Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات الف

 

اطلس[1] . اين نام به مجموعه‌اي از نقشه‌هاي جغرافيايي اطلاق مي‌شود كه در اندازه و طرح شبيه و در مقياس متفاوتند (7: 651). تهيه نقشه و اطلس به ثبت پديده‌هاي جغرافيايي محدود نمانده و انواع اطلس از جمله اطلس معادن، آسمان و ستارگان، آب و هوا، درختان، زبان، جمعيت، بيماري‌ها، و نيز اطلس‌هاي تاريخي و فرهنگي پديد آمده است (4: 6). نام اطلس از نام يكي از تايتان‌ها (موجودات غول‌پيكر افسانه‌اي) گرفته شده كه بنابر اسطوره‌هاي يوناني در نبرد با زئوس شكست خورد و وادار شد جهان را بر دوش خود نگه دارد (5: 8).

گفته‌اند كه كهن‌ترين اطلس شناخته‌شده در جهان متعلق به كلوديوس پتولمايوس[2]  "بطلميوس اسكندراني" (90-167 م.)، دانشمند مصري است كه جلد اول از مجموعه هشت‌جلدي جغرافيايي او به نام >راهنماي جغرافيا<[3]، شامل 22 نقشه، بوده است (9: 73). البته در انتساب اين نقشه‌ها به بطلميوس ترديدهاي جدّي وجود داشته است (2: 67).

در چين، نخستين كوشش در راه تهيه اطلس به دوره امپراتوري چين باز مي‌گردد. پي شيو[4]  (223-271 م.) مجموعه نقشه‌هايي به نام >نقشه‌هاي مناطق باج‌گزار يو<[5] تهيه كرد. اين اطلس از ميان رفته اما مقدمه آن باقي است (5: 9؛ 9: 34).

سنّت نقشه‌نگاري بطلميوس بر سراسر قرون وسطي حاكم بود. مسلمانان، بر اساس روش‌هاي او، >اطلس اسلام< را پديد آوردند كه به نام‌هاي مسالك و ممالك يا صوره‌الارض شهرت داشت و شامل 21 نقشه پياپي بود. هريك از ولايات ايران نقشه‌اي جداگانه داشت، درصورتي‌كه در غرب، مناطقي وسيع‌تر ايران داراي نقشه‌هاي كمتري است. اين نكته مؤيّد اين نظر است كه "اصل اطلس از ايران بوده است". ترتيب تقسيم اين نقشه‌ها اين فرض را پيش مي‌آورد كه همگي از يك نسخه كهن اطلس ايران گرفته شده و دستكاري‌هاي مختصري در آن شده تا با وضع آن روز جهان اسلام سازگار شود (6: 166). پيشگامان صنعت نقشه‌برداري و زيج در جهان اسلام بيشتر ايراني بودند. ابومعشر بلخي، محمد خوارزمي، ابوريحان بيروني (كه بيشتر منجم بودند)، ابن خردادبه، ابوزيد بلخي، و اصطخري از آن جمله‌اند.

ابوزيد بلخي كتاب خود را درحدود سال 308 ق. / 920-921 م. تدوين كرد كه به صورالاقاليم، اَشكال‌البلاد، و تقويم‌البلدان نام‌گذاري شده است. اين اطلس با پاره‌اي توضيحات همراه بوده است. ابواسحق فارسي اصطخري در سال‌هاي 318 تا 321 ق./ 930-933 م. بر اساس كتاب ابوزيد بلخي، كتاب المسالك و الممالك(3) را نوشت (6: 158).

نظريات جغرافيايي و كتاب بطلميوس از طريق مسلمانان به اروپا راه يافت. >جغرافيا<ي بطلميوس در سال 808 ق./ 1405 م. به زبان لاتيني ترجمه شد (8: ج 23، ص 476). آغاز اكتشافات جغرافيايي در اواخر سده 9 ق./ 15 م.، مايه توجه بيشتر به كتاب بطلميوس شد، به‌طوري‌كه در سال 882 ق./ 1477 م. در بولونيا، در سال 883 ق./ 1478 م. توسط آرنولد بوكينك[6]  در رم، و تا سال 1009 ق./ 1600 م.، 31 چاپ لاتيني و ايتاليايي از آن منتشر شد (8: ج 23، ص 476؛ 14: IX). اما، نقشه‌هاي بطلميوس مشكل دريانوردان قرون جديد را حل نمي‌كرد. پرتغالي‌ها در نقشه‌نگاري پيشگام بودند. >اطلس ميلر<[7]  مجموعه‌اي چهارجلدي از نقشه‌هاي دست‌نگار بود كه حدود سال 925 ق./ 1519 م. در پرتغال تهيه شد. >اطلس لوپو هومم< نيز در همان سال (1519 م.) تهيه گرديد (4:13). >راهنامه‌ها<[8]  (يا راهنماي ساحلي پرتغاليان) نيز در همين زمينه تهيه شده بود (12). پس از پرتغاليان، ديگر كشورهاي ساحلي اروپا كه داعيه استعمار داشتند همچون اسپانيا، فرانسه، انگلستان، و هلند وارد اين صحنه شدند. اسپانيايي‌ها توسط خوان مارتينز[9]  در شهر ميسناي سيسيل، بين سال‌هاي 957-1000 ق./ 1550-1591 م.، بيش از 30 اطلس به‌وجود آوردند (12). فرانسويان در شهر ديپ[10]  كارگاهي به‌وجود آوردند كه به "مكتب ديپ" شهرت يافت (12). ايتاليايي‌ها در شهرهاي رم و ونيز چاپخانه‌هاي فراواني داشتند. آنتونيو لافرري[11]  در دهه 980 ق./ 1570 م. مجموعه نقشه‌هاي تصحيح‌شده بطلميوس را به همراه نقشه‌هاي جديد چاپ كرد و به آن نام >جغرافيا<[12] داد (:15 54). آبراهام اُرتليوس[13]  كه در سال 1560 م. به استخدام شركت مركاتور در آمد، نخستين مجموعه از نقشه‌هاي جهان را شامل هشت برگ در سال 1564 م. منتشر كرد. نقشه مصر در سال 973 ق./ 1565 م. در دو برگ، نقشه آسيا در سال 975 ق./ 1567 م. در دو برگ، و نقشه اسپانيا در سال 978 ق./ 1570 م. در شش برگ منتشر شد. >اطلس جهان< در سال 1570 در يك جلد منتشر گرديد كه شامل 70 نقشه در 53 برگ و در يك مجلد بود و گراور مسي آن توسط فرانس هوگنبرگ[14]  طراحي شده و با 35 برگ متن همراه بود.

اين اطلس بخشي به نام فهرست نقشه‌نگاران[15]  داشت كه در آن نام 87 نقشه‌نگار ثبت شده بود. نام بسياري از نقشه‌نگاران گمنام سده‌هاي 15 و 16 م. فقط در اين فهرست آمده است. اطلس ارتليوس به زبان‌هاي هلندي، آلماني، فرانسوي، اسپانيايي، ايتاليايي، و انگليسي ترجمه شد. در سال 1573 م. ارتليوس، >پيوست<[16] اطلس خود را منتشر كرد. چاپ اطلس او در سال 1010 ق./ 1601 م.، شامل 161 نقشه و نام 183 نقشه‌نگار بود. وي در سال 992 ق./ 1584 م. مجموعه‌اي از نقشه‌هاي تاريخي را منتشر كرد كه بعدآ به‌صورت پيوست اطلس او به چاپ رسيد (11: ج X، ص 239). گراردوس كرمر مركاتور[17]  (1512-1594 م.) در سال 986 ق./ 1578 م. نقشه‌هاي بطلميوس را چاپ كرد. اطلس نوين او در سال‌هاي 993-1004 ق./ 1585-1595 م. منتشر گرديد. جلد آخر كارهاي او كه شامل اروپاي غربي و جنوبي بود توسط پسرش رومولد[18]  در سال 1595 م. (يك سال پس از مرگ مركاتور) منتشر شد. اين مجموعه كه در شهر دويزبرگ منتشر شد بر روي جلد خود تصويري از اطلس داشت كه مشغول ساختن كره جغرافيايي بود و براي نخستين بار نام "اطلس" بر آن نقش بسته بود (10: 81). سير اطلس‌نگاري، از آن پس، سرعتي چشمگير پيدا كرد و در سراسر جهان گسترش يافت. از معروف‌ترين اطلس‌هاي سده 11 ق./ 17م. بايد از >اطلس بلاو< ياد كرد (5: 10؛ 10: 85).

نخستين اطلس چاپي به‌سبك جديد كه در ايران به چاپ رسيد اطلس بدون صفحه عنوان بود كه در زير نقشه‌ها امضاي احمدبن سليمان و تاريخ ايت‌ئيل 1328 (1328 ق./ 1910 م.) دارد و شامل 16 طرح و نقشه رنگي و سياه و سفيد است (1). از آخرين اطلس‌هاي مهمي كه در ايران به چاپ رسيده است مي‌توان از اطلس تاريخ اسلام نام برد (:4 6).

 

مآخذ: 1) احمدبن سليمان. اطلس جهان. ]بي‌جا: بي‌نا[، ]1328 ق.[؛ 2) اسعدي، مرتضي. "سهم جغرافيدانان مسلمان در صورت‌بندي نقشه جهان". نشر دانش. س. هشتم، 5 (مرداد - شهريور 1367): 67-71؛ 3) اصطخري، ابواسحق ابراهيم. مسالك و ممالك. به‌كوشش ايرج افشار. تهران :]بي‌نا[، 1347؛ 4) جعفري‌مذهب، محسن. "اطلس تاريخ اسلام". كتاب ماه: تاريخ و جغرافيا، 3 (دي 1376): 6-8؛ 5) همو. "جهان‌نما: سير تاريخي اطلس". كتاب ماه: تاريخ و جغرافيا، 30 (فروردين 1379): 8-14؛ 6) كراچكوفسكي، ايگناتي يوليانوويچ. تاريخ نوشته‌هاي جغرافيايي در جهان اسلامي. ترجمه ابوالقاسم پاينده، تهران :]بي‌نا[، 1379؛

7) "Cartography". Mc Graw-Hill Encyclopedia of Science & Technology. 5th.ed. P. 651; 8) C.F.F. "Mapping and Surveying". The New Encyclopaedia Britannica. Vol. 23, P. 476; 9) Hsu, Mei-ling. "An Inquiry into Early Chinese Atlases Through the Ming Dynasty". Images of the World. Washington, 1997, PP. 31-50; 10) Koeman, Cornelis. "Atlas Cartograply in the Low Countries in the Sixteenth, Seventeenth, and Eighteenth Centuries". Images of the World. Washington, 1997, PP. 73-107; 11) Pedersen, Olaf. "Ortelius". Dictionary of Scientific Biography. New York, 1974; 12) Walking Tree Press. "Mercator", 1988 [on-line]. Available: http:// www.walking tree.com/ mercator.html; 13) Wallis, Helen. "Sixteenth-Century Maritime Manuscript Atlases for Special Presentation". Images of the World. Washington, 1997, PP. 3-29; 14) Wolter, John A. "Introduction". Images of the World. Washington, 1997, PP. IX-XIV; 15) Woodward, David. "Italian Composite Atlases of the Sixteenth Century". Images of the World. Washington, 1997, PP. 51-70.

                محسن جعفري‌مذهب

 


[1]. Atlas

[2]. Claudius Ptolemaeus

[3]. Geographike

[4]. Pei Xiu

[5]. Yu Gong Di Yu Tu

[6]. Arnold Buckink

[7]. Miller Atlas

[8]. Reteiros

[9]. Joan Martines

[10]. Dieppe

[11]. Antonio Lafreri

[12]. Geografia

[13]. Abraham Ortelius

[14]. Frans Hoogenberg

[15]. Catalogus Cartographo rum

[16]. Additamentum

[17]. Gerardos Kremer Mercator

[18]. Rumold

 

بازگشت به فهرست مقالات الف