Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات الف 

 

ارمنستان، كتابخانههاي. جمهوري ارمنستان در غرب قاره آسيا و جنوب غربي منطقه قفقاز واقع شده است. اين جمهوري از جنوب با ايران، از شرق با جمهوري آذربايجان، از شمال با گرجستان، و از غرب با تركيه همسايه است (5: 417). مساحت اين كشور 29800 كيلومتر مربع و جمعيت آن (طبق آمار سال 2000) 3500000 نفر است (72:7). زبان رسمي آن ارمني و پايتخت آن شهر ايروان است (417:5).

تاريخچه. سابقه تاريخي تشكيل جمعيت در منطقهاي كه هماكنون ارمنستان خوانده ميشود، به 3000 سال ق.م. باز ميگردد. نخستين قوم ساكن در اين منطقه "سوباري"[1] ها بودند. پس از آن، در حدود 1500 ق.م.، امپراتوري آشور بر اين منطقه مسلط شد (17:3). در سال 860 ق.م. قوم اورارتو بر اين منطقه تسلط يافتند و شهر اربوني[2]  كه بعدها به ايروان شهرت يافت، در همين زمان ساخته شد.

آرمنها (ارامنه) كه از نژاد هند و اروپايي بودند در قرن هفتم يا ششم ق.م. به اين سرزمين وارد شدند و بر آن حكومت راندند (17:3). با قدرت گرفتن هخامنشيان در ايران، ارمنستان نيز تحت تسلط اين امپراتوري قرار گرفت و پس از آن همواره يا تحت تسلط ايرانيان و يا تحت حكومت روميان بود و در مواقع كوتاهي نيز داراي استقلال بوده است (18:3). اين منطقه، از زمان ظهور اسلام، تحت استيلاي خلفاي اسلامي بود و از آن پس، در حدود 2 قرن، تا زمان هجوم تركان، حكومتي مستقل داشت (18:3). از آن زمان به بعد، ميان دولتهاي عثماني، صفوي، و روسيه تزاري دست به دست شد تا آنكه در 1828 م. به فدراسيون قفقاز (آذربايجان، گرجستان، ارمنستان) پيوست و در 1922 رسمآ يكي از جمهوريهاي شوروي سابق شد (122:3)، و سرانجام در سال 1991، استقلال ارمنستان رسمآ اعلام گرديد (124:3).

ارامنه داراي فرهنگي كهن هستند. اين قوم از ديرباز با علوم مختلف نظير فلسفه، رياضيات، نجوم، پزشكي، و شيمي آشنا بودند (59:3). اين قوم بهخوبي دريافته بودند كه براي حفظ فرهنگ كهن خويش بايد صاحب خط و الفبا باشند تا بتوانند فرهنگ شفاهي را بهواسطه كتابت محفوظ نگاه دارند. از قرن پنجم ميلادي، خط رسمي ارمني پديد آمد و به اين ترتيب، كتابهاي متعددي به زبان ارمني تأليف گرديد (26:3). در همين ايام در صومعهها، كتابخانههايي تشكيل شد كه اهميت بسيار داشت (6: ج 26، ص 195)؛ مانند كتابخانه ماتناداران كه در قرن 5 م. در كليساي اچميادزين[3]  تأسيس شد. (4: 52). نخستين قانون كتابداري در سال 1918 و دومين قانون در سال 1920 به تصويب رسيد (6: ج 26، ص 196).

كتابخانه ملي. كتابخانه ملي ارمنستان* از سال 1919 در شهر ايروان آغاز به كار كرده است. اين كتابخانه داراي 6114000 جلد كتاب است (70:8).

كتابخانههاي دانشگاهي. قديميترين و مهمترين كتابخانه دانشگاهي ارمنستان، متعلق به دانشگاه دولتي ايروان[4]  است. اين دانشگاه در سال 1919 تأسيس شد و كتابخانه آن نيز بهسرعت آغاز به كار كرد. مجموعه اين كتابخانه شامل 1500000 جلد كتاب است (70:8). از اين زمان بهتدريج مراكز دانشگاهي و آموزش عالي در ارمنستان رو به رشد نهادند. در سال 1922، دانشگاه دولتي پزشكي ايروان[5] تأسيس شد. در حال حاضر، كتابخانه اين دانشگاه داراي 613000 جلد كتاب است (71:8). در 1926 هنركده موسيقي كوميتاس در ايروان[6]  آغاز به كار كرد كه مجموعه كتابخانه آن تا سال 1999 شامل 43000 جلد كتاب بوده است. كتابخانه مؤسسه جانورشناسي و زراعت ايروان[7]  (با مجموعه 210000 جلد)، كتابخانه مؤسسه كشاورزي ارمنستان[8]  (با مجموعه 350000 جلد)، و كتابخانه دانشگاه دولتي مهندسي ارمنستان[9]  (با مجموعه 667000 جلد)، در فاصله سالهاي 30-1920 تأسيس گرديد. كتابخانه مؤسسه معماري و ساختمان ايروان[10]  نيز كه در سال 1989 تأسيس شده است، اگرچه سابقهاي طولاني ندارد، با مجموعه 1373203 جلدي خود دومين كتابخانه دانشگاهي در ارمنستان محسوب ميشود (70:8).

كتابخانههاي عمومي. بنابر اطلاعات موجود، تعداد كتابخانههاي عمومي ارمنستان تا سال 1914 بسيار ناچيز بوده است(6: ت ج 26، ص 196)؛ اما بهتدريج كتابخانههاي عمومي در اين كشور افزايش يافت، بهطوري كه در سال 1992، تعداد 42 كتابخانه عمومي با 14685000 جلد كتاب در اين كشور فعاليت داشتهاند (3: 85) و در حدود 1066928 نفر در همين سال عضو اين كتابخانهها بودهاند (3: 85).

كتابخانههاي تخصصي. در جمهوري ارمنستان مؤسسات تحقيقاتي متعددي وجود دارد كه هريك داراي كتابخانهاي تخصصي است. از اين ميان، ميتوان به كتابخانه مركز تحقيقات بهداشت مادر و كودك ارمنستان[11]  اشاره كرد كه  در سال 1931 آغاز به كار كرده و در حال حاضر داراي 25000 جلد كتاب است. كتابخانه مركزي فرهنگستان علوم ارمنستان يكي از مهمترين كتابخانههاي تخصصي اين كشور محسوب ميشود، كه در سال 1935 در شهر ايروان تأسيس شد و مجموعه آن شامل 2200000 جلد كتاب است (8: 70).

غنيترين و گستردهترين كتابخانه تخصصي ارمنستان، كتابخانه علمي و فني ارمنستان[12]  است كه داراي 19770000جلد كتاب است (8: 70)، و مركز اطلاعرساني علمي و فني نيز محسوب ميشود.

بهعنوان قديميترين كتابخانه تخصصي در ارمنستان ميتوان از كتابخانه ماتناداران[13]  واقع در ايروان نام برد. اين كتابخانه در قرن پنجم در اچميادزين تأسيس شد و در 1939 مجموعه آن به ايروان در محلي كه براي آن در نظر گرفته شده بود، منتقل شد.

ماتناداران، "ماتيناداران"، يا "متنداران" همان اصطلاح فارسي باستان است كه معناي گنجينه كتاب يا كتابخانه را ميدهد. اين كتابخانه يادبود مسروپ ماشتوتس[14] ، مخترع خط ارمني، نيز خوانده ميشود. اين مركز محل اصلي نگاهداري نسخههاي خطي در ارمنستان است (2: 30).

كتابخانه ماتناداران بهعنوان كتابخانه واسپاري نيز عمل ميكند و از جمله كتابخانههاي مهم ارمنستان محسوب مي‌شود (4: 52). اين كتابخانه در 1999 داراي بخشهاي متعدد از جمله بخش كتابهاي علمي، بخش كتابشناسي، و انتشارات بوده است (1: 115). بخش نسخ خطي اين كتابخانه كه از سال 1920 فعاليت دارد داراي 17000 نسخه خطي به زبانهاي ارمني، فارسي، و تركي و بيش از 100000 سند آرشيوي است (2: 30؛ :8 70).

ماتناداران اسناد و مدارك فارسي ارزشمندي را نيز در خود جاي داده است، مانند: فرامين پادشاهان، احكام و تعليقات خان‌ها و حكّام محلي؛ قبالهها و اسناد مالكيت؛ وقفنامهها؛ موافقتنامهها، قرار دادها، و احكام اداري؛ و جز آن (2: 31). همچنين تعدادي نسخه خطي نفيس اسلامي مانند كتاب النجاه ابنسينا (به عربي) به خط رشيدبن صفيالدين سهري و نسخههاي متعددي از شاهنامه، خمسه نظامي، كليات سعدي، و ديوان حافظ و اميرخسرو دهلوي در اين مركز نگهداري ميشود (31:2).

مراكز فرهنگي نظير موزهها نيز عمومآ داراي كتابخانههاي تخصصي هستند. از اين ميان، ميتوان به كتابخانه موزه ادبيات و هنر يغشيه چارنتس  [15] اشاره كرد. اين كتابخانه از سال 1921 در ايروان فعاليت دارد. مجموعه آن بر تاريخ ادبيات ارمنستان، تئاتر، سينما، و موسيقي متمركز شده و داراي 84526 جلد كتاب است. اين مجموعه با دارا بودن 862252 نسخه خطي يكي از مجموعههاي برجسته در ارمنستان بهشمار مي‌رود (8: 70).

حرفه كتابداري. آموزش كتابداري در ارمنستان در سطوح عالي در واحد كتابداري مؤسسه دولتي تعليم و تربيت و زبان‌هاي خارجي ايروان[16]  صورت ميگيرد (6: ج 26، ص  230). اين مؤسسه در سال 1935 در ايروان تأسيس شده است (8: 71). مؤسسه نسخ خطي قديمي[17]  كه در سال 1932 در ايروان تأسيس شده است، نيز يكي از مراكز تحقيقاتي علوم كتابداري و كتابشناسي در ارمنستان است (69:8).

 

مآخذ: 1) مفتاح، الهامه؛ ولي، وهاب. نگاهي به ايرانشناسي و ايرانشناسان كشورهاي مشتركالمنافع و قفقاز. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي، 1372؛ 2) رفيعي، حسين. "كتابخانه انستيتو نسخههاي خطي باستاني ارمنستان، ماتيناداران". شهاب. س. سوم، 2 (تابستان 1376): 30-32؛ 3) منتظمي، رؤيا. كتاب سبز: جمهوري ارمنستان. تهران: وزارت امور خارجه، مؤسسه مطالعات و تحقيقات، 1374؛

4) Chubaryan, O.S. Libraries in the U.S.S.R. Moscow: Novosti Press Agency Publishing House, 1972; 5) The Europa World Yearbook. 47th. ed. London: Europa Publication Limited, 1997; 6) "Russia-U.S.S.R, Book Printing and Libraries". Encyclopedia of Library and Information Science. Vol.26, PP. 180-241; 7) The State of World Population 2000. UNFPA; 8) The World of Learning. 50th. ed. London: Europa Publication Limited, 2000.

آرزو تجلّي

 


 


[1]. Soobary

[2]. Ereboony

[3]. Echmiadzin

[4]. Yerevan State University

[5]. Yerevan State Medical University

[6]. Yervan Komitas State Conservatoire

[7]. Yerevan Zootechnical and Veterinary Institute

[8]. Armenian Agricultural Institute

[9]. State Engineering University of Armenia

[10]. Yerevan Institute of Architecture and Construction

[11]. Armenian Research Centre of Maternal and ChildHealth Care

[12]. Armenian Scientific and Technical Library

[13]. Matenadaran

[14]. Mesrop Mashtots

[15]. Egishe Charents State Museum of Literature and Art

[16]. Yerevan State Pedagogical Institute of Russian andForeign Language

[17]. Institute of Ancient Manuscripts

 

 
 

بازگشت به فهرست مقالات الف