Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات الف

 

اسپانيا، كتابخانههاي. كشور پادشاهي اسپانيا، واقع در جنوب غربي اروپا از شمال با خليج بيسكي[1]، فرانسه، و آندورا، از شرق و جنوبشرقي با درياي مديترانه، از شمال غربي و جنوب غربي با اقيانوس اطلس، و از غرب با پرتغال هممرز است. اين سرزمين، جزاير بالئاريك[2]  (ماوراي ساحل شرقي) و جزاير قناري[3]  (ماوراي غرب) را دربر ميگيرد. جمعيت آن (طبق آمار سال 2000) 39600000 نفر بوده و مساحتش 504782 كيلومترمربع، و زبان رسمي آن اسپانيولي است.

تاريخچه. ايجاد نخستين كتابخانههاي اسپانيا به زمان ويزيگوتها[4]  (سدههاي پنجم تا هشتم ميلادي) باز ميگردد كه مشهورترين آنها كتابخانههاي سر اسقفهاي اشبيلي[5] ، سان لئوناردو، و سان ايزيدورو[6]  است. سان ايزيدورو در كتابش، با عنوان >ريشهشناسي<[7] ، بخشي را به كتابها و كتابخانهها اختصاص داد. در اوج قرون وسطي، كتابخانهها، كه بيشترشان تعداد اندكي كتاب داشتند، عمدتاً در صومعهها برپا شدند؛ هرچند در قرطبه[8]  در دوران اسپانياي اسلامي، خليفه الحاكم دوم مجموعهاي شامل 400000 جلد كتاب داشت.

در اواخر قرون وسطي، بهترين كتابخانهها در دانشگاهها، بهويژه دانشگاه سالامانكا، برپا شد. شاه آلفونسوي دانا[9]  در اين دانشگاه كتابخانه شخصي بزرگي برپا كرده بود كه در آن خدمات كتابخانهاي و پژوهشي عرضه ميداشت. در سده شانزدهم، كاردينال سيسنروس[10] ، پس از تأسيس دانشگاه القلعهالنهر، كتابخانه مهمي در آن برپا داشت؛ در اشبيليه، فرناندو كولون، پسر كريستوف كلمب، كتابخانه خود، به نام كتابخانه كلمب[11] ، را براي كليساي جامع به ارث نهاد؛ و شاه فيليپ دوم كتابخانه مشهورش را در اسكوريال ايجاد كرد.

كتابخانه ملي اسپانيا*[12]  در سال 1712 به دست فيليپ پنجم بهمنزله كتابخانهاي عمومي بنيان نهاده شد. اين كتابخانه تا سال 1836 به دربار تعلق داشت و در اين زمان بود كه تبديل به واحدي دولتي شد. در 1896، كتابخانه به بنايي زيبا و متمركز به مساحت 40000 مترمربع منتقل گرديد. در سال 1856 دانشكده علوم سياسي بهمنظور تربيت مسئولان و مديران كتابخانهها و آرشيوهاي دولتي ايجاد شد؛ و در 1858 دانشكده كتابداري و آرشيو كه هنوز هم مسئوليت اين امر را برعهده دارد، برپا گرديد.

در سال 1939 هيأت مديره عمومي آرشيوداران و كتابداران در وزارت آموزش و پرورش تشكيل شد، اما به سال 1972 منحل گرديد. آرشيوها اكنون به هيأت مديره عمومي هنرهاي زيبا وابسته است، در حالي كه كتابخانهها زير نظر هيأت مديره عمومي كتابها و كتابخانههاست كه هر دو با نظارت وزارت فرهنگ كار ميكنند. مسئوليت اداره كتابخانه ملي، اداره حق مؤلف، و مركز بينالمللي مبادله و خزانهداري ملي اسناد و كتابها ـ كه از مجموعهها سياههبرداري ميكند و اطمينان مييابد كه مواد به قيمت بازار خريداري شود ـ برعهده هيأت مديره عمومي كتابها و كتابخانههاست. مركز كتابشناسي اسپانيا بر واسپاري قانوني مواد و آمادهسازي كتابشناسي ملي اسپانيا نظارت دارد. مركز مطالعات كتابشناسي و اسناد، در اصل، مركزي براي تربيت و آموزش افراد حرفهاي است. كتابخانههاي عمومي ايالتي نيز زير نظر هيأت مديره عمومي كتابها و كتابخانهها كار ميكند و تا پيش از تصويب قانون اساسي جديد در سال 1978، كتابخانههاي عمومي به مركز ملي مطالعه وابسته بود. آن كتابخانهها و چهلوهشت مركز هماهنگكننده كتابخانههاي ايالتي و ديگر كارگزاران دولتي به هفده دولت خودمختار كشور واگذار شده است.

كتابخانه ملي. كتابخانه ملي اسپانيا بزرگترين و سرشارترين مجموعه كشور را در اختيار دارد و بيشترين خدمات را انجام ميدهد. اين كتابخانه مواد تخصصي علوم انساني، بهويژه فرهنگ اسپانيا را داراست. بخش نسخههاي خطي آن داراي بيش از 2000 كتاب پوستي است كه بعضي از آنها تاريخ قرن دهم ميلادي را دارد. افزون بر بسياري كتابهاي پوستي لاتيني و كاستيلي ]قسطالهاي[، نمونههاي بينظيري به يوناني، عربي، و عبري هم در مجموعه موجود است. دو مجموعه بارز و برجسته، كتابهايي مزيّن به مينياتور و نسخههاي خطي كمديهاي عصر طلايي اسپانيا (قرون شانزدهم و هفدهم) از نمايشنامهنويسان بزرگ، مانند لوپه دووگا[13]  و كالدرون دولاباركا[14] ، همراه با اصل نسخههاست. مجموعه سِروانتس[15]  چهاردههزار كتاب و سههزار جزوه را دربر ميگيرد.

بخش چاپهاي نخستين (اينكونابولا) و كتابهاي نادر مجموعهاي با بيش از 2900 چاپ نخستين و 40000 عنوان كمياب، يگانه، و ارزشمند است. بخش افريقا بهسبب داشتن مجموعهاي درباب تاريخ نوين افريقاي شمالي اهميت دارد. بخش چاپهاي هنري و هنرهاي گراوري داراي 200000 گراوور و 14000 نقاشي ويژه و معروف بهسبب مضامين و هنرمنداني چون دورر، ولاسكز، روبنس، تيتيان[16] ، رامبراند[17] ، و گويا[18] ست. بخش موسيقي داراي 100000 پارتيسون و 170000 صفحه و كاست موسيقي است؛ بخش نقشهها 100000نقشه و طرح دارد و بخش ادواري شامل 30000عنوان است كه از آن ميان 15000 عنوان جاري است.

كتابخانه ملي جمعاً بيش از 3000000 منبع دارد. سالانه پانصدهزار خواننده از بيش از يكميليون اثر بهره ميبرند. سالي 130000عنوان امانت داده ميشود و آزمايشگاه كتابخانه 1300000 نسخه تكثيري و 400000 ريزنگار براي خوانندگان تهيه ميكند. نيمي از آثار فراهمشده از طريق قانون واسپاري تهيه ميشود و اين امتيازي است كه كتابخانه ملي از آغاز برپايي خود داشته است.

كتابخانههاي دانشگاهي. از نظر مجموعه، فراهمآوري سالانه، منابع مالي، كاركنان، و خدمات تفاوتهاي بسياري ميان كتابخانههاي دانشگاهي اسپانيا وجود دارد. سي كتابخانه دانشگاهي اين كشور، جاي ويژهاي در ميان كتابخانهها دارد. هر كتابخانه در دانشگاه خود واحدي بهحساب ميآيد و مديري دارد، ليكن كتابخانهها در واقع در بخشها و مدارس پراكنده است. بعضي از آنها فقط در خدمت معلمان و استادان است؛ حتي كتابخانههاي آموزشگاهي بيشتر به برآوردن نيازهاي معلمان گرايش دارد تا دانشآموزان، كه معمولاً براي مطالعه جايي ندارند. در همه اين كتابخانهها تعداد كاركنان اندك است، هرچند در سالهاي اخير اين شمار افزايش يافته است. كتابخانههاي كامپلوتنس[19]  در مادريد، با بيش از 700000 جلد و كتابخانه دانشگاه مركزي در بارسلونا و دانشگاههاي والنسيا، ساراگوزا[20] ، والادوليد[21] ، و سالامانكا مورد توجه خاص است. دانشگاههاي والادولوليد و سالامانكا كه در قرن سيزدهم ميلادي تأسيس شد، نه تنها بهسبب تعداد كتابهايي كه سالانه تهيه ميكند، بلكه بهسبب غناي مجموعههاي تاريخي، از جمله نسخههاي خطي قرون وسطايي و چاپهاي نخستين ارزشمند، چشمگير است.

كتابخانههاي عمومي. كتابخانههاي عمومي در نظامهايي موسوم به "مراكز كتابخانههاي هماهنگكننده ايالتي"[22]  سازماندهي و اداره ميشود، كتابخانه مركزي در مركز ايالت است و كتابخانههاي اقماري در شهرهاي ديگر قرار دارد. هيأتهاي امنا بر فعاليتهاي اين مراكز نظارت ميكنند و از طريق سه منبع دولت، حكومتهاي ايالتي، و شهرداريها پشتيباني ميشوند. در اواخر دهه 1980، بهدست آوردن اطلاعات موثق از دولتهاي خودمختار درباب چهلوهشت ايالت داراي مركز كتابخانهاي، دشوار بود، اما در سال ،1977 بنا به اطلاعات دادهشده از سوي هيأت مديره عمومي كتابها و كتابخانهها، 1245 كتابخانه با مجموعه 6500000 جلد و 13000000 مراجعهكننده كه از 18300000 جلد استفاده ميكردند، وجود داشت. حكومتهاي ايالتي ناوارا و بارسلونا نظامهاي خاص خود را دارد و نظام بارسلونا مهمتر است. كتابخانه مركزي بيش از 500000 جلد كتاب دارد و شبكه هفتادوپنچ كتابخانه اقماري آن، هم به نقاط همجوار بارسلونا و هم شهرهاي ديگر ايالت خدمت ميكنند. علاوه بر كتابخانههاي شهريِ مستقل، شبكههاي كتابخانههاي عمومي در شماري از ايالتها وجود دارد كه بانكهاي صندوق پسانداز از آنها حمايت ميكنند. برجستهترين آنها شبكه كتابخانهاي عهد قديم و صندوق پسانداز كاتالونيا[23] ست.

كتابخانههاي آموزشگاهي. در اسپانيا كتابخانه آموزشگاهي شايان ذكري وجود ندارد، گرچه در مراكز آموزش عمومي پايه و در دبيرستانهاي مشابه دبيرستانهاي امريكايي، مجموعههايي نسبتاً قوي وجود دارد كه ميتوان آنها را كتابخانه ناميد. علت اين كمبود، صرفاً آن است كه تا اواخر دهه 1980 معيارهايي براي نظارت بر فعاليتهايشان وجود نداشت و منابع مالي و كارمند در اختيار نداشتند. كتابهاي تشكيلدهنده اين مجموعهها شامل هداياي موردي وزارت آموزش و پرورش است.

كتابخانههاي تخصصي. كتابخانههايي كه از پژوهشهاي دولتي و شركتهاي خصوصي حمايت ميكنند فراوان و گوناگون است. يكي از مهمترين كتابخانههاي تخصصي كنسرسيوم شوراي عالي پژوهش علمي، با مجموعه 1500000 جلد است كه در دو كتابخانه همگاني و پنجاه كتابخانه ديگر توزيع شده است و به مراكز تخصصي رشتههاي مختلف علوم، فنآوري، و علوم انساني خدمت ميكند.

در زمينه علوم انساني، كتابخانه كاخ ملي بيش از 300000 نسخه دارد و در ميان آنها نسخههاي خطي، چاپهاي نخستين، و مجموعههاي صحافي و نقاشي ارزشمندي بهچشم ميخورد. كتابخانههاي فرهنگستانهاي سلطنتي، بهويژه كتابخانه تاريخ با 200000 جلد كتاب و مجموعه نسخههاي خطي تاريخي بسيار و كتابخانه زبان با 80000 جلد اهميتي مشابه دارد. كتابخانه مركز نظامي[24]  داراي مجموعه 300000 اثر تخصصي درباب تاريخ اسپانياست. كتابخانههاي كليساها، بهويژه كليساهاي جامع غناي زيادي دارد، هرچند اطلاعات درباب اين كتابخانهها اندك است.

حرفه كتابداري. از اوايل قرن بيستم، آموزش كتابداري در دانشگاه مادريد، كه پس از بسته شدن مدرسه سياسي در سال 1900 مسئوليتهاي آموزشي اين رشته را پذيرفت، آغاز گرديد. آموزش كتابداري بعدها در دانشگاههاي ديگر نيز عرضه شد. در سال 1915، مدرسه كتابداري بارسلونا[25]  تأسيس شد كه در دانشگاه اصلي آن شهر ادغام گرديد. آموزش حرفهاي در دانشگاه گرانادا و در مدرسه مطالعات كتابشناختي و اسناد مادريد[26]  هم عرضه ميشود؛ اين آموزش ادامه درسهايي  است كه در 1952 هيأت مديره عمومي آرشيوها و كتابخانهها[27] آغاز كرد. در سال 1949، انجمن حرفهاي آرشيوداران، كتابداران، و موزهداران تأسيس گرديد و پايگاه جديد عضويت سندپردازان را ممكن ساخت؛ و بدين ترتيب، در عنوان آن تجديد نظر شد و بهصورت انجمن آرشيوداران، كتابشناسان، و حافظان موزههاي مدارك[28]  تغيير نام داد. اين انجمن همايشها و نشستهايي برپا ميكند و كتابها و خبرنامهاي منتشر ميسازد.

 

مآخذ :

1) Escolar Sobrino, Hipolito. Historia del Libro, 1984; 2) Idem. Historia de las Bibliotesca, 1985.

 

 (WELIS) [29] ترجمه انگليسي ادوين اس. گليوز  

  ترجمه فارسي اسدالله آزاد

 

[1]. Biscay

[2]. Balearic Islands

[3]. Canary Islands

[4]. Visigoth

[5]. Sevillian archbishops

[6]. San Isidoro

[7]. Etimologias

[8]. Cordoba

[9]. King Alfonso the wise

[10]. Cardinal Cisneros

[11]. Biblioteca Colombina

[12]. National Library of Spain

[13]. Lope de Vega

[14]. Calderon de la Barca

[15]. Cervantes

[16]. Titian

[17]. Rembrandt

[18]. Goya

[19]. Complutense

[20]. Zaragoza

[21]. Vallodolid

[22]. Provincial Coordination Library Centers

[23]. Old Age and Savings Fund of Catalonia

[24]. Military Center Library

[25]. School of Librarians of Barcelona

[26]. School of Bibliographic and Documentary Studies inMadrid

[27]. General Board of Archives and Libraries

[28]Asociaciὸn des Archiveros, Bibliotecarios,Conservadores de Museos y Documentalistas (ANABAD)

[29]. Edwin S. Gleaves

 


 

بازگشت به فهرست مقالات الف