Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات الف 

 

 

اردبيل، كتابخانههاي. استان اردبيل در شمال غربي ايران قرار دارد و از شمال به جمهوري آذربايجان، از جنوب به استان زنجان، از مغرب به استان آذربايجان شرقي، و از مشرق به استان گيلان محدود است. مساحت آن 18050 كيلومترمربع و جمعيت آن (طبق آمار سال 1375) 1168011 نفر است كه از اين تعداد 49 درصد در شهرها و 51 درصد در روستاها سكونت دارند (25:6).

اردبيل داراي 6 شهرستان، 13 شهر، 16 بخش، 62 دهستان، و 2193 آبادي است. شهرستانهاي اين استان عبارت است از: اردبيل (مركز استان)، خلخال، مشكينشهر، گرمي، بيلهسوار، و پارسآباد (5:4).

تاريخچه. اردبيل از شهرهاي كهن ايران است كه حدود 1500 سال قدمت دارد (10:7). اين شهر در زمان حكومت بنياميه مركز حكومت آذربايجان و در زمان بنيعباس مركز قيام بابك خرّمدين بود (9: ج 1، ص 32). در سال 618 ق. مورد حمله مغولان قرار گرفت، اما در زمان تيموريان و صفويان، نهضت تشيع و جنبشهاي سياسي ايران از آنجا برخاست. اردبيل در زمان صفويان آباد گرديد و به اوج اعتبار، عزت، و عظمت خود رسيد (5: ج 1، ذيل "اردبيل")، اما پس از انقراض اين سلسله در پيشامدها و تحولات تاريخي دوره نادرشاه و اوايل قاجار و بهخصوص با ورود قشون روسيه تزاري (1242 ق.) و حوادث دوران مشروطيت، از رونق و اهميت افتاد. پس از انقلاب اسلامي، در جهت محروميتزدايي از اين منطقه در 24 فروردين 1372 به استان اردبيل تبديل شد.

از آثار تاريخي اردبيل ـ كه برخي به دوره پيش از اسلام ميرسد ـ ميتوان از دهكده آتشگاه، روستاي هير، شهريور، و مسجد جمعه شهر اردبيل ـ كه در اصل آتشكده بوده است ـ نام برد (9: ج 2، ص 175، 176). با توجه به اينكه اين مسجد، بزرگترين و قديمترين مسجد اردبيل است، احتمال ميرود يكي از واحدهاي آن، كتابخانه بوده ولي در تاريخ اردبيل اشارهاي به آن نشده است.

نخستين كتابخانه در اردبيل در قرن 8 ق. بههمت شيخ صدرالدين، فرزند شيخ صفيالدين اردبيلي، در جوار آرامگاه پدرش جهت استفاده عموم ايجاد شد كه پس از كتابخانه آستان قدس رضوي، قديمترين و غنيترين كتابخانه ايران بهشمار ميرفت (9: ج 2، ص 232). شيخ صفيالدين اردبيلي به سال 700 ق. جانشين شيخ زاهد گيلاني گرديد و خانقاهي براي مريدانش ترتيب داد و كتابخانهاي نيز بنيان نهاد كه پس از مرگ او، كتابخانه همچنان مجمع مريدان بود. مخصوصاً پس از تشكيل سلسله صفويه (907 ق.)، به كتابخانه و آرامگاه شيخ توجه بيشتري شد بهحدّي كه شاه عباس اول صفوي (996-1038 ق.) در سنه 1017 ق. كتابهاي گرانبهايي به آنجا وقف كرد. آدام اولئاري كه به سال 1047 ق./ 1637 م. از اين كتابخانه بازديد كرده، مينويسد كه اكثر كتابهاي خطي آنجا از نظر هنر و درونمايه در دنيا بينظيرند. جيمز موريه انگليسي اين كتابخانه را به سال 1227 ق./ 1812 م. در حاليكه كتابها بر روي هم انباشته شده بود، ديده است (9: ج 3، ص 296، 297). در جنگ دوم ايران و روس (1241-1243ق.)، اين كتابخانه بهعنوان غنيمت جنگي بهتصرف روسها در آمد و تعداد 114 نسخه از كتابهاي نفيس و نادر آن به پترزبورگ فرستاده شد. در سال 1314 ش. تعداد كتابهاي باقيمانده بهدستور وزارت معارف به تهران انتقال يافت (1: 49، 50).

كتابخانههاي عمومي. در سال 1328 ش. كتابخانهاي عمومي با نام "قرائتخانه عمومي" با 900 جلد كتاب جهت استفاده عموم، بهويژه معلمان، بههمت معاون رئيس فرهنگ اردبيل تأسيس شد. در سال 1346 با تشكيل كتابخانه عمومي اردبيل، مجموعه قرائتخانه عمومي به اين كتابخانه منتقل گرديد (9: ج 3، ص 235)، كه با نام "كتابخانه عمومي شماره يك"، قديمترين كتابخانه عمومي در مركز استان اردبيل بهشمار ميرود (5:8).

از آن پس، كتابخانههاي ديگري در شهرهاي استان تأسيس شد، از جمله: كتابخانه خلخال (تأسيس 1344)، و كتابخانه شهر گيوي (1345) (1: 49، 50). علاوه بر اين، تعداد 2 واحد كتابخانه وقفي در دهه 1340 در شهرستان اردبيل موجود بوده كه ميتوان از كتابخانه سيد حمزه (با مجموعه 1200 جلد) و كتابخانه حسين صدر (تأسيس 1342، با مجموعه 588 جلد) ياد كرد (20:13).

تا نيمه دوم سال 1378، در استان اردبيل 33 واحد كتابخانه عمومي (با مجموعه 242307 جلد، 5870 عضو، و 65 كارمند) فعاليت داشته كه از اين تعداد، بخشي (با مجموعه 5583 جلد و 9932 عضو) وابسته به جمعيت هلال احمر جمهوري اسلامي است (1:3؛ 34:10).

همچنين، تعداد كتابخانههاي مساجد استان در سال 1378، 28 واحد بوده كه با مجموعهاي در حدود 30000 جلد كتاب و 3760 عضو فعاليت داشتهاند (1:11).

تا سال 1378، تعداد كتابخانههاي كودكان و نوجوانان استان 9 واحد (7 واحد ثابت، 1 واحد پستي، 1 واحد سيّار) و مجموعه آن 92986 جلد و كاركنان آن 17 نفر بوده است (1:12).

كتابخانههاي آموزشگاهي. تا نيمه اول سال ،1378 حدود 266 كتابخانه آموزشگاهي با 279,454 جلد كتاب در استان اردبيل فعاليت داشتهاند (1:2). در مجموع تا سال 1376، 30 كتابدار در كتابخانههاي آموزشگاهي اين استان فعاليت داشتهاند كه فقط 3 نفر آنها داراي تخصص كتابداري بودهاند و تعداد 62353 نفر نيز در اين كتابخانهها عضويت داشتهاند (4:14).

كتابخانههاي تخصصي. كتابخانه تخصصي مركز تحقيقات و مطالعات و سنجش صداوسيماي مركز اردبيل بين سالهاي 1368 تا 1373 تأسيس شد. اين كتابخانه 3272 جلد كتاب و 2 كتابدار داشته است (53:10)؛ كتابخانه تخصصي سازمان برنامه و بودجه استان اردبيل (تأسيس 1373)، داراي 6000 جلد كتاب، 100 نفر عضو، و يك كتابدار است (آمار سال 1376)؛ و مركز تحقيقات كشاورزي فعال (پارس آباد) وابسته به دانشگاه محقق اردبيلي (تأسيس 1368) نيز 2000 جلد كتاب، 200 عضو، و يك كتابدار دارد. اين كتابخانهها فاقد مجلات لاتيني بوده و فقط در مركز تحقيقات كشاورزي پارسآباد تعدادي مجله تخصصي فارسي در زمينه كشاورزي موجود است (1).

كتابخانههاي دانشگاهي. تا پيش از انقلاب اسلامي، در اين استان دانشگاهي وجود نداشته است و بهسبب نوپا بودن دانشگاهها، كتابخانه‌ها نيز امكانات كافي و لازم را نداشتهاند. تا شهريور 1376، 14 كتابخانه دانشگاهي در استان وجود داشته كه داراي 150266 جلد كتاب، 4 عنوان مجله، 24 كارمند (5 نفر كتابدار و 19 نفر غيركتابدار)، و 5996 عضو بوده است (1).

 

مآخذ: 1) اماني، غفور. "بررسي وضعيت كتابخانههاي عمومي استان اردبيل". پاياننامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاعرساني، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامي، 1374؛ 2) "تعداد كل كتابخانه‌ها و كتاب در سطح مدارس كشور: گزارش شماره 8". تهران: وزارت آموزش و پرورش، 1378 (پليكپي)؛ 3) "خلاصه گزارش نيمه دوم 1378 كتابخانه‌هاي عمومي كشور".]تهران[: هيأت امناي كتابخانههاي عمومي كشور، دبيرخانه، مديريت مطالعات و برنامهريزي پژوهشي، 1378 (پليكپي)؛ 4) "درآمدي بر سيماي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي استان اردبيل". اردبيل: 1373 (پلي‌كپي)؛ 5) دهخدا، علي‌اكبر. لغتنامه. ج 1، ذيل "اردبيل"؛ 6) زنده‌دل، حسن. مجموعه راهنماي ايرانگردي: استان اردبيل. سازمان برنامه و بودجه استان اردبيل، تهران: نشر ايرانگردان، 1377؛ 7) سيماي اقتصادي استان اردبيل". اردبيل: وزارت بازرگاني، اداره كل بازرگاني استان اردبيل، 1373 (پلي‌كپي)؛ 8) شناسنامه كتابخانههاي عمومي كشور. تهران: هيأت امناي كتابخانههاي عمومي كشور، دبيرخانه، 1370؛ 9) صفري، بابا. اردبيل در گذرگاه تاريخ. اردبيل: دانشگاه آزاد اسلامي (اردبيل)، 1370؛ 10) گزارش فرهنگي كشور: 1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، معاونت پژوهشي و آموزشي، مركز آمار و برنامه‌ريزي پژوهش‌هاي فرهنگي و هنري، 1378؛ 11) "ليست كتابخانه‌هاي مساجد و امكانات موجود در آنها به تفكيك استانها". تهران: ستاد عالي هماهنگي و نظارت بر كانونهاي فرهنگي و هنري مساجد، مديريت امور كتابخانهها، 1378 (پليكپي)؛ 12) "ليست مراكز بر اساس استان‌ها". ]تهران[: كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان، معاونت فرهنگي، 1377-1378 (پليكپي)؛ 13) مجموعه آماري امكانات فرهنگي اردبيل. تهران: دفتر امور اجتماعي، حوزه معاونت سياسي و اجتماعي، 1366؛ 14) "وضعيت كتابخانه‌هاي استان اردبيل در سال 1375". اردبيل: وزارت آموزش و پرورش. اداره كل آموزش و پرورش استان اردبيل؛ 1375 (پليكپي).

          غفور اماني

            تلخيص سودابه نوذري

 

بازگشت به فهرست مقالات الف