Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات الف

 

اُلُغ بيگ. محمد تراغاي مشهور به اُلُغ بيگ، فرزند بزرگ شاهرخ، در 19 جمادي الاول سال 796 ق. در شهر سلطانيه به دنيا آمد. از همان كودكي لقب الغ بيگ، به‌معناي شاهزاده بزرگ، جايگزين نام اصلي وي گرديد. در شانزده سالگي، به سمت فرمانروايي ماوراءالنهر منصوب شد (2:ج 3، ص 460، 581). وي تنها فرزند شاهرخ است كه پس از مرگ پدر در قيد حيات بود و به زمامداري رسيد. دوران كوتاه حكومت الغ بيگ، پس از پدر مصروف جنگ و نزاع داخلي خاندان تيموري گرديد و نهايتاً وي به‌دست پسرش ـ عبداللطيف ـ در سال 853 ق. به قتل رسيد (7: ج 6، ص 762). 

كارنامه علمي ـ فرهنگي الغ بيگ بسيار درخشان است. وي نه تنها پشتيبان دانشمندان و عالمان بود بلكه خود منجّمي توانمند و رياضيداني برجسته به‌شمار مي‌رفت. مدرسه‌اي در سمرقند بنا نهاد كه مهم‌ترين فعاليت علمي آن تدريس نجوم بود و در آن افرادي چون قاضي‌زاده رومي، ملا علي قوشچي، و غياث‌الدين جمشيد كاشاني به تدريس مي‌پرداختند (342:5). مي‌گويند الغ بيگ شخصاً استاداني را كه داوطلب تدريس بودند، مي‌آزمود و برمي‌گزيد (10: ج 13، ذيل "واژه"). او همچنين به جمع‌آوري كتاب، به‌ويژه كتاب‌هاي مربوط به علم نجوم و اخترشناسي، براي كتابخانه خود اهتمامي خاص داشت (121:4).

غياث‌الدين جمشيد كاشاني (   ـ 832 ق.) رياضيدان برجسته قرن 9 ق.، كه رياست رصدخانه عظيم الغ بيگ در سمرقند را برعهده داشت، كتاب مشهور خود المفتاح في الحساب را براي كتابخانه الغ بيگ تأليف كرد (291:1). در كتابخانه مجلس شوراي اسلامي، نسخه‌اي خطي از آثار قطب‌الدين شيرازي با عنوان: "فَعلْتَْ فَلا تَلُمْ" نگهداري مي‌شود كه در صفحه اول آن عبارت زير به خط الغ بيگ به‌چشم مي‌خورد: "لاحوج خلق‌الله الغ بيگ غفرالله سيئاته". موضوع كتاب درباره هندسه و رياضيات است و در پاسخ به كتاب يكي از رياضيدانان آن دوره نگاشته شده است (1:6).

الغ بيگ هر كتاب را كه در هر مبحث ـ به جز نجوم و رياضيات ـ مناسب مي‌ديد دستور استنساخ مي‌داد. دولتشاه سمرقندي نقل مي‌كند وقتي كتاب نگارستان از تأليفات مولانا معيني جويني، كه به سبك گلستان سعدي نگاشته شده بود، به‌دست الغ بيگ رسيد بي‌درنگ دستور داد كاتبان آن را به بهترين خط بنويسند و پيوسته آن كتاب را مطالعه مي‌كرد (257:3).

در ميان كتابخانه‌هاي سلاطين تيموري، مي‌توان كتابخانه الغ بيگ در سمرقند را مفيدتر دانست. علاوه بر دانشمندان بسياري كه در سمرقند و اطراف آن به‌سبب دانش‌دوستي الغ بيگ گرد آمده بودند و از كتابخانه بزرگ او سود مي‌جستند ظاهراً طبقات ديگري نيز به كتابخانه دسترسي داشته‌اند. در كتابخانه ملي فرانسه رساله‌اي بي‌نام درباره ساخت‌هاي هندسي وجود دارد كه ضميمه نسخه‌اي از آثار ابوالوفاء بوزجاني است. اين رساله براي كتابخانه الغ بيگ نوشته شده بود تا بنّايان و افزارمنداني كه براي اين شاهزاده تيموري كار مي‌كردند بتوانند به آن مراجعه كنند (219:9).

در منابع تاريخي حكايات متعددي از عدالت و مردم‌داري الغ بيگ نقل گرديده (8: 362-371) و از هوش و حافظه او نيز ماجراهاي گوناگوني آمده است. از جمله داستان گم شدن كتاب كه دولتشاه در تذكره‌الشعرا چنين آورده است: "الغ بيگ هر جانوري را كه به شكار مي‌انداخت نوع و تاريخ آن را يادداشت مي‌كرد. از قضا كتاب گم شد و مستحفظانِ كتاب ترسناك شدند. الغ بيگ گفت غم مخوريد كه همه را از اول تا آخر به ياد دارم. وقتي آن قضايا را كتابت كرد از قضا كتاب پيدا شد. وقتي هر دو نسخه را با هم مقابله كردند، اختلاف به جز چهار پنج موضوع نيافتند" (273:3).

در مورد موقعيت جغرافيايي كتابخانه الغ بيگ نظر قطعي وجود ندارد زيرا هنوز مشخص نگرديده كه اين كتابخانه در كاخ وي بوده يا در رصدخانه سمرقند قرار داشته است (222:1).

 

مآخذ: 1) بارتولد، ولاديمير. الغ بيگ و عصر او. ترجمه حسين احمدي‌پور. تبريز: چهر، 1336؛ 2) خواندمير، غياث‌الدين بن همام‌الدين. تاريخ حبيب‌السير في اخبار افراد بشر. به تصحيح محمد دبير سياقي. تهران: خيام، 1362؛ 3) دولتشاه، دولتشاه بن بختيشاه. تذكره الشعرا. به كوشش محمد رمضاني. تهران: كلاله خاور، 1335؛ 4) صدري افشار، غلامحسين. سرگذشت سازمان‌ها و نهادهاي علمي در ايران. تهران: وزارت علوم، ]؟135[؛ 5) قرباني، ابوالقاسم. زندگينامه رياضيدانان دوره اسلامي از سده سوم تا سده يازدهم هجري. تهران: مركز نشر دانشگاهي، 1365؛ 6) قطب‌الدين شيرازي، محمود بن مسعود. فَعَلْتََ فَلاْ تَلُمْ. نسخه خطي شماره 3945 كتابخانه مجلس شوراي اسلامي؛ 7) ميرخواند، محمدبن خاوند شاه. تاريخ روضه الصفا. به تصحيح محمد جواد مشكور. تهران: خيام، 1339؛ 8) واصفي هروي، زين‌الدين محمود. بدايع‌الوقايع. به تصحيح الكساندر بولديروف. تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1349؛ 9) وليجر، دونالد نيوتن؛ كلمبك، ليزا. معماري تيموري در ايران و توران. ترجمه كرامت‌الله افسر؛ محمديوسف كياني. تهران: سازمان ميراث فرهنگي كشور، 1374؛

10) Gillipsie, Charles Coulston, editor. Dictionary of Scientific Biography. Vol. 13, S.V. "Ulugh-Beg".

 

                غلامرضا اميرخاني