Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات الف

افشار، ایرج (تهران،1304 -تهران، 1389). کتابدار، کتابشناس، نسخه‌شناس، روزنامه‌نگار، ایران‌شناس، و مصحح متون کهن فارسی در تهران در خانواده‌ای یزدی و دانشور زاده شد. پدرش، محمود افشار یزدی، از شخصیت‌های فرهنگی و ایران‌دوست بود. ایرج افشار در خارج از ایران به عنوان ایرانشناس و کتابدار شناخته شده است. از او بیش از یک هزار مقاله تحقیقی و حدود دویست عنوان کتاب در زمینه‌های مختلف، به‌ویژه تحقیقات ایرانی، کتابشناسی، منابع تاریخ دوره قاجار و متون فارسی باقی مانده است. افشار در ده‌ها مرکز و انجمن پژوهشی ایرانی و غیرایرانی عضویت داشت (1).

ایرج افشار تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در تهران به پایان رساند و در سال 1328 ش. از دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران درجه کارشناسی قضایی دریافت کرد. در 1329 در مدارس تهران  تدریس کرد. در 1330 به استخدام دانشگاه تهران درآمد. او شغل کتابداری را در کتابخانه دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران آغاز کرد که از مهم‌ترین کتابخانه‌های دانشگاهی کشور در آن زمان بود و 9 سال به آن ادامه داد (3: 2). در سال‌های 1335 ــ 1336 برای گذراندن دوره آموزش و کسب تجربه در کتابداری، به دعوت سازمان یونسکو، عازم فرانسه شد (3: 2). در 1340 به دانشسرای عالی منتقل و رئیس کتابخانه آن شد. در خرداد 1341 با حکم محمد درخشش، وزیر وقت فرهنگ (=آموزش و پرورش بعدی) به ریاست کتابخانه ملی ایران منصوب شد اما پس از هفت ماه استعفا کرد زیرا وزیر فرهنگ بعدی، پرویز ناتل خانلری، ریاست آن را به ابراهیم صفا وعده داده بود. تأسیس مرکز ایرانشناسی در کتابخانه ملی یکی از اقدامات ایرج افشار در دوران کوتاه مدت ریاست بر آن کتابخانه بود. او از مجموعه کتاب‌های هدیه شده به نمایشگاه آثار فردوسی پژوهان ایرانی و خارجی، که پس از مراسم هزاره فردوسی در تهران در سال 1313 در کتابخانه ملی نگهداری می‌شد، مجموعه‌ای خاص به نام بخش ایرانشناسی ساخت، که با توسعه بعدی، امروزه از مجموعه های مهم کتابخانه ملی ایران است.

 افشار برای تدریس به دانشسرای عالی بازگشت اما در 1342 باز به دانشگاه تهران منتقل و رئیس مرکز تحقیقات کتابشناسی در آن دانشگاه شد که خود طرح تاسیس آن را به رئیس وقت دانشگاه تهران داده بود.

در سال 1342 به دعوت دانشگاه هاروارد، افشار برای فهرستنویسی کتاب‌های فارسی کتابخانه آن دانشگاه به مدت هفت ماه به امریکا رفت (2: 28). پس از بازگشت به ایران مدیر فنی دوره کتابداری شورای خواندنی‌های نوسوادان شد که زیر نظر کمیسیون ملی یونسکو در ایران تأسیس شده بود. در این دوره اصول کتابداری نوین به کتابداران مدارس آموزش داده می‌شد. این برنامه در تابستان 1349 زیر نظر ایرج افشار، ناصر شریفی، دین فارنزورث و چند نفر دیگر در محل دانشسرای عالی برگزار شد (5: 38).

در 1344 افشار با حکم رئیس دانشگاه تهران به ریاست اداره انتشارات و روابط فرهنگی (سپس: انتشارات و روابط کتابخانه‌ها) منصوب شد و تا خرداد 1349 در آنجا ماند. در بهار 1344 با حکم جهانشاه صالح، رئیس وقت دانشگاه تهران به ریاست کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران منصوب شد و مأموریت یافت طراحی، احداث، و سازماندهی کتابخانه مرکزی را به انجام برساند. افشار طرح اولیه کتابخانه مرکزی را با همکاری گروهی از استادان دانشگاه تهران تهیه کرد و در تمام مراحل: مکان‌یابی، تهیه نقشه، ساخت و ساز، تهیه اساسنامه‌ها و آیین‌نامه‌ها، تأمین و تربیت نیروی انسانی، و تأمین منابع کتابخانه نقش تعیین کننده داشت. او تا سال 1357 ریاست کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران را برعهده داشت و در 1358 با بی مهری بازنشسته شد تا آنجا که حتی در سایت کتابخانه مرکزی نامی از او به عنوان بنیانگذار نیست.

افشار در سال‌های بعد به پژوهش‌های ایران‌شناسی، از جمله تصحیح کتاب‌های کهن ایرانی، ادامه داد. او همچنین به عضویت شورای عالی دایرةالمعارف بزرگ اسلامی منصوب شد و تا 18 اسفند 1389 که درگذشت، همچنان به پژوهش، نگارش و انتشار پرداخت.

روزنامهنگاری. نخستین تجربه‌های روزنامه‌نگاری را افشار در سال‌های 1323 ــ 1325 در دستیاری پدر در مجله آینده آموخت. در دوره دانشجویی نیز با مجله جهان نو (به مدیریت حسین حجازی) همکاری داشت. از سال 1331 تا 1332 سردبیر مجله ادبی مهر بود و از همان سال تا 1357 دبیر گروه ملی کتابشناسی ایران شد. در 1332 با همکاری چند تن از فرهیختگان کشور مجله فرهنگ ایران‌ زمین را بنیان گذاشت و تا 1358 صاحب امتیازی و سردبیری آن را بر عهده داشت. در سال‌های 1333 ــ 1335، سردبیر نشریه ادبی ــ هنری سخن بود. از 1334 تا 1340  مدیریت مجله کتابهای ماه، وابسته به انجمن ناشران ایران، را بر عهده داشت؛ مجله‌ای که برای ترویج کتابخوانی و آگاهی‌رسانی در باره انتشارات تازه، با کمک مالی مؤسسه فرانکلین به مدیریت همایون صنعتی‌زاده منتشر می‌شد. او پس از بازگشت از فرانسه (1336) «کلوپ کتاب» را همراه با مهری آهی و حافظ فرمانفرماییان با هدف معرفی و نشر کتاب تأسیس (2: 26) و نشریه راهنمای کتاب را منتشر کردند که از 1337 تا 1357 ماهانه و سپس به صورت فصلنامه در تهران منتشر شد. راهنمای کتاب به مسائل کتابشناسی و معرفی کتاب در زمینه فرهنگ ایرانی می‌پرداخت. صاحب امتیاز و سردبیر این نشریه احسان یارشاطر و مدیر و دستیار سردبیر آن ایرج افشار بود. تمامی دوره‌های نشریه راهنمای کتاب را انتشارات سخن در 1388 در 20 جلد منتشر کرده است. او در 1340 نشریه نسخه‌های خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران (نام نخست: نشریه کتابخانه مرکزی در باره نسخه‌های خطی) را با همکاری محمد تقی دانش پژوه منتشر کرد. انتشار این مجله نیز در 1357 متوقف شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی و آغاز دوران بازنشستگی و رهایی از مسئولیت‌های اداری، افشار فراغت بیشتری پیدا کرد و ثمرۀ این دوران شاید از جهاتی پربارتر و متنوع تر از پیش باشد. افشار انتشار مجله  آینده را از سر گرفت. این نشریه کم و بیش ادامه دهنده راه و مشی مجله راهنمای کتاب بود و تا سال 1372 ادامه یافت (3: 2).

خدمات به کتابداری ایران. ایرج افشار را می‌توان حلقه واسط بین کتابداری سنتی وکتابداری نوین در ایران دانست. او پس از آشنایی با کتابداری نوین، به خصوص پس از شرکت در دوره کتابداری یونسکو در پاریس، به پیشرفت آن در ایران کمک کرد. در دهه 1340، سه رویداد مهم در کتابداری ایران سرآغاز کتابداری نوین در این کشور شد. افشار در تأسیس انجمن کتابداران ایران نقش مستقیم و مؤثری داشت و از پیشنهاد دهندگان تاسیس دوره کارشناسی ارشد کتابداری در دانشگاه تهران بود و در راه‌اندازی آن نقش داشت. رویداد سوم، تأسیس مرکز خدمات کتابداری و مرکز مدارک علمی در وزارت تازه علوم و آموزش عالی بود.

افشار پیشگام تدوین و انتشار کتابشناسی ملی است. او  در 1334 کتابشناسی ایران را تدوین و منتشر کرد که در سال بعد با عنوان کتابهای ایران انتشار یافت. سپس در همکرد آن با عنوان ک‍ت‍اب‍ش‍ن‍اس‍ی‌ ده‌س‍ال‍ه‌ (۱۳۴۲- ۱۳۳۳) منتشر شد. این نخستین کتابشناسی فارسی است که بر اساس یک رده‌بندی غربی- رده‌بندی دهدهی دیوئی- ساختار یافته و سرشناسه در آن نام خانوادگی پدیدآورنده است. این بر خلاف سنت رایج در جهان اسلام بود که از الفهرست ابن‌ندیم تا کتابشناسی خان بابا مشار نام اثر سرشناسه قرار می‌گرفت. هنگامی که افشار به ریاست کتابخانه ملی ایران منصوب شد (1341) بخش تنظیم کتابشناسی ایران را تشکیل داد. جمال میر صادقی نویسنده و پژوهشگر، محمد زهری شاعر، حسین خدیوجم مترجم و پژوهشگر، مهدی اخوان ثالث شاعر، و مرتضی سادات صوتی پژوهشگر در آن عضویت داشتند. از 1346 کتابخانه ملی ایران کتابشناسی ملی ایران را منتشر کرده است که در واقع ادامه راه افشار است.

فهرستنویسی پیش از انتشار (فیپا) کتاب در ایران نیز نخستین بار در زمان مدیریت ایرج افشار بر انتشارات دانشگاه تهران انجام شد (4: 399). ترجمه قواعد فهرستنویسی آنگلو- امریکن (1354) حاصل همکاری او با چند تن از کتابداران بود. نخستین سرعنوان موضوعی فارسی نیز زیر نظر او منتشر شده است. او در دوره کارشناسی ارشد کتابداری نیز آموزش درس نسخه‌های خطی را بر عهده داشت.

بخشی از کارنامه افشار را می‌توان هم خدمت به ایران‌شناسی دانست و هم خدمت به کتابداری. جدا از مجلاتی که در بالا نامشان رفت؛ تهیه فهرست مقالات فارسی (1340- )، این نخستین فهرست مقالات محققانه ایران‌شناسی به زبان فارسی، مثال برجسته آن است. این اثر از ساختار <ایندکس ایسلامیکوس>[1] پیروی می‌کند. انتشار این اثر مهم را از سال 1376 به بعد مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی عهده دار شده است. از دیگر آثار افشار تدوین فهرستنامه کتابشناسیهای ایران (1342) است. افشار با ایران‌شناسان سراسر جهان در ارتباط بود و در کنگره‌های ایران‌شناسی فعال بود

افشار در دوره‌های کارشناسی ارشد تحقیقات و مطالعات علوم اجتماعی و کارشناسی ارشد کتابداری دانشگاه تهران تدریس می کرد.

افشار در سال  1378 کتابخانه بسیار ارزشمند  خود را برای استفاده محققان و دانش‌پژوهان  به کتابخانه مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی واگذار کرد.

 

مآخذ: 1) «ایرج افشار»، در: https: fa.wikipedia.org؛ 2) حبیبی آزاد، ناهید. روسا و نام آوران کتابخانۀ ملی ایران 1316-1383. تهران: سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی  ایران، 1383. ص 25-36؛ 3) زندگینامۀ استاد ایرج افشار»، در: http:www.irajafshar.ir؛ 4) شادمان، زهرا. «فهرستنویسی پیش از انتشار»، نامۀ انجمن کتابدارن ایران، دوره هفتم، شماره 3، (پاییز 1352) صص. 375-403؛ 5) نامۀ انجمن کتابداران ایران، دوره چهارم، شماره 4، (زمستان 1349)، ص. 38. 

  



[1]Index Islamicus

بازگشت به فهرست مقالات الف