Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات الف 

 

ارتباطات دوربرد[1] . برقراري ارتباط ميان فواصل دور، با استفاده از فن‌آوري را كه بتواند بر فاصله‌ها فائق آيد ارتباطات دوربرد گويند. اين نوع ارتباطات، معمولاً به معناي انتقال كلمات، صوت، و تصاوير يا دادهها در قالب علائم يا محركهاي الكترونيكي است كه هم ميتواند بهعنوان پيام ميان دو طرف فرستاده شود و هم، پس از پخش، در بسياري از نقاط دريافت گردد. با وجود اينكه مفهوم پخش با ارتباطات شخصي متفاوت است، ظهور دامنه جديدي از خدمات ارتباطي شخص به شخص (شامل ويدئو برحسب تقاضا، و ديگر خدمات اطلاعاتي و تفريحي شخصي قابل دسترس از طريق شبكههاي كابلي و به اصطلاح پخش در محيط وب از طريق اينترنت)، تمايز دقيق ميان اين دو مفهوم را دشوار ساخته است. از زمان اختراع تلفن (سال 1876) توسط الكساندر گراهام بل، اين ابزار بهعنوان شناختهشدهترين بستر ارتباطي دوربرد مورد استفاده قرار گرفته است. اخيراً، امكان مكالمه تلفني از طريق دامنهاي از خدمات ارتباطي دوربرد رايانهاي نيز مهيّا شده است. اين نوع از ارتباطات دوربرد با استفاده از اينترنت و شبكه جهاني وب كه در واقع شبكههاي رايانهاي گستردهاي محسوب ميشوند ـ و بسياري از مردم از طريق آنها به تبادل اطلاعات ميپردازند ـ رايج شده است.

تاريخچه. هم اكنون، در كشورهاي پيشرفته اين موضوع به امري معمولي بدل شده است كه از طريق فشار چند دكمه، مردم ميتوانند با خانواده، دوستان، يا شركاي تجاري خود در سراسر جهان صحبت كنند. حال آنكه، فنآورييي كه منجر به ظهور يكي از پيچيدهترين پديدههاي قرن بيستم، يعني شبكه تلفن گرديده است، در بيش از صد سال گذشته اختراع شده است.

با اين همه، تلفن نخستين ابزار ارتباطي بهشمار نميآيد. در واقع، تلگراف اولين وسيلهاي بود كه امكان فرستادن پيامها و نيز دريافت و چاپ آنها را در فواصل دور بهوجود آورد. در سال 1839، عصر ارتباطات تلگرافي تجاري، هنگامي كه پيشگامان انگليسي ويليام فوترگيل كوك و چارلز ويت اِستون خطوط تلگراف را در امتداد خط راهآهن اصلي از غرب به لندن گشودند، به منصه ظهور رسيد. در سال 1843، نظام فني سادهتري از تلگراف توسط ساموئل مورس اختراع شد و پس از آن با گسترش جادهها در اغلب كشورهاي اروپا و امريكا و حتي حفر تونل در زير اقيانوسهايي كه كشورها را از هم جدا ميساخت، توسعه شبكههاي تلگراف شتاب گرفت. در سال 1930، تقريباً 650 هزار كيلومتر (400 هزار مايل) در زير درياها كابلگذاري شد و از طريق آن مؤسسات اقتصادي، سياسي، نظامي، و فرهنگي دنيا به يكديگر متصل شدند.

در سال 1876، رويداد بسيار مهمتر ديگري رخ داد و الكساندر گراهام بل توانست اولين ارتباط تلفني را با همكار خود با ذكر جمله "آقاي واتسون بيا اينجا با شما كار دارم" برقرار نمايد. اختراع گراهام بل منجر به پديدار شدن مجموعهاي از نوآوريها گرديد كه در نهايت ميتوان به ظهور بزرگراههاي اطلاعاتي امروزي اشاره كرد. مهمترين مراحل ارتباطي را كه پس از اختراع تلفن طي شده است ميتوان چنين برشمرد:

در سال 1889، آلمون استراجر نظام راهگزيني خودكاري اختراع كرد كه بدون دخالت واسط انساني، ارتباط تلفني را امكانپذير ميساخت. انگيزه اصلي استراجر از اختراع چنين دستگاهي، جلوگيري از تغيير محتواي مكالمات تلفني او با رقيب تجارياش توسط واسط انساني محلي بود. تأثير اختراع استراجر بيش از آنچه وي در نظر داشت، امروزه اساس و مبناي شبكههاي تلفن فعلي بهشمار ميآيد.

در سال 1901، هنگامي كه گوليلمو ماركوني پيامي راديويي در اطراف اقيانوس اطلس فرستاد، نشان داد كه امواج راديويي ميتوانند براي انتقال اطلاعات ميان فواصل دور مورد استفاده قرار گيرند. هم اكنون نيز راديو يكي از رسانههاي كليدي براي انتقال اطلاعات محسوب ميشود و اساس بسياري از خدمات سيّار است.

در سال 1947، ويليام شاكلي، جان باردين، و والتر براتين ترانزيستور را اختراع كردند كه خود انقلاب الكترونيكي را محقق كرد و مبنايي براي ايجاد شبكههاي ارتباطي دوربرد رايانهاي نسبت به شبكههاي مكانيكي سنتي پديد آورد.

در سال 1965، چارلز كاو مطرح كرد كه اطلاعات ميتواند از طريق فيبرهاي نوري منتقل گردد. طرح اين نظريه، متعاقباً، منجر به توسعه ابزارهايي براي انتقال حجم بسيار زيادي از اطلاعات با سرعت بالا گرديد. فيبرهاي نوري، ركن اصلي شبكههاي انتقال اطلاعات جهاني را تشكيل ميدهند.

شبكههاي جديد تلفن ميتوانند بهعنوان ماشينهاي توزيعي در سراسر جهان كه بهصورت منبعي واحد عمل ميكنند در نظر گرفته شوند. بخش عظيمي از اين شبكه، از رايانههاي به هم متصل شده استفاده ميكند. شبكههايي كه اغلب مردم براي انتقال كلام و صوت از آن استفاده ميكنند، نيز ميتوانند براي انتقال ديگر دادهها در قالب عكس، متن، و تصوير ويدئويي مورد بهرهبرداري قرار گيرند.

شبكهسازي رايانهاي. با وجود پيچيدگي مبحث شبكهسازي رايانهاي، خدمات ارتباطات دوربرد رايانهاي از چند جزء اصلي در شبكه تشكيل شدهاند: 1) تجهيزات استفادهكننده: تلفن، رايانهها، و كليه ابزارهايي كه امكان دسترسي به شبكه را فراهم ميسازند؛ 2) دسترسي به شبكه استفادهكنندگان كه از طريق خطوط سيمي يا رابطهاي راديويي به شبكه اصلي متصل ميشوند؛ 3) شبكه اصلي سيمهاي مسي، امواج كوتاه راديويي، و كابلهاي فيبرنوري كه كليه گرههاي شبكه جهاني را به هم متصل ميكنند؛ 4) تجهيزات انتقالِ داده، يعني ابزارهايي كه از طريق آنها حجم زيادي از اطلاعات (شامل ميليونها تماس تلفني و انتقالِ داده در هر ثانيه) در سراسر شبكه انتقال مييابد؛ و 5) تجهيزات راهگزيني، يعني سلسله مراتب اتصالات محلي از راه دور و بينالمللي كه به هر استفادهكننده از شبكه، امكان اتصال به ديگر استفادهكنندگان را ميدهد. هريك از اجزاي فوق تركيبي از امكانات سختافزاري و نرمافزاري هستند.

سختافزار در شبكه، معمولاً تجهيزاتي نظير تلفنها، فرستنده، كابلها، ابزارهاي رابط، راهگزينها، و رايانهها را شامل مي‌شود. در گذشته، ارتباطات دوربرد بهشدت بر امكانات سختافزاري نظير عناصر راهگزينيِ تعريفشده و نيز منطقي كه عمليات كنترل آنها را اداره مينمود، متكي بود. در حال حاضر، اين وضعيت در حال توسعه و تكامل است؛ بهطوري كه بسياري از نظامها بر عناصر تحت كنترل رايانه (نرمافزار) وابسته هستند. از آنجا كه نرمافزارهاي بهكار رفته در نظامهاي ارتباطات دوربرد ميتوانند ارتقا يابند، اين امكان براي افزودن نرمافزارهاي جديد و تقويت كارآيي آنها وجود دارد و، از طريق رمزگذاري رايانه يا تجهيزات، شبكه را كنترل ميكنند. تا دهه 1980، اغلب دستورات علمياتي مورد استفاده در شبكههاي ارتباطي دوربرد بهصورت سيمكشي يا از پيش تنظيمشده بودند. با ظهور نظامهاي رقمي و شبكههاي دادهها، دامنه وسيعتري از خدمات شبكه در دسترس قرار ميگيرد و راه حلهاي نرمافزاري بهخوبي با پيچيدگي و انعطافپذيري موجود در چنين خدماتي منطبق شده است.

مفاهيم ارتباطات دوربرد. چندين راه براي انتقال اطلاعات ميان فرستنده و استفادهكنندگان وجود دارد. در اين عرصه، روشهايي كه انتخاب ميشوند ميبايست نمايانگر نوع ارتباطات مورد نياز باشند. بهطور مثال، انسانها در برابر همهمه و اشتباهات انتقال اطلاعات، هنگامي كه چندين نفر بهطور همزمان با يكديگر صحبت ميكنند، بسيار آسيبپذير هستند. همچنين، تأخيرهاي غيرمنتظره يا پژواك صدا مشكلاتي را در درك مفاهيم براي آنها پديد ميآورند. حال آنكه، رايانهها خصوصيات كاملاً متفاوتي دارند و تأخيرهاي كوتاه از اشتباهات انتقال اطلاعات ميكاهد. مفاهيم زير اساس شبكههاي ارتباطي دوربرد بهشمار ميآيند:

شبكههاي قياسي رقمي. بسياري از نظامهاي ارتباطي دوربرد سنتي مشابه يكديگر هستند؛ بهطوري كه علائم الكتريكي اطلاعات را دائماً هماهنگ با اصواتي كه ارائه ميدهند، منتقل ميسازند. كيفيت كلام در شبكههاي قياسي به حجم دامنه كلامي كه ميتواند منتقل گردد بستگي دارد. حدود 3 كيلو هرتز بهعنوان حد متوسط قابل قبول هزينه و كيفيت براي برقراري ارتباط تلفني معمولي مورد پذيرش واقع شده است.

راه ديگر انتقال اطلاعات، از طريق علائم الكتريكي مستقيم است كه در واقع ميتواند درست نظير عملكرد تلگراف مورس، قطع و وصل شود. رايانهها نيز بهصورت منقطع، از طريق علائم رقمي (روشن يا خاموش شدن)، ارتباط برقرار ميكنند. علاوه بر اين، از آنجا كه اين روش ميتواند از طريق تبديل به نظام تُن[2]  براي انتقال اطلاعات در امكانات ارتباطي قياسي نيز صورت گيرد، باز فرستادن اطلاعات در قالب اصلي رقمي نيز امكانپذير است. به تعبير ديگر، كلام و ديگر ارتباطات قياسي ميتوانند بهسادگي به قالب رقمي تبديل شوند و يا مجدداً بهصورت قياسي در آيند. امروزه، اغلب شبكههاي ارتباطي دوربرد از "نظامهاي رقمي يكپارچه"[3]  تشكيل شدهاند كه براي شبكههاي رايانهاي و ديگر كاربردهاي چندرسانهاي نظير كلام، داده، متن، نمابر، و ويدئو بسيار مناسب هستند.

راهگزيني مداري و راهگزيني بستهاي. يكي از ويژگيهاي بارز نظام راهگزيني مداري اين است كه ارتباط ميان طرفين از طريق اتصال پايانه به پايانه صورت ميگيرد و تا كاملشدن فرايند ارتباط ادامه مييابد. شبكه تلفني راهگزيني عمومي، نمونه بارزي از يك شبكه راهگزيني مداري است.

ارتباط ميان رايانهها، يا ميان رايانهها و پايانهها هميشه از طريق انتقال دستههاي دادهها صورت ميگيرد. اين در حالي است كه در نظام راهگزيني مداري، دادهها بهصورت مداوم و پيوسته جريان مييابند. به تعبير ديگر، در نظام راهگزيني بستهاي، دستههاي دادهها ميتوانند از طريق شبكه ميان رايانهها، بدون نياز به ارتباط پايانه به پايانه، منتقل شوند. در واقع، دادهها در نظام راهگزيني بستهاي بهصورت پيوند به پيوند انتقال مييابند؛ بهطوري كه دادهها بهطور موقتي در مسير هر راهگزين ذخيره ميشوند. در اين مسير، دادهها براي انتقال به پيوند مناسب ديگر، در نوبت قرار ميگيرند. مسيرگزيني اطلاعات در نظام راهگزيني بستهاي، مبتني بر نشاني است كه در عنوان درجشده در جلوي هر دسته داده وجود دارد. واژه "بسته" به عنوان داده و نيز بسته دادهها اشاره دارد.

تراكم و مسدودسازي. در يك شبكه راهگزيني بستهاي، بستهها بهطور پويا براي امكانات شبكه (حافظه بافر، قدرت پردازش، و ظرفيت انتقال) رقابت ميكنند. يك راهگزين، بسته اطلاعات را از پايانه، عمدتاً با ناديده گرفتن اينكه شبكه چه امكاناتي براي نگهداري اطلاعات قابل دسترس دارد ميپذيرد. بنابراين، احتمال دارد شبكه با ترافيك بيشتري نسبت به آنچه واقعاً متناسب با خدمات و امكانات آن است روبهرو گردد. از اينرو، براي تضمين اينكه چنين تراكمي پيش نيايد و شبكه بهطور مناسب در صورت وقوع از عهده آن برآيد، به يك فرايند كنترل نياز است.

در شبكه راهگزيني مداري، رقابت براي امكانات شبكه، نوعي مسدودسازي را بهوجود ميآورد. بدينترتيب، هنگاميكه استفادهكننده ارتباط تلفني برقرار ميكند، ممكن است موجب جلوگيري از دسترسي ديگر استفادهكنندگان به شبكه گردد. بنابراين، از آنجا كه مدار توسط استفادهكننده ـ صرف نظر از اينكه چه پيامي فرستاده ميشود ـ اشغال ميگردد، در خلال زمان ارتباط تلفني، ديگران هيچ نوع دسترسي به اين مدار ارتباطي خاص نخواهند داشت؛ مگر اينكه ارتباط بهطور كامل قطع گردد. شبكههاي راهگزيني مداري سنتي، براي متعادل نگهداشتن تعداد تجهيزات بهكار گرفتهشده جهت سطح قابل قبولي از دسترسي براي استفادهكنندگان شبكه طراحي ميشوند.

عملكرد. شبكه راهگزيني مداري، نظير شبكه تلفني راهگزيني عمومي، امكان اتصال پايانه به پايانه برحسب تقاضا را تا هنگامي كه امكانات مورد نياز شبكه در دسترس باشند فراهم ميسازد. تأخير در اتصال پايانه به پايانه، معمولاً ناچيز و ثابت است و ديگر استفادهكنندگان نميتوانند در كيفيت ارتباطات تداخل ايجاد كنند.

در مقابل، در شبكه راهگزيني بستهاي، بستههاي دادهها براي انتقال در هر راهگزين در نوبت قرار ميگيرند. بنابراين، تأخير در اين نوع شبكه متغير بوده و بستگي به حجم ترافيك موجود در مسير دارد. بدينترتيب، اگر ترافيك در مسير از حدي بيشتر تجاوز كند، ميتواند موجب تضعيف بسيار زياد عملكرد نظام ارتباطي شود.

اينترنت. از سال 1985، استفادهكنندگان اينترنت افزايش يافتند. اين نكته روشن است كه همگام با رشد فزاينده اخير در ارتباطات دادهها، شبكههاي تلفن جايگاه خود را هنوز حفظ كردهاند. اينترنت (گروه گستردهاي از شبكههاي رايانهاي كه مجموعه مشتركي از پروتكلها و فضاي نشانيها را به اشتراك ميگذارند) در خلال 25 سال گذشته رشد فزايندهاي داشته است و هماينك حدود 40 ميليون استفادهكننده در سراسر جهان را به يكديگر متصل ميكند.

در ابتدا، اينترنت توسط ارتش ايالات متحده بهعنوان ابزاري براي از ميان برداشتن وابستگي به رايانههاي مركزي طرحريزي شد. در حال حاضر، اينترنت در جامعه جهاني استفادهكنندگاني كه از امكانات اين شبكه براي ارسال و دريافت پيام، تبادل پرونده، و دسترسي به دادههاي اشتراكي استفاده ميكنند، رشد قابل ملاحظهاي داشته است. اين قابليتها از طريق انتخاب مجموعهاي از پروتكلهاي سازگار با يكديگر (كه تحت عنوان تي.سي./ آي.پي. شناخته ميشود) تحقق يافته است كه به بسياري از استفادهكنندگان امكان برقراري ارتباط با اغلب خدمات از راه دور، صرفنظر از نوع تجهيزات محلي، را ميدهند.

اينترنت بستري براي هر رايانه بهمنظور ارتباط با ديگر رايانهها فراهم ميسازد. شبكه جهاني وب يكي از خدمات مبتني بر اينترنت است كه از اين قابليت براي ارائه خدمات اطلاعرساني جهاني بهره ميگيرد. محيط وب امكانات اينترنت را در پست الكترونيكي* و انتقال پرونده بهبود ميبخشد؛ بهطوري كه از طريق آن، استفادهكننده ميتواند به اطلاعات چندرسانهاي شامل صفحات حاوي عكس، قطعات ويدئويي، صوت، و نيز متن دسترسي پيدا كند. علاوه بر اين، در محيط وب امكان پيشبيني پيوندهايي براي اينكه استفادهكننده بتواند به راهبري در اطلاعات موجود در رايانههاي مختلف پرداخته و تنها با فشار دكمه بر روي صفحه نمايش به اطلاعات مورد نظر دسترسي يابد وجود دارد. هماكنون، بسياري از شركتها، سازمانها، گروههاي علاقهمند، و افراد حقيقي، صفحات وب خود را براي ارتقاي خدمات يا ارائه اطلاعات به عموم علاقهمندان در دسترس قرار دادهاند.

ابزار اصلي براي خواندن صفحات وب مرورگرها هستند كه مهمترين آنها عبارتند از: نِت اِسكيپ نَويگيتور[4] ، اينترنت اِكسپِلورر[5] ، و برنامه قديميتر موزائيك نام دارد.

 آينده ارتباطات دوربرد. هيچ‌كس نميتواند با قاطعيت پيشبيني كند كه ارتباطات دوربرد دقيقاً چگونه توسعه و تكامل خواهد يافت؛ اما در اين ميان، ميتوان به بعضي از گرايشهاي مهم اشاره كرد. هزينه ارتباطات بهشدت در حال كاهش است؛ بهطوري كه امروزه بهخوبي ميتوان از عهده برقراري ارتباطات پيشرفته برآمد. رقابت گسترده در بازار نيز بيش از گذشته به كاهش هزينههاي ارتباطات منجر خواهد شد. شركتهاي مخابراتي، اين نكته را تشخيص دادهاند كه درآمد آنها از ارتباطات تلفني كاهش خواهد يافت؛ از اينرو، بهطور موفقيتآميزي در حال بهرهگيري از خدمات نوين با ارزشهاي افزودهاي هستند كه ارتباطات را با ارائه اطلاعات و ديگر خدمات تركيب و ارائه كنند. اغلب اين خدمات هنوز تكامل نيافتهاند؛ اما تجارت الكترونيكي* و از راه دور و بسياري از خدمات اطلاعرساني بر حسب تقاضاهاي مختلف در حال توسعه هستند.

هماكنون، بعضي از خدمات ارتباطي سيمي در حال انتقال به محيط راديويي هستند تا بدينترتيب بتوان تسهيلات و انعطافپذيري بيشتري را فراهم ساخت. چنين امكاناتي نهتنها ميتوانند تلفنهاي بيسيم را در خانهها و محلهاي كار دربر گيرند، بلكه اين تلفنها را به شبكه نيز متصل ميكنند. همچنين، برنامههاي راديويي و تلويزيوني كه از طريق امواج هوايي پخش ميشوند، در حال انتقال به شبكههاي كابلي هستند.

همگرايي ثابت ـ سيّار يكي ديگر از گرايشهايي است كه از طريق آن فاصله ميان تلفنهاي سنتي و شبكههاي راه دور كاهش مييابد. بسياري از مردم تنها يك ارتباطدهنده شخصي را حمل ميكنند كه ميتواند بهعنوان تلفن بيسيم در خانه، ابزار تجاري در محل كار، و نيز تلفن همراه در هر كجاي ديگر عمل كند.

          مارك نوريس[6]  (EE)

           ترجمه كيوان كوشا


 

[1]. Telecommunications

[2]. Tones

[3]. Integrated digital systems

[4]. Netscape Navigator

[5]. Internet Explorer

[6]. Mark Norris

 

 

 

بازگشت به فهرست مقالات الف