Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات الف 

استاندارد توصیف و دسترسی به منبع (آردی‌اِی)[1]. مجموعه قواعدی است که به منزله استاندارد جهانی برای توصیف و توسعه دسترسی به منابع، به‌ویژه منابع دیجیتال به‌کار برده‌‌ می‌شود. ‌‌آردی‌اِی مبتني بر دو مدل مفهومی اِف‌آربي‌آر (ملزومات کارکردی برای داده‌های کتابشناختی)[2] و اِف‌آر اِی‌دي (ملزومات کارکردی برای داده‌هاي مستند)[3] تهیه شده است. اين دو مدل، به شکل مفهومی، ارتباط اثر با پدیدآورنده و با ترجمه‌ها، ویرایش‌‌ها، برداشت‌ها، اقتباس‌ها و يا قالب‌هاي فیزیکی همان اثر را آشكار می‌کنند (1). سبب این ابتکار آن بوده که قواعد انگلوامریکن در توصیف و ایجاد دسترسی به منابع جدید مشکل‌‌آفرین است. مثلا برای فهرستنویسی ابتدا باید شکل و نوع منبع مشخص شود و بعد، از قواعد مرتبط برای فهرستنویسی استفاده شود. این امر منجر به نایکپارچگی در ذخیره و بازیابی اطلاعات می‌شد (5، 6). ساختار قواعد انگلوامریکن موجب‌‌ می‌شد فهرستنویسیِ یک منبع به چند شکل ناهماهنگ انجام شود. افزون بر آن، قواعدی که به تدریج به قواعد انگلوامریکن اضافه شده بود، مانند قواعد جایگزین و تکمیلی و همچنین افزوده‌‌‌های اختیاري (قواعدی که اجازه‌‌ می‌داد فهرستنویس خود مواردی را در رکورد بیفزاید)، موجب پیچیدگی‌‌ می‌شد و‌‌ ممکن بود دو پیشینه فهرستنویسی برای یک منبع، با وجود استفاده از قواعد یکسان، با یکدیگر متفاوت شود. آردی‌اِی، قواعد را هماهنگ و یک‌دست‌ کرده و این مشکلات را از بین برده است و می‌توان با آن منابع اطلاعاتی را فارغ از قالب توصیف کرد.

پیشینه. در اواخر دهه 1990 در نتیجه تغییر در نیاز‌‌ها و نگرش کاربران از یک‌ سو، و تحولات محیط دیجیتالی از سوی دیگر، به‌تدریج تغییراتی در ساختار فهرست‌‌‌های کتابخانه‌ای به‌وجود آمد (4). فهرست‌های کتابخانه‌اي از رویکرد نظام‌مدار، که مبتنی بر الزامات خودِ سیستم نرم‌افزاری بود، به‌سوي رویکرد کاربرمدار، که تمرکز آن بر نیازها و دیدگاه کاربران بود، تغییر جهت دادند. ایفلا و برخی نهادهای بین‌المللیِ دست‌اندرکار سازماندهی اطلاعات، از جمله کتابخانه کنگره امریکا، اُسیاِلسی و کمیته مشترک راهبری برای بازنگری در قواعد انگلوامریکن[4] (از این پس: کمیته مشترک راهبری)، براي بهره­گيري بهینه از فناوري­هاي رو به رشد اطلاع­رساني، به فكر ايجاد نظام­هاي كاربرمدارتر افتادند. با این رویکرد، طرح مطالعاتی ‌‌اِف‌آربی‌آر و به دنبال آن اِف‌آرایِ‌دي (فراد) و فرساد[5] در دستورکار قرارگرفت.

پدیدآمدن الگوهای جدید سازماندهی اطلاعات، به‌ویژه ‌‌اِف‌آربی‌آر در سال 1998، فرصتی براي بازنگری در روش‌‌های فهرستنویسی، روزآمدسازی واژگان این حوزه، و همچنین بَسطِ بخش‌هایی در فهرستنویسی برای ایجاد پیوند میان عناوین قراردادی فراهم آورد (2). سپس با مطرح شدن الگوهای کارکردی و عملیاتی‌سازی آنها، کمیته مشترک راهبری تشکیل شد. اين كميته در سال 1994، متخصصان بین‌المللی را در تورنتو گردآورد تا زمینه برگزاری «همایش بین‌المللی قواعد انگلوامریکن و گسترش‌های آینده[6]» را در 1997 فراهم آورد. اين رويداد سرچشمه تحولات بسياري در قواعد فهرستنويسي در سطح جهان شد. در این همایش مایکل گورمن[7]، تام دلسی[8]، رونالد هاگلر[9] و رحمت‌الله فتاحی دیدگاه‌‌ها و نتایج پژوهش‌‌‌های خود را عرضه کردند و خواستار بازاندیشی در قواعد انگلوامریکن2 شدند. کمیته مشترک راهبری، بلافاصله پس از این همایش، جلسه‌‌ای سه‌روزه برگزار و پیشنهادها و راهکارهای ارائه شده در مقالات همایش را بررسی کرد و تصمیم گرفت برخی موارد را در ویرایش سوم قواعد انگلوامریکن به‌کار گیرد. همچنین، تام دلسی موظف شد تا با استفاده از مدل‌سازی موجودیت-رابطه[10]، که خود در این همایش ارائه داده بود، تجزیه‌و تحلیل کامل و منطقی از قواعد انگلوامریکن2 ارائه کند. در سپتامبر 2000 کمیته مشترک راهبری مجدداً سیاهه‌ای از قواعد پیشنهادی را ارائه کرد و در ماهیت و محتوای آنها تغییراتی داد. در اوایل سال 2004 دلسی به‌عنوان دبیر تدوین «قواعد انگلوامریکن3: توصیف و دسترسی کتابشناختی[11]» انتخاب شد. وی چندی بعد سرفصل‌های مورد نیاز این کار را پیشنهادکرد که مورد تصویب کمیته قرار گرفت و بدین ترتیب در اکتبر 2004 در کمبریج (انگلستان)، کمیته مشترک راهبری نسخه اولیه قواعد انگلوامریکن3 را، که دلسی تهیه کرده بود، بررسی کرد. این نسخه برای صاحب‌نظران سراسر دنیا ارسال و نظرات ایشان خواسته شد. بررسی نظرات و دیدگاه‌های دریافت‌شده مشخص کرد که همچنان نوعی نارضایتی از ناهمخوانی قواعد با الزامات محیط جدید وجود دارد. متخصصان معتقد بودند که نظر به گسترش روزافزون محیط الکترونیکی و منابع دیجیتال، ضروری است نگاهی کاملاً جدید در قواعد ارائه شود(13)؛ زیرا معتقد بودند تمرکز قواعد انگلوامریکن3  نیز همچنان بر منابع چاپی است. بدین ترتیب، کمیته مشترک راهبری تصمیم گرفت رویکرد جدیدی برای تحول در قواعد، پیش گیرد (7). در دسامبر 2005 اعضای کمیته مشترک راهبری ویرایش نخست قواعد بازنگری شده را منتشر کردند. همچنین این کمیته تصمیم گرفت به خاطر شدت تغییرات، عنوان مجموعه را به «توصیف و دسترسی به منبع (آردی‌اِی)» تغییر دهد. این مجموعه در جلسه‌های دیگری در آوریل 2006 (کانادا) و اکتبر 2006 (امریکا) بررسی شد (7) و سپس نسخه آزمایشی نهایی در سال 2010 در دو شکل چاپی و برخط انتشار یافت. سپس آزمایش‌هایی با مشارکت کتابخانه‌های متعدد برای بررسی کارایی آردی‌اِی انجام شد (12: 95-87). سرانجام، به‌کارگیری نسخه نهایی از اواخر سال 2013 در کتابخانه کنگره در دستور کار قرار گرفت.

تفاوتها با قواعد انگلوامریکن. فهرستنویسی با استفاده از قواعد انگلوامریکن بسته به نوع کتابخانه در سه سطح توصیف کلی یا جامع[12]، توصیف تحلیلی[13] و توصیف سلسله­مراتبی[14] صورت می‌گرفت. آردی‌اِی این سطح بندی را در قالب «عناصر هسته[15]» و «عناصر  به‌فرض‌هسته[16]» و عناصر اختیاری[17] ارائه کرده است. منظور از عناصر، داده‌های کتابشناختیِ لازم برای توصیف و دسترسی به منبع است. برخی کتابخانه‌ها، مانند کتابخانه کنگره، تعدادی عناصر اختیاری را به عناصر اصلی فهرستنویسی‌‌ می‌افزایند.

عناصر هسته مجموعه ‌عناصری هستند که آردی‌اِی آنها را سطحِ حداقلِ الزاماتِ فهرستنویسیِ یک مجموعه می‌داند. این عناصر، داده‌هایی درباره ویژگی‌ها و رابطه‌هایی هستند که در برآورده کردن انتظارات کاربر بسیار ارزش دارند. عناصر به‌فرض‌هسته، در شرایط و موقعیت‌های خاص (برای توصیف دقیق‌تر منابع) استفاده می‌شوند و عناصر اختیاری، هر موجودیت را از موجودیتِ مشابه متمایز‌‌ می‌کنند (مشابه سطح سه فهرستنویسی انگلوامریکن) و متناسب با نیاز کتابخانه به‌کار می‌روند. درعین حال که، آردی‌اِی با قواعد انگلوامریکن سازگار و همخوان است (14)، اما تفاوت‌هایی نیز میان این ‌دو وجود دارد. مهم‌ترین تفاوت آن است که در قواعد انگلوامریکن، فهرستنویسی بر اساس نوع منبع (قالب) صورت می‌گرفت و قواعد مربوط به نوع منبع (قالب) در یک بخش‌‌ می‌آید؛ اما در آردی‌اِی این مرزبندی برداشته شده است. تفاوت دیگر آن است که عبارت‌‌‌ها و اصطلاح‌‌های به‌کار رفته درآردی‌اِی برگرفته از ‌‌اِف‌آربی‌آر است. مثلاً در آردی‌اِی«عناصر استاندارد بینالمللی توصیف کتابشناختی» به «ویژگی‌‌‌های موجودیت‌‌‌های ‌‌اِف‌آربی‌آر»؛ «انواع مواد» به «انواع محتوا و محمل»؛ «ناحیه[18]» به «عنصر[19]»؛ «کنترل مستند[20]» به «کنترل نقاط بازیابی[21]»؛ «عنوان قراردادی[22]» به «عنوان مستند[23]»؛ «شناسه افزوده[24]» به «نقاط بازیابی» و «شماره استاندارد» به « شناسه­گر[25]» تغییر یافته است (11). ویژگی‌ دیگر، قابلیت جستجو و دسترسی به متن کامل و منابع تکمیلی دیگر و روزآمدسازی مستمر به‌صورت برخط است. این امکانات و قابلیت‌‌ها را ناشران همکار آردی‌اِی[26] تهیه کرده‌اند و به آن جعبه ابزار آردی‌اِی[27] نام داده‌‌‌اند. جعبه ابزار آردی‌اِی در واقع، پایگاهی است[28] که در آن ابزار‌‌هایی مانند فایل کنترل مستندات، جدول‌‌‌های تطبیقی، انواع مثال‌‌‌های فهرستنویسی، نسخه تمام‌متن آردی‌اِی به زبان‌‌‌های گوناگون و دیگر منابع مرتبط  وجود دارد (8)، اما استفاده از آن نیاز به پرداخت حق اشتراک سالانه دارد.

وضعیت کنونی. پس از انتشار نسخه الکترونیکی آردی‌اِی در سال 2008، پژوهش‌‌‌هایی برای سنجش اثربخشی (تأثیر بر توصیف و دسترسی به منابع) و کارایی آن (توانمندی بهره‌گیری توسط فهرستنویسان) انجام شده است. مهم‌ترین آنها را انجمن کتابداران امریکا با همکاری کمیته مشترک راهبری در سال2010 پیش برده است[29]. به این منظور، کمیته مشترک راهبری موظف شد در کتابخانه­ها و مراکز اطلاع­رسانی نمونه، آردی‌اِی را به‌کار گیرد و از چگونگی به‌کارگیری و ارزیابی آن گزارش فنی و مبسوط ارائه کند. این پژوهش در کتابخانه ملی پزشکی امریکا[30]، کتابخانه کنگره و کتابخانه ملی کشاورزی امریکا[31] انجام شد و در آن تولید پیشینه­های کتابشناختی جدید، بازخورد فهرستنویسان و دیدگاه کاربرانِ نهایی مورد سنجش و ارزیابی قرار گرفت (10). بدین‌منظور این کمیته، کار خود را با مرور و بازنگری در هدف‌های تعیین‌شده برای آردی‌اِی آغاز و سپس چگونگی اجرای آزمایش، انتخاب نمونه‌ها برای فهرستنویسی، تعیین پرسش‌های اساسی، شاخص‌های ارزیابی و نحوه تحلیل داده­های آزمایش را مشخص کرد. همه این­ اقدام‌ها برای پاسخ به این پرسش اساسی بود که «به‌کارگیری آردی‌اِی تا چه حد مطابق با هدف‌های تعیین شده است؟» این آزمایش از ژانویه 2009 تا پایان مارس 2011 به طول انجامید و گزارش نهایی آن با ‌عنوان بیانیه کمیته مشترک راهبری (15) منتشر شد. این گزارش نشان می‌دهد ‌‌آردی‌اِی در برآورده ساختن هر یک از هدف‌ها تا چه میزان موفق بوده است. همچنین، هزینه-سودمندی به‌کارگیری آردی‌اِی، شیوه عمل کتابداران با آن، بازخورد ناشران و بازخوردهای بین‌المللی در مورد زبان و ساختار آردی‌اِی در آن ارائه شده است. با تحلیل یافته‌های پژوهش، برنامه‌ریزی برای گسترش نقاط قوت و رفع کاستی‌ها انجام و توسط کمیته مشترک راهبری پیگیری شد. سپس، جلسه کمیته مشترک راهبری در تاریخ2 تا 6 نوامبر 2015 با حضور نمایندگان کارگروه‌ها و متخصصان از  18 کشور تشکیل شد و در آن به بررسی تحولات آتی و تکمیل آردی‌اِی پرداختند. در این جلسه با توجه به تغییرات متعدد در هدف‌ها و برنامه‌ها، نام کمیته مشترک راهبری به کمیته راهبری آردی‌اِی(آراِس‌سی)[32] تغییر یافت.

چشمانداز. بخش آموزش آراِس‌سی در نظر دارد با برگزاری همایش‌ها، کارگاه‌ها و وبینارهای متعدد، تعامل و همراهی جامعه جهانی فهرستنویسی را سهولت ‌بخشد. کتابخانه‌های ملی کشورها، ازجمله انگلستان، کانادا و استرالیا همگام با کتابخانه‌های ملی امریکا در تداوم آزمایش آردی‌اِی همراه شده‌اند. اگرچه سطح این مشارکت‌ها یکسان نبوده است اما هدف اصلی از مشارکت این است که گزارش‌های دیگر کشورها از به‌کارگیری آردی‌اِی به پیشبرد هدف‌های آن کمک کند. بر این اساس، دریافت بازخورد از فهرستنویسان دیگر کشورهای جهان که با انواع منابع و رسم‌الخط‌ها سروکار دارند بسیارمهم قلمداد شده است. برای اجرای این منظور، در جلسه آراِس‌سی در کتابخانه ملی اسکاتلند (نوامبر 2015) (3)، برنامه‌ کار جدیدی برای دریافت بازخوردها از کشورهای دارای تنوع زبان و رسم‌الخط به تصویب رسید و مقرر شد بر اساس نتایج حاصل شده از این برنامه، ویرایش‌ بعدی در متن قواعد و جعبه ‌ابزار آردی‌اِی تا پایان سال 2018 ارائه شود (9).

 

مآخذ:

1) Bianchini, Carlo, and Mauro Guerrini. "RDA: Resource Description and Access: The new standard for metadata and resource discovery in the digital age." JLIS. it 6.1 (2015): 21-31; 2) Denton, William. "FRBR and the history of cataloging." Libraries Unlimited, 2007; 3) Fattahi, Rahmatollah. "Anglo-American cataloguing rules in the online environment: a literature review." Cataloging & classification quarterly 20.2 (1995): 25-50; 4) Fattahi, Rahmatollah, and Mehri Parirokh. "Developing user-centered displays for literary works in digital libraries: integrating bibliographic families, FRBR and users."International Conference of Asian Special Libraries (ICoASL2011). 2011; 5) Hart, Amy. The RDA Primer: A Guide for the Occasional Cataloger: A Guide for the Occasional Cataloger. ABC-CLIO, 2010; 6) Howarth, Lynne C., and Jean Weihs. "Making the link: AACR to RDA: Part 1: Setting the stage." Cataloging & classification quarterly 45.2 (2007): 3-18; 7) Tillett, Barbara B. "Final Update on the US RDA Test". Joint Steering Committee, 2013. [Online]. available: http://www.rda-jsc.org/archivedsite/docs/JSC-Final-Update-on-the-US-RDA-Test-30May2013.pdf [ 2 Nov 2015]; 8) RDA: Resource Description and Access-Background. Joint Steering Committee, 2013 [Online]. Available: http://www.rda-jsc.org: http://www.rda-sc.org/archivedsite/rda.html#background [12 Jan 2016]; 9) Dunsire, Gordon. "RSC Annual report 2015" RDA Steering Committee, 2016. [online]. available: http://www.rda-rsc.org/sites/all/files/RSC-Annual-report-2015.pdf  [26 Jan. 2016]; 10) RDA toolkit Background, [Online]. available: http://rdatoolkit.org/background [12 Dec 2015]; 11) Report and Recommendations of the U.S. RDA Test Coordinating Committee, revised for public release. Library of Congress, 2011. [Online]. Available: http://www.loc.gov/bibliographic-future/rda/source/rdatesting-finalreport-20june2011.pdf [30 Jun 2012]; 12) Salmon, Marcia. "RDA: The Inside Story." (2008); 13) Tillett, Barbara B. "RDA: Resource Description and Access: Background and Context." ALA Annual Conference. Chicago, IL. 2005; 14) Tillett, Barbara B. "FRBR and RDA: resource description and access." Understanding FRBR: what it is and how it will affect our retrieval tools/ed. by Arlene G. Taylor.–Westport: Libraries unlimited (2007): 87-95; 15) Tillett, Barbara B. "The international development of RDA: Resource Description and Access." Alexandria 24.2 (2013): 1-10.

فاطمه پازوکی



[1]. Resource Description and Access (RDA)

[2]. Functional Requirements for Bibliographic Records

[3]. Functional Requirements for Authority Data (FRAD)

[4]. Joint Steering Committee for Revision of AACR

[5]. Functional Requirements for Subject Authority Data (FRSAD)

[6]. International Conference on the Principles and Future Develop of AACR

[7]. Micheal Gorman

[8].Tom Delsey

[9]. Ronald Hagler

[10]. Entity Relationship Modeling

[11]. AACR3: Bibliographic Description and Access

[12]. Comprehensive Description

[13]. Analytical Description

[14]. Hierarchical Description

[15]. Core elements

[16]. Core if elements

[17]. Optional

[18]. Area

[19]. Element

[20]. Authorized Control

[21]. Access Points Control

[22]. Uniform Title

[23]. Preferred Title for a Work

[24]. Added Entry

[25]. Identifier

[26]. RDA Co-Publishers (American Library Association, Canadian Library Association and Facet Publishing, the publishing arm of CILIP)

[27]. RDA Toolkit

[28] . قابل دسترس در نشانی: www.rdatoolkit.org

[29]. نتایج و گزارش مرحله به مرحله از این آزمایش در بخشی از وب‌سایت کتابخانه کنگره به این نشانی قابل مشاهده است:

http://www.loc.gov/bibliographic-future/rda/

[30]. National Library of Medicine (NLM)

[31]. National Agricultural Library (NAL)

[32]. RDA Steering Committee (RSC)

بازگشت به فهرست مقالات الف