Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات الف

 

الفهرست. اين كتاب عربي زبان اثر ابوالفرج محمدبن ابي يعقوب اسحاق النديم (سده 4 ق.) كتابشناس، فهرست‌نگار، و محقق بغدادي است. الفهرست نه تنها به مثابه دانشنامه‌اي است كه تاريخ، فرهنگ، ادبيات، و مذهب را از ادوار قبل از اسلام تا عصر نويسنده به‌شكلي بديع به تصوير مي‌كشد، بلكه خصوصيات كتابشناختي نيز دارد و، چنان‌كه از مقدمه كوتاه آن برمي‌آيد (3:4)، ابن نديم مصمم بوده است تا فهرستي از كليه آثاري كه به زبان عربي توسط نويسندگان عرب و غيرعرب تأليف شده همراه با سرگذشتنامه مؤلفان آنها ارائه دهد. 

مطالب الفهرست  به ده مقاله تقسيم شده است كه عبارتند از: 1) كتب مقدس مسلمانان، يهوديان، و مسيحيان، البته با عنايت بيشتري به علوم قرآني، همراه با مقدمه‌اي درباب خط و زبان‌هاي ملل مختلف؛ 2) نحو و لغت؛ 3) تاريخ، انساب، و موضوعات وابسته به آن؛ 4) شعر و شاعران؛ 5) علم و كلام و متكلمان؛ 6) فقه، حديث، فقها، و محدثان؛ 7) فلسفه و علوم قديم؛ 8) افسانه، سحر، جادو، و جز آن؛ 9) مذاهب و اديان غيرالهي؛ و 10) كيميا.

ابن نديم در الفهرست به بررسي و نقد اقوال پيشينيان خود همت گماشته (7:4-8، 154، 307) و گاهي نيز درباره انتساب كتاب‌ها به نويسندگان به بحث پرداخته، يا كتابي را خوانده و درباره آن اظهار نظر كرده است (103:4، 209، 248). وي گاهي در مورد راويان و محدثان از اصطلاحات حديثي همچون "ثقه في‌الحديث" استفاده كرده و در بعضي از مواضع، به روش محدثان، به راويان كتاب‌ها نيز اشاره كرده است (4: 75، 76، 85، 86). گاه به تحريرهاي گوناگون يك كتاب پرداخته و در برخي موارد به مشهور يا متروك بودن كتابي اشاره داشته است (210:4، 226، 268). ابن نديم گرچه در مقدمه كتاب وعده داده است كه تنها از مؤلفان و آثار آنان ياد كند ولي در موارد بسياري از دانشمنداني نام برده كه صاحب تأليف نبوده‌اند (52:4، 77-78، 95).

با آنكه اطلاعات ارائه شده در بخش‌هايي از الفهرست را در آثار متقدم‌تر نيز مي‌توان يافت، بسياري از مطالب آن منحصر به‌فرد است؛ و چون بسياري از منابع ابن نديم اكنون در دسترس نيست، كتاب الفهرست مشتمل بر اطلاعات منابعي است كه در جاي ديگر يافت نمي‌شود؛ به‌طور مثال در بخش مربوط به شاعران، اطلاعاتي در خصوص ميزان اشعار بسياري از شعرا ارائه شده است كه در مآخذ ديگر به آن صورت يافت نمي‌شود. اطلاعاتي كه ابن نديم درباره خوارج و فقهاي آنان به‌دست مي‌دهد نيز در اين زمره است.

در بخش مربوط به معتزله، ابن نديم بر اساس منابع خود، اطلاعاتي عرضه داشته كه در مقايسه با مطالب كتاب‌هاي مربوط به طبقات معتزله قابل توجه است. بخش‌هاي مربوط به فلاسفه، اطبا، و تاريخ نهضت ترجمه كه از جهت كميت و كيفيت، بر آنچه به‌صورت پراكنده در آثار قديم‌تر، و حتي متأخرتر آمده است نيز برتري دارد. ابن نديم، در تأليف اين بخش، از آثار كساني چون اسحاق‌بن حنين (306:4، 350) در كنار اطلاعات معاصران خود همچون ابوسليمان سجستاني، عيسي‌بن علي‌بن جراح، يحيي‌بن عدمن، ابوالخير ابن خمار، و ابن زبير بهره برده است (4: 304، 305، 309، 313؛ 20: 147-155). ابن نديم علاوه بر تأليفاتي چون تفسير تئودُرُس بر تورات و فهرست آثار جالينوس (پيناكس)[1] ، از آثار و يادداشت‌هاي بسياري از مؤلفان؛ اطلاعات شفاهي افراد آگاه، از مسلمان و غيرمسلمان و اطلاعات بوميان مناطق مورد بحث و كساني كه در آن مناطق زندگي كرده بودند بهره برده است (4: 11-20، 25، 45، 51، 412، 413). وي ضمن معاشرت با روحانيان اديان و فرق و شركت در جلسات آنان (4: 168، 371، 425) و بهره‌گرفتن از كتابخانه‌هاي خصوصي بغداد و موصل، به معلومات خود افزوده است (4: 21، 46، 145، 325). ابن نديم در موارد متعدد تصريح مي‌كند كه اطلاعاتش را از نسخه دستنوشته مؤلف يا از فردي "ثقه" اخذ كرده است (4: 8، 15، 20، 22، 238).

شيخ طوسي در الفهرست خود در موارد متعدد، و پس از وي نجاشي در رجال، از الفهرست ابن نديم بهره گرفته‌اند (10: 41، 68؛ 13: 114). پس از آن در سده‌هاي هفتم و هشتم قمري نيز كساني چون ابن شهرآشوب (143:2)، ياقوت (14: ج 2، ص 242)، ابن نجار (3: ج 2، ص 34)، قفطي (11: ج 1، ص 7)، ادريسي (5: 90، 136)، و ابن ابي اُصَيبْبعه (1: ج 1، ص 57، 157) از اين كتاب در تأليفات خود نام برده يا استفاده كرده‌اند. برخي محققان همين دو سده ادعا كرده‌اند كه الفهرست را به خط مؤلف در اختيار داشته‌اند (3: ج 2، ص 34؛ 6: ج 3، ص 83).

نسخه‌هاي خطي موجود از الفهرست داراي اختلافات بسيار اساسي است. رضا تجدد در چاپ خود از اين كتاب نشان مي‌دهد كه تفاوت نسخه‌هاي چستربيتي و شهيد علي پاشا ـ كه اساس طبع وي هستند ـ با نسخه‌هاي ديگر، كه بعضي از آنها اساس چاپ فلوگل بوده‌اند، قابل توجه است؛ خاصه آنكه در برخي نسخه‌ها بخش‌هايي وجود دارد كه در نسخه‌هاي ديگر اصلاً از آنها نشاني نيست (26:7-39؛ 15: 23-34؛ 15:17-16؛ 298:18-301؛ 19: ج 1، ص 388؛ 21: 1-6؛15:22-23). اين مطلب نشان مي‌دهد كه ابن نديم پس از تحرير الفهرست در سال 377ق.، مطالبي به نسخه دستنويس خود افزوده است (41:4-42، 96-97). از اين رو، بعيد نيست نسخه‌هايي كه از دستنوشته‌هايي غير از نسخه نهايي استنساخ شده‌اند، فاقد برخي بخش‌هاي آن باشند.

نسخه كوپريلي (شماره 1135) با ديگر نسخه‌هاي الفهرست اين تفاوت را دارد كه فقط شامل فنّ اول از مقاله اول و چهار مقاله پاياني كتاب است و در مقدمه آن كه در 377 ق. تحرير شده و با ساير نسخه‌ها تفاوت دارد، چنين آمده است: "اين كتاب فهرست كتاب‌هاي علوم قديمه است، از تصانيف يونان، فرس، و هند كه به لغت عرب موجود است" (12: ج 1، ص 580). از اين رو، محققاني چون هلموت ريتر (15:22-23) و يوهان فوك (111:18-115) معتقدند كه ابن نديم در سال 377 ق. دو تحرير از كتاب خود، يكي شامل ده مقاله و ديگري چهار مقاله فراهم ساخته است. حاجي خليفه نيز در كشف‌الظنون ذيل عنوان فهرس‌العلوم همين نسخه را معرفي كرده است (8: ج 2، ص 1303-1304). فوك نيز با توجه به تفاوت روش و محتواي چهار مقاله آخر و شش مقاله اول الفهرست به بيان اختلاف اين دو تحرير پرداخته است (16). اما قرائن مذكور براي اثبات نظر اين محققان كافي به‌نظر نمي‌رسد و احتمال مي‌رود كه ناسخ نسخه كوپريلي، نسخه‌اي از الفهرست را كه تنها شامل فن اول از مقاله اول و چهار مقاله آخر كتاب بوده است، اساس كار خود قرار داده و با تغيير مقدمه و عناوين مقالات، آن نسخه را تهيه كرده باشد. به هر حال به نظر مي‌رسد كه تا كشف منابع يا نسخه‌هاي جديدي از الفهرست در مورد اين مسئله بايد با احتياط سخن گفت.

چاپ‌ها. الفهرست نخستين بار به‌وسيله فلوگل تصحيح و پس از مرگ وي به‌كمك روديگر و مولر در لايپزيك (1871-1872) به‌چاپ رسيد. در چاپ فلوگل بخش مربوط به معتزله ناقص است و افتادگي‌هاي اين بخش چندين بار توسط ديگران به چاپ رسيده است (123:9-125). اين كتاب بار ديگر در 1348 ق. در قاهره به‌چاپ رسيد و پس از آن رضا تجدد در 1350 ش. در تهران چاپ كاملي از آن ارائه كرد كه به‌سبب استفاده از نسخه‌هاي چستربيتي و شهيد علي پاشا حائز اهميت است.

تحشيه‌ها. به گزارش ياقوت، ظاهراً حسين‌بن علي، وزير مغربي، زياداتي بر الفهرست نوشته است (14: ج 18، ص 104) كه اين مطلب با توجه به سال درگذشت وزير از اهميت بسياري برخوردار است.

ترجمه‌ها. الفهرست در 1343 در تهران به‌وسيله رضا تجدد به فارسي ترجمه و منتشر شد و در 1970 در نيويورك توسط بايارد داج به انگليسي ترجمه گرديد و در دو مجلد به‌چاپ رسيد. 

 

                              دابا

            تلخيص نوري السادات شاهنگيان

 

 

 



[1]. Pinax

 

 

بازگشت به فهرست مقالات الف