Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات الف

استاندارد فراداده­ای توصیف مستند (‌‌مَدس[1]).  طرحواره[2] یا ساختارمبتنی بر زبان نشانه‌گذاری گسترش پذیر (ایکس‌ام‌ال)[3] است که از آن برای رمزگذاری داده‌های مستند از قبیل نام افراد حقیقی و حقوقی،‌‌ سرعنوان‌های موضوعی،‌‌ نام­های جغرافیایی،‌‌ رویدادها،‌‌ حرفه،‌‌ شغل و غیره استفاده می‌شود (3: 103)‌. آسانی بازیابی،نمایه‌سازی ساده‌تر و کاهش هزینه‌ سبب رواج استفاده از ‌‌مَدسدر کتابخانه‌های دیجیتالی شده است‌‌. کتابخانۀ دیجیتالی کنگر‌ۀ امریکا از ‌‌مَدس در کنار استاندارد فراداده‌‌ای توصیف شیء (مادس) برای سازماندهی مستندات استفاده می‌کند‌‌. کتابخانه‌های دیجیتالی ‌‌مَدسرا برای کنترل مستندات بهتر و دقیق‌تر پیشینه‌ها و سازماندهی بهتر منابع اطلاعاتی در کتابخانه‌ها همراه با مادسبه‌کار می‌برند‌.

هوشمند ساختن استاندارد مستندات ‌‌مَدس در وب از طریق ارائهٔ ساختار معنایی محتوای صفحه‌های آن با زبان نشانه گذاری ایکس‌. ام‌. ال باعث کنترل بهتر مستندات و تبادل آنها در سامانه‌های اطلاعاتی ناهمگن می‌شود‌‌. ‌‌مَدس با میان‌کنش پذیری با مارک و مادس می‌تواند به پردازش و سازماندهی داده‌ها در کتابخانه‌های دیجیتالی کمک کند (6)‌‌. طرح‌های عناصر فراداده‌‌ای ‌‌مَدس می‌تواند ازكنترل،‌‌ نرمال‌سازي، ومديريت انواع داده‌هاي به‌کار رفته برای توصيف يك منبع،‌‌ تبادل، و مديريت طرح‌های فراداده‌‌ای رمزگذاري شده در محیط  پشتیبانی کند‌.

‌‌مَدس را دفتر توسعۀ شبکه و استانداردهای مارک کتابخانۀ کنگره[4] تولید کرده و پشتیبانی می‌کند‌‌. نخستین ویرایش آن در 2005 برای پیاده‌سازی قالب مستندات مارک 21 و بهره‌گیری از مزایای محیط توسعه یافته ایکس‌. ام‌. ال منتشر شد (2،‌‌ ‌‌ 7)‌‌. ساختارآن بسیار شبیه به ساختارمادس است زیرا نام اشخاص در هر دو یک تعریف دارد (7)‌‌. ویرایش جدید آن با عنوان ‌‌مَدس/آر‌. دی اف[5]،‌‌ که در سال 2012 ارائه شد،‌‌ چارچوب جدیدی از فراداده‌های توصیف داده‌های مستند را در محیط وب در نظام ساده سازماندهی دانش (اسکاس)[6] برچسب‌گذاری می‌کند و با استفاده از ساختارچارچوب توصیف منبع (آر‌دی‌اف)[7] و ایکس‌ام‌ال به سازماندهی،‌‌ اشتراک،‌‌ و بازنمایی مفاهیم می‌پردازد‌. اسکاس، امکان دسته‌بندی و جستجوی مفاهیم را افزایش می‌دهد و با سایر داده‌ها در محیط وب پیوند برقرار می‌کند‌(8‌‌)‌‌.

ساختار ‌‌مَدس از عناصر اصلی مستند،‌‌ مرتبط،‌‌ و یاغیر مستند[8] تشکیل شده است‌ (4)‌‌. هر یک از این عناصر یک یا بیش از چند عنصر فرعی دارند‌‌. دو بخش مهم و اصلی ساختار ‌‌مَدس سرعنوان مستند‌‌ و سرعنوان ارجاعی است (7)‌.

الف‌. سرعنوان مستند شامل این عناصر است؛‌‌‌‌ 1) نام برای توصیف نام اشخاص،‌‌ سازمان‌ها، شرکت­ها، کنفرانس‌ها و نام­های جغرافیائی،‌‌ از دو بخش نام[9] و توصیف[10] تشکیل شده است (معادل فیلد‌های 100، 110 و 111 کتابشناختی و مستند در استاندارد مارک)؛‌‌ 2) اطلاعات عنوان برای همسان­سازی عنوان­هااست‌‌. ساختار مشابه فیلد اطلاعات عنوان در استاندارد فراداده‌‌ای توصیف شیء (مادس) را دارد(معادل فیلدهای130 مستند مارک است و با فیلد 130، 240 و 245 کتابشناختی مارک)؛‌‌ 3) موضوع[11] برای توصیف موضوعی،‌‌ شامل موضوع­های اصلی[12] (معادل فیلدهای150، 180 مستند مارک است ونیز مرتبط با فیلد650 کتابشناختی مارک)؛‌‌ 4) زمان[13] برای نمایش ترتیب تاریخی موضوع­ها و تقسیمات فرعی براساس تاریخ و دوره (معادل فیلد 148، 182 مستند مارک و مرتبط با فیلد648 کتابشناختی مارک)؛‌‌ 5) ژانر/گونه (معادل فیلد 155، 185 مستند مارکو مرتبط با فیلد655 کتابشناختی مارک)؛‌‌ 6) جغرافیا،‌‌ براینام جغرافیایی(معادل فیلد151، 181 مستند مارک و مرتبط با فیلد651 کتابشناختی مارک)؛‌‌ 7) سلسله مراتب نام‌های جغرافیائی برای تعیین نسبت نام جای‌ها با یکدیگر (در فیلدهای مارک معادل ندارد ولی با فیلد 662 یا 752 کتابشناختی مارک مرتبط است)؛‌‌ 8) شغل (معادلی در فیلدهای مستند مارک ندارد ولی با فیلد 656 قالب کتابشناختی مارک مرتبط است (1:104-105؛‌‌ 2:5-6؛‌‌ 8)‌.

ب‌‌. سرعنوان ارجاعی رکورد ‌‌مَدس ممکن است دارای عناصرمرتبط با سرعنوان مستندو یا غیر‌مستند باشد‌‌. عنصر مرتبط نام یا عبارتی است مشابه «نیز نگاه کنید به» در فهرست­های کتابخانه­ای و در ‌‌مَدس با این واژه‌ها نمایش داده می‌شود:‌‌‌‌ 1) پیشین(نشان دهنده شکل آغازین نام و به طور خاص نام سازمان­ها)؛‌‌ 2) پسین‌‌‌‌ نشان دهنده شکل جدید و تغییر یافته نام است؛‌‌ 3) سازمان مادرنشان دهنده نام سازمان اصلی است‌‌. از این نام زمانی استفاده‌‌‌‌ می­شود که نام سازمان­های همکاربا نام سازمان اصلی متفاوت باشد؛‌‌ 4)اعم‌‌ نشان دهنده رابطه کل به جزء است؛ اخصنشان دهنده رابطه جزء به کل است؛‌‌ 5)برابر‌‌ نام و یا عنوان برابر را در یک فهرست یا اصطلاحنامه نشان می­دهد‌.

ارجاع از عنصر غیرمستند[14]زمانی‌‌ است کهاز نام غیر مستند به شکل مستند ارجاع داه می‌شود؛‌‌ همانند نگاه کنید به در فهرست مستند اسامی کتابخانه‌ها،‌‌ در این صورت به سرعنوان صحیح مستند،‌‌ ارجاع داده می‌شود‌‌. این ویژگی در این موارد نیز نشان داده می­شود؛‌‌‌‌ 1) سرواژه[15]‌‌ کهحروف آغازین واژه‌هاینام تنالگان است؛‌‌ 2) کوته نوشت‌[16]‌‌ که برای اختصار به جای تمام کلمه یا عبارت به‌کار می­رود (این ویژگی در قالب مستند مارک وجود ندارد،‌‌ و معادل فیلد 210 کتابشناختی مارک است)؛‌‌ 3) ترجمه ‌نام یا عنوان؛‌‌ 4) گستره که شکل بسط یافته نام در سرعنوان مستند ‌‌مَدس است‌‌.

عناصر دیگری نیز در ‌‌مَدس وجود داردکه به آنها عناصر فرعی می‌گویند،‌‌ شامل: 1) یادداشت­ها؛‌‌ 2) رده بندی‌(معادل فیلد‌های 053، 055، 060، 070، 080، 082، 083، 086، 087 مارک)؛‌‌ 3‌‌. منبع این فیلد به منبع یا نشانی اشاره دارد که قالب یا فایل مستند سرعنوان در آن ایجاد شده است ‌(معادل فیلد 670 مستند در استاندارد مارک)؛‌‌ 4) وابستگی سازمانی شامل راه‌های تماس با شخص یا سازمان (معادل فیلد 373 مستند استاندارد مارک)؛‌‌ 5) جاینمای جهانی منبع (یو‌‌. آر ال)[17]آدرس وبگاه ­و یا صفحه­های مربوط است (معادل فیلد 856 مستنداستاندارد مارک)؛‌‌ 6) عنصر شناساگر[18] برای توصیف و شناساییپیشینه (معادل فیلدهای 010، 016، 020، 022، 24، 35 مستند استاندارد مارک)؛‌‌ 7) حوزه فعالیت[19]معرف حرفه­ و تخصص افراد و سازمان­ (معادل فیلد مستند372 استاندارد مارک)؛‌‌ 8) اندازه[20]‌‌ دربردارندهٔ اطلاعاتیکه‌‌ استاندارد ‌‌مَدس ندارد، اما برای تولید کننده پیشینه‌‌ اهمیت دارد ‌(معادل فیلدهای 9XX‌‌ استاندارد مارک)؛‌‌ 9)اطلاعات پیشینه[21]‌‌ شامل اطلاعات ضروری برای مدیریت­ پیشینه (2: 107-108؛‌‌ 3: 7-8؛‌‌ 8)‌.

 

مآخذ:

1) صمیعی،‌‌ میترا‌‌‌. استانداردهای ذخیره و حفاظت در کتابخانه‌های دیجیتال‌‌. تهران؛‌‌ نشر کتابدار، 1395؛ 2) صمیعی،‌‌ میترا ‌. استانداردهای کتابخانه‌های دیجیتالی؛‌‌‌‌ استاندارد فراداده‌‌ای توصیفی مستند‌(‌‌مَدس)‌‌. کنسرسیوم محتوای ملی، 25‌(زمستان 1395)؛‌‌‌‌ 4-12‌؛‌ 3) صمیعی،‌‌ میترا‌‌. استانداردهای کتابخانه‌های دیجیتالی؛‌‌‌‌ جلد اول؛‌‌‌‌ استانداردهای ذخیره سازی و حفاظت ‌‌. تهران؛‌‌‌‌ سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1393‌؛

 4) Danskin, A‌. et‌. al‌‌. A review of the current landscape in relation to a proposed name authority service for UK repositories of research outputs, 2008‌‌. Retrieved 25 January, 2017, http‌ //names‌. mimas‌.ac‌.uk/documents/landscapereport26jun2008‌‌. pdf; 5) Frodl, C‌‌. and Korb, N‌‌. XmetaDiss meets ETD-MS, 2005‌‌. Retrieved 25 January 2017, from http//adt‌.caul‌.edu‌.au/etd2005/papers/051frodl‌. pdf; 6) Harper, C‌. A‌. and Tillett, b‌. b‌‌. Library of Congress controlled vocabularies and their application to the semantic Web‌‌. Cataloging and Classification Quarterly‌‌. Vol43, No3/4 (2007); 47-68‌; 7) Library of Congress‌‌. MADS, Metadata Authority Description Schema, 2019‌. Retrieved 25 July, 2019, from http//www‌ loc‌.gov/standards/mads/; 8) Library of Congress‌‌. MADS RDF Primer, 2015‌‌. Retrieved 25 January, 2017, from: http; //www‌ loc‌.gov/standards/mads/rdf/

 

میترا صمیعی

 

 


 

[1]. Metadata Authority Description Schema (MADS)

[2]‌. Schema

در اینجا نمودار نمایش عناصر یک سامانه است که به جای استفاده از مفاهیم واقعی،‌‌ با استفاده از نمادهای کلی ترسیم‌ می‌شود‌‌. در طرحواره معمولاً کلیه جزئیاتی که لازم نیست همراه طرح‌واره بیایند حذف می‌شوند و گاهی از عناصری غیرواقعی برای کمک به فهم بهتر استفاده می‌شود‌.

[3]‌‌. Extensible Markup Language (XML)

[4]‌‌. Network Development and MARC Standards Office

[5]‌‌. MADS/RDF

[6]‌‌. Simple Knowledge Organization System (SKOS)

توسط کارگروه W3C در سال‌های 2002-2004 بنیان نهاده شد‌‌. یک مدل داده ای است که داده‌های خود را در محیط وب منتشر کرده و باسایر داده‌ها در این محیط پیوند خورده یا نرم افزارهای کاربردی را به اشتراک‌ می‌گذارد‌‌. برای نمایش اصطلاحنامه،‌‌ طرح‌های رده بندی،‌‌ تاکسونومی،‌‌ سرعنوان‌های موضوعی یا هر نوع واژگان کنترل شده در محیط وب از آن استفاده می‌شود (4:123-124)

[7]‌‌. Resource Description Framework (RDF)

[8].Variant

[9]. Name part

[10]‌. Description

[11].Topic

[12].Topical subjects

[13].Temporal

[14]. Variant

[15]. Acronym

[16]. Abbreviation

[17]. Uniform Resource Locator (URL)

[18]. Identifier

[19]. Field of activity

[20]. Extension

[21]. Record info

 

بازگشت به فهرست مقالات الف