Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات الف

 

اضطراب کتابخانه‌ای[1]. دلشوره‌ای است که هنگام استفاده، و یا فکر کردن به استفاده از کتابخانه به شخص دست‌ می‌دهد (23: 161). اضطراب کتابخانه‌ای را احساس یا موقعیت ناخوشایندی نیز تعریف کرده‌اندکه هنگام استفاده از کتابخانه با آن مواجه می‌شوند (20: 279).

اولین پژوهش در زمینه اضطراب کتابخانه‌ای را سوآپ و کتزر[2] در سال 1972 اجرا کردند. آنها علل استفاده نکردن دانشجویان از کتابخانه را از راه مصاحبه و مشاوره بررسی کردند و نشان دادند بیشتر کاربران تمایلی به تقاضای کمک از کتابدار نداشتند (5: 110). این پژوهش مبنای پژوهش‌های بعدی در خصوص احساس ناخوشایند کاربران در هنگام استفاده از کتابخانه شد. اما کنستانس مِلُون بود که در 1986 اصطلاح اضطراب کتابخانه‌ای را پیشنهاد کرد (2: 137). او در مقام رئیس کتابخانه دانشگاه ساوترن[3] با مشاهدۀ ترس دانشجویان در هنگام استفاده از کتابخانه دانشگاه،پژوهش کیفی را در 1984 اجرا کرد و پی برد بسیاری دانشجویان هنگام استفاده از کتابخانه، احساس سردرگمی، ترس، استرس، و ناتوانی‌ می‌کنند (23: 162؛ 8: 45). یافته‌های این مطالعه منجر به نظریه اضطراب کتابخانه‌ای شد (2: 137). پژوهش آزمایشی بعدی اونشان داد آموزش‌های کتابخانه‌ای احساسات ناخوشایند دانشجویان را هنگام استفاده از کتابخانه می‌کاهد (24: 138).

کولثا، برخلاف مِلون، ریشۀ اضطراب کتابخانه‌ای را نه در ارتباط کاربر با کتابخانه، بلکه در فرآیند جستجوی اطلاعات و رفتاراطلاع یابی/ رفتاراطلاعاتی دید. در نظریۀ او کاربر در فرآیند جستجوی اطلاعات شش مرحله (آغاز، انتخاب، کاوش، تدوین، گردآوری و ارائه) را طی‌ می‌کند و در هر مرحله براساس نوع نگرش به کار، نوع فعالیت و رفتاری که دارد‌ می‌تواند او را دچار تردید، خوش‌بینی، گیجی، اطمینان، اضطراب و مانند اینها کند (8: 46- 47). آنچه در نظریه کُولثا برجسته است نااطمینانی در آغاز جستجو است. سبب آن نیز نبود درک روشن از شکاف در معناست. افزایش نااطمینانی به معنی آن است که اشکالی در کار است و این توقع کاربر که اطلاعات از آغاز نااطمینانی او را کاهش ‌دهد، نادرست است. اتفاقا نااطمینانی در اطلاع خود، آغاز یادگیری و خلاقیت است. به باور کولثا نااطمینانی به کاربر در فرآیند اطلاع یابی بصیرت می‌دهد (10: 275- 276). کولثا احساسات ناخوشایند در فرایند اطلاع یابی را تا حدی طبیعی‌ می‌داند. البته‌ می‌گوید با آموزش مهارت‌های اطلاع یابی و سواد اطلاعاتی و از بین بردن زمینه‌های بروز احساسات ناخوشایند، اضطراب جستجو را می‌توان کاهش داد (8: 47).

گام بعدی درپژوهش اضطراب کتابخانه‌ای را باستیک[4] در سال 1992 برداشت. وی مقیاس اضطراب کتابخانه‌ای و ابزار اندازه‌گیری آن را ابداع کرد و در پژوهش‌های بعدی خود به‌کار برد. رواج به‌کارگیری ابداع او در دانشگاه‌های دیگر، پژوهش در بارۀ اضطراب کتابخانه‌ای را قوت بخشید (6: 117). ابزار او 43 گویه و 5 دسته عامل دارد از این قرار: 1) موانع مرتبط با کتابداران[5]: برخاسته از درک کاربر از کتابدار به عنوان کسی که رفتار دوستانه و صمیمی ندارد و یا به خاطر زیادی کار فرصت کمک کردن ندارد؛ 2) موانع عاطفی[6]: احساس ناتوانی و بی‌کفایتی هنگام کار در کتابخانه به خاطر نداشتن مهارت‌های کتابخانه‌ای و یا ترس از محیط کتابخانه؛ 3) راحت نبودن در کتابخانه[7]: احساس آرامش و راحتی نکردن در کتابخانه، ترک آن پیش از رسیدن به خواسته خود و یا خودداری از رفتن به کتابخانه؛ 4) نداشتن شناخت از کتابخانه‌[8]، شامل نداشتن مهارت‌های کتابخانه‌ای و اطلاع یابی، نا آشنائی با ساختمان و منابع و خدمات کتابخانه و 5) موانع مکانیکی[9] و آن به معنی اضطراب ناشی از کار با تجهیزات کتابخانه مانند رایانه، چاپگر، دستگاه کپی است (۸: ۴۷)

در بارۀ ارزش کار باستیک گفته شده است شاخص‌های اوپیشرفت مهمی برای پژوهش در باره اضطراب کتابخانه‌ای است ؛ زیرا او ابزاری به دست داده است که‌ می‌توان به روش کمّی نیز آن را اندازه گرفت (2: 138). پژوهش‌های آنوگبوزی و جیائو درباره رابطۀ میان اضطراب کتابخانه‌ای و ویژگی‌های فردی و رفتاری دانشجویان نیز در پرورش اندیشه‌های ملون، کولثا و باستیک مهم تلقی شده است (8: 48). درخصوص نظریه اضطراب کتابخانه‌ای بایدگفت که صاحبنظرانی مانند ملون،کولثا و باستیک در شکل‌گیری این نظریه نقش داشته، و جیائو و آنوگبوزی توسعه‌ دهندگان آن هستند.

چالش‌ها. کتابخانه‌های دیجیتال، موتورهای کاوش، اپک‌ها، و رسانه‌های اجتماعی نیاز به رفتن به کتابخانه را کاهش داده است از این رو، بازنگری در مقیاس‌های باستیک، به ویژه بُعد «عوامل مکانیکی»پیشنهاد شده است (8: 48). جیائو و آنوگبوزی[10] نیز بر این بازنگری تأکید کرده‌اند (21: 75). دیگران نیز به لزوم بازنگری مقیاس اضطراب کتابخانه‌ای باستیک اشاره می‌کنند و معتقدند تفاوت در فرهنگ و محیط‌، عوامل مؤثر و تعیین‌کننده‌ در بروز اضطراب کتابخانه‌ای هستند. از این رو مقیاس‌ها متناسب با شرایط هریک باید بومی‌سازی شود (12: 279-282)

موضوع اضطراب کتابخانه‌ای با بسیاری موضوع‌ها ارتباط دارد. بی‌توجهی به این موضوع‌ها، سبب نشناختن ابعاد وآثار نامطلوب آن بر کاربران کتابخانه خواهد بود. برخی از این موضوع‌ها از این قرار است: اعتماد به نفس (2: 144)، سواداطلاعاتی (1: 17؛ 15: 3)، هوش هیجانی (7: 31) ، برنامه‌های آموزشی کتابخانه (17: 394)، عادت‌های مطالعه (22: 73)، سبک‌های یادگیری (26: 235)، کمال‌گرائی[11] (19: 365)، وابستگی اجتماعی متقابل[12] (21: 71)، تفکر انتقادی (25: 63)، عملکرد تحصیلی[13] (9: 57)، اضطراب پژوهش22؛ 13: 356)، خود ادراکی[14] (27: 140-141)، اضطراب اینترنتی (16: 15) و اضطراب اطلاع یابی (11).

همچنین تا این زمان اکثر پژوهش‌ها محدود به کتابخانه‌های دانشگاهی بوده است. در صورتی که کاربران سایر کتابخانه‌ها نیز در معرض اضطراب کتابخانه‌ای هستند. از این رو پژوهش‌های بیشتر بر روی کاربران سایر کتابخانه‌ها، به ویژه کتابخانه‌های عمومی، ضرورت دارد.

نگاه به آینده. با گسترش استفاده کتابخانه‌ها از فناوری اطلاعات، احتمال‌ می‌رود اضطراب کتابخانه‌ای افزایش یابد؛ زیرا استفاده از این فناوری‌ها نیازمند مهارت‌های متعدد و روزآمد است. به علاوه، رقابت علمی در سطح جهان نیازهای کاربران دانشور را افزایش‌ می‌دهد و تکاپوی بیشتری را از سوی جامعه کتابداران کتابخانه‌های دانشگاهی و پژوهشی ایجاب‌ می‌کند. پژوهش‌ها ‌نشان داده است پدیده اضطراب کتابخانه‌ای چند بعدی است و دانش و کوشش کتابداران و اطلاع رسانان در برطرف کردن یا کاستن آن مؤثر بوده است (6: 118؛ 3: 19). برای افزایش توان کتابداران و اطلاع رسانان در برطرف کردن یا کاستن آن در میان دانشجویان و پژوهشگران، آموزش سواد اطلاعاتی، آموزش مهارت‌های اطلاع یابی و پژوهشی(14: 5)، آموزش مهارت‌های ارتباطی (2: 155) و اخلاق حرفه‌ای و فناوری‌های نوین به کتابداران و دیگر عرضه‌کنندگان خدمات اطلاع رسانی علمی ضرورت تام دارد (14: 5).

 

مآخذ:

1) آبیاری، آتوسا؛ بیگدلی، زاهد (1392) بررسی رابطه بین سواد اطلاعاتی و اضطراب کتابخانه‌ای در دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه شهید چمران. مجله مطالعات کتابداری و علم اطلاعات. 11: 17-36؛ 2) جوکار، عبدالرسول؛ طاهریان، آمنه (1387). بررسی و مقایسه میزان اضطراب کتابخانه‌ای باستیک. پژوهش‌های تربیتی و روانشناختی، 4: 135- 159؛ 3) جوکار، عبدالرسول؛ معتمدی، فاطمه. میزان کمک یابی دانشجویان دانشگاه شیراز از کتابدار در انجام تحقیقات کتابخانه‌ای. فصلنامه علوم اطلاع رسانی. 18: 1 و 2 (1381) : 15-21؛ 4) حریری، نجلا؛ نعمتی لفمجانی، سمیه (1388). سنجش اضطراب کتابخانه‌ای در بین دانشجویان: مطالعه موردی دانشکده‌ علوم توانبخشی دانشگاه علوم پزشکی ایران. فصلنامه دانش شناسی. 2: 39-52؛ 5) خدیوی، شهناز (1383). مروری بر اضطراب کتابخانه‌ای در کتابخانه‌های دانشگاهی. فصلنامه کتاب، 57: 109-114؛ 6) خدیوی، شهناز؛ عابدی، محمدرضا؛ و شعبانی، احمد (1386) بررسی اضطراب کتابخانه‌ای و اضطراب منابع الکترونیک در بین دانشجویان دانشگاه اصفهان. مطالعات تربیتی و روانشناسی دانشگاه فردوسی، 8: 116-130؛ 7) خسروی، عبدالرسول؛ بصیریان جهرمی، رضا؛ معتمد، نیلوفر (1391) بررسی رابطه هوش هیجانی و اضطراب کتابخانه‌ای دانشجویان دانشگاه‌های دولتی شهر بوشهر. تحقیقات کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاهی. س. چهل و ششم، 60: 31-50؛ 8) عرفان منش، محمدامین (1392) دیدگاه، فرشته. اضطراب کتابخانه‌ای: چالشی فرا روی استفاده مؤثر از خدمات کتابخانه‌ای. کتاب ماه (کلیات). 14: 43-54؛ 9) عرفان منش، محمدامین؛ دیدگاه، فرشته؛ محمدی، مهدی (1392). اضطراب کتابخانه‌ای در میان دانشجویان دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه شیراز بر مبنای ویژگی‌های زمینه‌ای. فصلنامه مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات. 24: 42-61؛ 10) کولثا، کَرول کولیر. فرآیند جستجوی اطلاعات (1387) ترجمه‌ فیروزه زارع فراشبندی. در: فیشر، کرن ای؛ اردلز، ساندا؛ و کچنی، لین مک. نظریه‌های رفتار اطلاعاتی. ترجمه فیروزه زارع فراشبندی و دیگران، ویراسته زاهد بیگدلی. تهران: نشر کتابدار، صص. 273-277؛

 11. Aghaei, Fereshteh, Soleymani, Mohamadreza, Ashrafi-rizi, Hasan (2017) Assessment of information seeking anxiety among Isfahan University ofMedical Sciences' Students. Journal of Education and Health Promotion (JEHPApr 19. doi: 10. 4103/jehp. jehp_88_14 (Published Online); 12) Anwar, M. A; Al-Kandari, N. M. & Al-Qallaf,C. L. (2004) "'UseOfBostick's Library Anxiety Scale On Undergraduate Biological Sciences Students Of Kuwait University". Library & Information Science Research. Vol: 26: 266-283; 13) Ashrafi-rizi, Hasan; Zarmehr, Fateme; Susan Bahrami; Ghazavi-Khorasgani, Zahra; Kazempour, Zahra; Shahrzadi, Leila. (2014) "Study on Research Anxiety among Faculty Members of Isfahan University of Medical Sciences". Mater Sociomed. Vol: 26, No: 6 : 356-359; 14) Ashrafi-rizi; Hasan; Sajadi, Maryam; Rahmani, Sedigheh; Bahrami, Susan; Papi, Ahmad (2014) "The effective factors on library anxiety of students in Isfahan University of Medical Sciences and Shiraz University of Medical Sciences". Journal of Education and Health Promotion (JEHP). Vol: 3: 1-6; 15) Battle, Joel C. (2004) "The effect of information literacy instruction on library anxiety among international students". PhD dissertation. University of North Texas; 16) Ben Omran, Abdulaziz I. (2001) "Library anxiety and internet anxiety among graduate students of a major research university". PhD dissertation. University of Pittsburgh; 17) Brown, A. G. Weingart, S.; Johnson, J. R. J. & Dance, B. (2004) Librarian don't bite: Assessing library orientation for freshmen. Reference Services Review. Vol: 32, NO: 4: 394-403; 18) Higgins, Chadwick C. (2001) Factors associated with research anxiety of human resource education faculty in higher education. PhD dissertation. University of Arkansas; 19) Jiao, Q. G. and Onwuegbuzie, A. J. (1998) "Perfectionism and library anxiety among graduate students". Journal of Academic Librarianship. Vol: 24, No: 5: 365-371; 20) Jiao, Q. G. and Onwuegbuzie, A. J. (1999). Is library anxiety important? Library Review. Vol: 48, No: 6: 278-282; 21) Jiao, Q. G. and Onwuegbuzie, A. J. (2002) "Dimensions of library anxiety and social interdependence: Implications for library services". Library Review. Vol: 51, No: 2: 71-78; 22) Jiao, Q. G. Onwuegbuzie, A. J. (2001) "Library anxiety and characteristic strengths and weaknesses of graduate students' study habits". Library Review. Vol: 50, No: 2: 73 – 80; 23) Mellon, Constance A. (1986) "Library anxiety: A grounded theory and its development". College & Research Libraries. Vol: 47, No: 2: 160-165; 24) Mellon, Constance A. (1988) "Attitude: The forgotten dimension in library instruction". Library Journal, Vol: 113, No. 14: 137-139; 25) Merklee, C. (2009) "Undergraduate students with strong tendencies towards critical thinking experience less library anxiety". Evidence Based Library and Information Practice. Vol: 4, No. 4: 63-66; 26) Onwuegbuzie, A. J. and Jiao, Q. G. (1998) "The relationship between library anxiety and learning styles among graduate students: Implications for library instruction". Library and Information Science Research. Vol: 20, No. 3: 235-249; 27) Onwuegbuzie, A. J. (1999) : and Jiao, Q. G. . "Self-perception and library anxiety: An empirical study". Library Review. Vol: 48, No. 3:140-147.

 

 

حسن اشرفی ریزی



[1]Library Anxiety

[2] Swope and Katzer

[3]Southern University

[4]Bostick

[5]Barrier with Staff

[6] Affective Barriers

[7]Discomfort with the library

[8]Knowledge of the Library

[9]Mechanical Barriers

[10] Jiao and Onwuegbuzie

[11] Perfectionism

[12] Social Interdepended

[13]Academic performance

[14]Self-perception

 

بازگشت به فهرست مقالات الف