Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات الف

 

اعتصامي، يوسف. ميرزا يوسف خان اعتصامي نويسنده، مترجم، اديب، كتابدار، و از بنيانگذاران نخستين چاپخانه‌هاي سربي در ايران، رئيس كتابخانه مجلس شوراي ملي و از گردانندگان كتابخانه تربيت تبريز بود. وي، كه در زمان حيات پدر به اعتصام دفتر و پس از فوت او به اعتصام‌الملك آشتياني شهرت داشت، در سال 1253 يا 1258 ش. در شهر تبريز به دنيا آمد (3: ج 1، ص 185، 189). پدرش ميرزا ابراهيم خان مستوفي (اعتصام‌الملك) از خانواده‌اي نجيب و اصيل در شهر آشتيان بود كه در جواني با سمت استيفا به تبريز رفت و يوسف در آن شهر متولد شد (3: ج 1، ص 189).

يوسف از ابتداي كودكي زير نظر پدر به فراگيري زبان و ادبيات فارسي، عربي، تركي، و فرانسوي پرداخت. در جواني آموختن فقه، اصول، منطق، و كلام مشغول شد و در نگارش نستعليق، نسخ، شكسته، و سياق مهارت يافت (2: 164).

نخستين اثر او مقدمه‌اي است كه در هفده سالگي بر كتاب چند بيت در مصيبت آل عبا، اثر ميرزا علي اديب خلوت،نوشت و در سال 1311 ق. در تبريز چاپ شد (3: ج 1، ص 187).

او در سن بيست سالگي كتاب قلائدُالادب في شرحِ اطواق‌الذهَب را به زبان عربي تأليف كرد كه در مصر چاپ شد و به‌سرعت جزو كتب درسي قرار گرفت. چندي بعد كتاب ديگري به نام ثوره‌الهند را به زبان عربي نگاشت كه در سال 1318 ق. در چاپخانه الهلال مصر به‌چاپ رسيد (3: ج 1، ص 187). اثر ديگر يوسف اعتصامي تربيت نسوان نام داشت كه ترجمه كتاب تحريرالمرأه اثر قاسم امين است و در سال 1318 ق. در همين چاپخانه چاپ شد.

در اين دوران در شهر تبريز كانون‌هاي ادبي و نهادهاي فرهنگي فراواني مانند مدارس جديد، چاپخانه، كتابخانه، و مانند آن وجود داشت و همين امر سبب شد كه او به نگارش و چاپ كتاب توجه خاصي مبذول دارد، به‌گونه‌اي كه در همين دوران چاپخانه‌اي با حروف سُربي در شهر تبريز بنا نهاد كه از نظر قدمت دومين چاپخانه سُربي اين شهر محسوب مي‌شود.

يوسف اعتصامي مترجم توانايي در زبان عربي بود و كتاب‌هاي خدعه و عشق، سفينه غوّاصه، و تيره بختان را از زبان فرانسوي به فارسي ترجمه كرد. علاقه بيش از حد يوسف اعتصامي به ترجمه و تأليف، او را از مشاغل دولتي برحذر مي‌داشت (2: 204). وي در سال 1320-1321 ق. به كمك سيدحسن تقي‌زاده، سيدحسن عدالت، و محمدعلي تربيت مجله گنجينه فنون را در تبريز منتشر ساخت. اين مجله را مي‌توان نخستين تجربه مطبوعاتي يوسف اعتصامي دانست. هشت سال بعد يعني در حدود 1328-1329 ق. مجله بهار را در دوازده شماره در تهران منتشر ساخت كه اكثر مطالب آن مشابه گنجينه فنون و ترجمه از آثار عربي، تركي، و فرانسوي بود. دوره دوم مجله بهار حدود ده سال بود، يعني تقريباً از 1300 ش. در دوازده شماره در تهران انتشار يافت. دوره دوم مجله بر همان اسلوب دوره اول بود با اين تفاوت كه گاه شعر يا نوشته‌اي از ديگران هم در آن چاپ مي‌شد. بسياري از داستان‌هايي كه يوسف اعتصامي ترجمه مي‌كرد در مجله بهار چاپ مي‌شد؛ در واقع تعداد كمي از آنها جداگانه به‌صورت كتاب چاپ شده است (114:1). علي‌اكبر دهخدا او را مترجمي بسيار توانا و زبردست معرفي مي‌كند (164:2).

يوسف اعتصامي در سال 1326-1327 ق. به نمايندگي مردم تبريز در دوره دوم مجلس شوراي ملي به تهران آمد. با تأسيس و تشكيل كتابخانه مجلس شوراي ملي، وي عهده‌دار رياست آن كتابخانه شد و حكم رياست كتابخانه مجلس در تاريخ اول فروردين ماه سال 1305 ش. براي وي صادر گرديد (1: 113، 2: 204)، و او تا پايان عمر رياست آنجا را برعهده داشت. حضور يوسف اعتصامي در كتابخانه مجلس سبب شد كه بسياري از دوستانش كه همگي از اديبان بزرگ زمان بودند در آن كتابخانه گردهم آيند و آنجا را تبديل به كانون ادبي كنند (3: ج 1، ص 199).

قبل از آنكه يوسف اعتصامي رياست كتابخانه مجلس را برعهده گيرد، به عضويت كميسيون معارف در آمده بود و مدت يك‌سال (1299-1300 ش.) رياست "اداره تأليفات وزارت معارف" را برعهده داشت (3: ج1، ص 199).

در سال‌هاي 1288-1289 ش.، يعني در ابتداي ورود به تهران، مدتي رياست كتابخانه سلطنتي را برعهده داشت و به گفته بدري آتاباي وي ششمين رئيس آن كتابخانه محسوب مي‌شد (3: ج1، ص 206).

برپايه سندي كه در سازمان اسناد ملي ايران موجود است، گويا وي مدتي هم، در حدود سال‌هاي 1305 ش. يا قبل از آن، به تدريس در دارالفنون مشغول بوده است (3: ج 1، ص 194).

در زماني كه يوسف اعتصامي رياست كتابخانه مجلس شوراي ملي را برعهده داشت دو جلد از فهرست نسخ خطي كتابخانه مجلس شوراي ملي توسط وي به‌چاپ رسيد (جلد اول در سال 1305 ش. و جلد دوم در سال 1311 ش.). بنا به گفته علي‌اكبر دهخدا جلد سوم هم زير چاپ بود كه وي چشم از جهان فرو بست (2: 167). يوسف اعتصامي در 12 دي ماه 1316 درگذشت و در مقبره خانوادگي خود در صحن جديد حضرت معصومه (س) در قم دفن گرديد.

ديگر آثار چاپ شده يوسف اعتصامي به قرار زير است:

ثوره‌الهند يا المرأه‌الصابره، اصل اين كتاب سرگذشت خانم هورتست است كه در سال 1304 ق. توسط اعتمادالسلطنه* به فارسي ترجمه و چاپ شد، سپس روح‌الله بادكوبه‌اي مجدداً آن را ترجمه كرد. يوسف اعتصامي همين ترجمه را به عربي برگرداند كه با تقريظ چند تن از ادباي مصر، در سال 1318 ق. در شهر قاهره چاپ شد (3: ج1، ص 187).

كتاب قلائدالادب في شرح اطواق‌الذهب، كه در اصل اثر جارالله زمخشري (467-538 ق.) است و يوسف اعتصامي بر آن شرح نوشته است، يك بار در سال 1319 ق. در شهر تبريز و بار ديگر در سال 1321 ق. در مصر چاپ شد.

كتاب سفينه غوّاصه را، كه اصل آن به زبان فرانسوي و از ژول ورن است، يوسف اعتصامي پس از ترجمه، ابتدا در مجله گنجينه فنون چاپ كرد و سپس در سال 1320 ق. به‌صورت كتابي جداگانه در تبريز منتشر شد (3: ج 1، ص 187).

خدعه و عشق اثر مشهور يوهان فريدريش شيلر آلماني است كه الكساندر دوما آن را به فرانسوي ترجمه كرد و سپس يوسف اعتصامي آن را از زبان فرانسوي به فارسي برگرداند. اين كتاب در سال 1325 ق. در تهران چاپ شد (3: ج 1، ص 187). تيره بختان، ترجمه كتاب مشهور بينوايان اثر ويكتور هوگوست كه ترجمه تركي آن سفيللر نام داشت و يوسف اعتصامي آن را از تركي به فارسي برگرداند و در سال 1303 ش. در تهران به چاپ رساند.

از آخرين ترجمه‌هاي يوسف اعتصامي سياحتنامه فيثاغورث است كه در سال 1314 ش. به نفع كميسيون معارف ترجمه و چاپ شد. تأليفات و ترجمه‌هاي زيادي از يوسف اعتصامي در مجله بهار (در هر دو دوره) و در مجله گنجينه فنون وجود دارد. دهخدا ترجمه‌هاي زيادي از يوسف اعتصامي را نام مي‌برد و مي‌گويد كه اكثر آنها را ديده است و تعدادي از آنها چاپ شده و تعداد ديگري هنوز به‌چاپ نرسيده است؛ از جمله: "ترجمه حال تولستوي"؛ "هانري چهارم"؛ "تاريخ خصوصي ناپلئون"؛ "سقوط ناپلئون سيّم" (در چهار مجلد)؛ "مقالات امريكايي"؛ "هانري هشتم"؛ و "ملكه ششم" (2: 166).

مآخذ: 1) آرين‌پور، يحيي. از صبا تانيما. تهران: زوّار، 1372؛ 2) دهخدا، علي‌اكبر. "تاريخچه زندگاني پدر شاعر". يادنامه پروين اعتصامي. به كوشش علي دهباشي. تهران: دنياي مادر، 1370؛ 3) ميرانصاري، علي. اسنادي از مشاهير ادب معاصر ايران. تهران: سازمان اسناد ملي ايران، 1376؛

مژده كمالي‌فرد

 

بازگشت به فهرست مقالات الف