد به زبان انگليسي، 2000 جلد به زبان فارسي، و 1000 جلد به زبانهاي ديگر) بوده است. در اين كتابخانه نسخههاي خطي بسيار قديمي و ارزشمندي وجود دارد كه ميتوان از انجيل مربوط به هزار سال پيش كه بر روي پوست نوشته شده، تاريخ ميخائيل آشوري (قرن 13م)، تفسير رساله بغوس (1301م)، و سرودهاي مذهبي (1317م) نام برد (5: 78 و 80).

از كهنترين كتابهاي چاپي اين كتابخانه ميتوان به دو كتاب زبور داود (چاپ 1638/1048ق.) و نماز خاص (چاپ 1641/1051ق.) اشاره كرد كه در جلفاي اصفهان چاپ شدهاند (5: 82).

در تهران نيز كليساي سورپ سركيس داراي كتابخانه معتبري است كه همه ارامنه تهران از آن استفاده ميكنند. طبق اسناد موجود در آرشيو كليساي جلفاي اصفهان، نخستين انجمن دوستداران كتاب ارامنه نيز در سال 1321 ق./1903 در شهر قزوين تشكيل شده است (9: ج 2، ص 1156).

كتابخانههاي عمومي. در سال 1257 ق./ 1841 لازاريستهاي فرانسوي، كه از سوي كليساي كاتوليك فرانسه به ايران آمده بودند، تأسيسات فرهنگي متعددي در اروميه، سلماس، و روستاهاي مسيحينشين اطراف آنها، از جمله يك باب كتابخانه و قرائتخانه در اروميه تأسيس كردند. تا سال 1299 ق.، تعداد 74 باب مدرسه و دو يتيمخانه و نيز يك قرائتخانه و يك كتابخانه توسط آنها در اروميه احداث شد (1: ج 1، ص 508-510؛ 516:5).

در 1258 ق./1842 فهرستي از كتابهاي خطي و چاپي موجود نزد ارامنه جلفا تهيه گرديد و در سال بعد اين مجموعه در محلي خاص قرار گرفت و بهصورت كتابخانه ارامنه جلفا در آمد. از سال 1971/1350ش كتابخانه كليساي وانك اصفهان نيز عمومي گرديد (5: 75؛ 1:8).

نخستين كتابخانه عمومي ارامنه تبريز در 1291 ق./ 1874 به نام "انجمن مطالعهكنندگان" تأسيس شد. پس از آن، كتابخانههاي عمومي ديگري با نامهاي "انجمن خيريه تبريز"، "كتابخانه خاچاطوريان"، و "شركت مستمعين تبريز" ايجاد شد كه در سال 1900، اين كتابخانههاي متفرقه در مجموع، "كتابخانه و قرائتخانه اتحاد" را تشكيل دادند (2: 45-47).

همچنين در 1304 ق./ 1886 كتابخانه باشگاه ارامنه اصفهان تأسيس شد و پس از آن كتابخانه مدرسه كانانيان در 1320 ق./ 1902، "كتابخانه انجمن خيريه زنان جلفا" در 1327 ق./ 1909، و "كتابخانه حمايت بينوايان زنان ارامنه" در 1328 ق./ 1910 ايجاد شد. مجموعه اين كتابخانهها در 1351 ش./ 1972 به كتابخانه كليساي وانك اصفهان منتقل گرديد (1:8).

از سال 1905 به بعد كتابخانههاي متعددي در آذربايجان تأسيس شد، از جمله كتابخانه ورژ توسط فرقه داشناكسيون (تأسيس 1905)، كتابخانه خانه فرهنگ ارامنه تبريز (تأسيس 1917)، كتابخانه جوانان يا رستم (تأسيس 1924)، و كتابخانه گاسپار هاكوپيان تبريز با 12000 جلد كتاب (تأسيس 1932). اين كتابخانهها با تعدادي از كتابخانههاي آموزشگاهي در 1327 ق./ 1947 در هم ادغام شدند و، بدين ترتيب، كتابخانه جديدي با عنوان "كتابخانه ملي رستم ـ گاسپار" تشكيل شد كه تا سال 1350 ش.، بيش از 16000 جلد كتاب چاپي به زبان ارمني داشته است (45:2، 46).

در شهر و حومه اروميه نيز از اوايل قرن 13 ق. كتابخانههاي متعددي داير بوده است. در 1314 ق./ 1896 در قريه هفتوان سلماس، كتابخانه گولوشيان فعاليت داشته كه در 1344 ش./ 1965 به كتابخانه ملي ارامنه تبريز انتقال يافت. در 1321 ق./ 1903 كتابخانه عمومي جانشيان فعاليت داشت كه بعداً جزو كتابخانه مدرسه ملي ارامنه اين شهر گرديد. در شهرستان خوي نيز كتابخانه استپانوس نظريانس داير بود كه در آشوب سال 1337 ق./ 1918 به غارت رفت. در روستاي گردآباد اروميه نيز در 1350 ش. كتابخانهاي به نام كتابخانه رفيع ـ آداك فعاليت داشته كه مجموعه آن حدود 1000 جلد بوده است (47:2).

در دهه 1290 ق./ 1880 خاچاتور ميناسيان در گيلان كتابخانه مسروپيان را داير كرد. قرائتخانه مسروپيان اصفهان در تاريخ معاصر ايران نخستين كتابخانهاي است كه آييننامه امانت كتاب و آداب اداره كتابخانه را مدون كرده است (19:4). مجموعه اين كتابخانه تا 1337 ش./ 1958، بيش از 5000 جلد كتاب و نشريه به زبانهاي گوناگون را شامل ميشده است. در سال 1306 ش. نيز كتابخانهاي عمومي در كنار مدرسه ارامنه (رشت) وجود داشته كه اولياي مدرسه آن را اداره مي‌كرده‌اند (3: 106-108).

كتابخانههاي آموزشگاهي. نخستين كتابخانه آموزشگاهي ارامنه در سال 1283 ق./ 1865 م. توسط "كنستانتين ميرمانيان" در رشت تأسيس شد. بههمت وي، اولين انجمن دوستداران كتاب نيز در همين شهر تشكيل گرديد (3: 92-93). در حدود سال 1304 ق./ 1886 در شهر تبريز، كتابخانه مدرسه آراميان تأسيس شد. باني اين كتابخانه هابدناكوپ الك نيانس بود كه مديريت آن را نيز برعهده داشت (524:5). پس از آن در سال 1316 ق./ 1898 كتابخانه كودك مدارس ليليآباد، در 1333 ق./ 1915، كتابخانه دبيرستان سروش، كتابخانه مدرسه ملي آراميان، و كتابخانه مدرسه ارامنه هايقازيان ـ تاماديان در تبريز ايجاد گرديد.

در 1321 ق./ 1903 كتابخانه جانشيان اروميه، جزو كتابخانه مدرسه ارامنه اروميه گرديد كه بعداً به كتابخانه مدرسه ملي انوشيروان تغيير نام داد (2: 44-47). در اصفهان نيز كتابخانه مدرسه كانانيان در 1320 ق./ 1902 تأسيس گرديد و از آن پس كتابخانههاي ديگري در مدارس ارامنه اصفهان، اروميه، تبريز، و تهران تشكيل شد كه اطلاع دقيقي از وضعيت آنها در دست نيست.

در 1318 ق./ 1900 كتابخانه دبستان پسرانه ارامنه، با بيش از يكصد جلد كتاب در شهر قزوين گشايش يافت و پس از آن نيز، در سال 1345 ق./ 1927، كتابخانه مدرسه وارتانيان تأسيس شد كه اكثر كتابهاي آن به دلايل نامعلومي مفقود شده است (9: ج 2، ص 1155-1159).

در سال 1326 ق./ 1908 نيز كتابخانه مدرسه آواديس هوردانانيان در رشت گشايش يافت كه بعدها وقف كليساي مسروپ مقدس رشت شد (3: 96-98).

كتابخانههاي تخصصي. باشگاه ورزشي آرارات ارامنه اصفهان و گروه زبان ارمني دانشكده ادبيات دانشگاه اصفهان هر يك داراي كتابخانهاي تخصصي است. علاوه بر آن، روزنامه ارمنيزبان آليك و انجمن نويسندگان ارمني نيز مقصد كتابخانه‌اي تخصصي براي خود فراهم آورده‌اند (8: 1، 2).

 

مآخذ: 1)  افشار سيستاني، ايرج. نگاهي به آذربايجان غربي. ]تهران[: مؤسسه انتشاراتي و آموزش نسل دانش، 1369؛ 2) دولتآبادي، عزيز. كتابخانههاي آذربايجان. ]تبريز[: اداره كل آموزش و پرورش آذربايجان شرقي، 1350؛ 3) فروحي، علي؛ طالبي، فرامرز. ارمنيان گيلان. رشت: گيلكان، 1377؛ 4) قاسمي پويا، اقبال. مدارس جديد در دوره قاجاريه، بانيان و پيشروان. تهران: مركز نشر دانشگاهي، 1377؛ 5) كلباسي، محمدعلي. "كتابخانههاي ارامنه اصفهان". پاياننامه كارشناسي ارشد كتابداري، دانشكده علوم تربيتي، دانشگاه تهران، 1374؛ 6) مركز آمار ايران. سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1375 نتايج تفصيلي كل كشور. ]تهران[: مركز آمار ايران،1378؛ 7) مصطفوي، محمدتقي. آثار تاريخي ايران. تهران: انجمن آثار ملي، 1361؛ 8) ميناسيان، لئون. "گزارش كتابخانههاي عمومي ارامنه جلفاي اصفهان، 1378" (پليكپي)؛ 9) ورجاوند، پرويز. سيماي تاريخ و فرهنگ قزوين. تهران: نشر ني، 1377.

 محمدحسن رجبي

 

بازگشت به فهرست مقالات الف