Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات الف

 

انتشارات خاكستري[1]. اين‌گونه انتشارات به موادي اطلاق مي‌شود كه با شيوه‌هاي متداول توزيع در اختيار علاقه‌مندان قرار نمي‌گيرد. گزارش‌ها، رساله‌هاي دكتري، و مجموعه سخنراني‌هاي همايش‌ها نمونه‌هايي از اين‌گونه انتشارات هستند. با اين همه، بسيار دشوار است كه تعريف دقيقي براي انتشارات خاكستري ارائه گردد. به همين سبب، سازمان‌هايي كه با اين نوع اسناد سروكار دارند، ترجيح مي‌دهند تعريفي از آنها ارائه ندهند و به توصيفي كلي بسنده كنند. البته، تعدادي از رساله‌هاي دكتري و مجموعه سخنراني‌هاي همايش‌ها از مجراي متداول توزيع و نيز برخي گزارش‌هاي دولتي از طريق فروشندگان و كارگزاران كتب و نشريات در دسترس قرار مي‌گيرند. بنابراين، تعريف مورد اشاره چندان هم بي‌نقص نيست؛ با اين همه، در عمل مفيد به‌نظر مي‌رسد.

ناشران انتشارات خاكستري. در ميان توليدكنندگان انتشارات خاكستري، افراد زيادي هستند كه سازمان‌هاي سرمايه‌گذار يا حمايت‌كننده آنان نياز چنداني به انتشار مواد خود احساس نمي‌كنند، و در پي آن نيستند كه آثارشان مورد استفاده گسترده قرار گيرد. سرمايه‌گذاري آنها در طرح‌هاي آينده به اين‌گونه فعاليت‌ها وابسته نيست، چون هدف اصلي آنها انتقال سريع اطلاعات با حداقل هزينه به گروه ويژه‌اي از افراد و سازمان‌هاي علاقه‌مند است. توليدكنندگان اين‌گونه مواد مي‌كوشند نه تنها از تأخيري كه معمولاً در كار نشر وجود دارد اجتناب ورزند، بلكه با استفاده فن‌آوري اطلاعات ـ مانند نشر روميزي ـ فرايند اشاعه اطلاعات را سرعت بخشند.

توليدكنندگان اصلي انتشارات خاكستري مؤسسات پژوهشي؛ دانشگاه‌ها؛ مقامات بين‌المللي، ملي، و محلي و شركت‌هاي صنعتي هستند. البته عللي نيز براي انتشار اين‌گونه مواد وجود دارد: برخي گزارش‌ها به اين شيوه منتشر مي‌شود چون ارزش تجاري دارند. حتي هنگامي كه ارزش تجاري مطرح نيست، صاحبان صنايع ترجيح مي‌دهند كه اطلاعات خود را محرمانه نگه دارند. توليد انتشارات خاكستري ممكن است به‌سبب جالب نبودن آنها براي بسياري از افراد، يا طولاني يا كوتاه بودن مطالب براي انتشار، به شيوه‌هاي متداول صورت گيرد. دلايل فراوان ديگري نيز وجود دارد، اما بي‌ترديد بخش اعظم انتشارات خاكستري كه در كتابخانه‌ها و پايگاه‌هاي اطلاعاتي نگهداري مي‌شود، توسط سازمان‌ها و گروه‌هاي معيّن منتشر مي‌گردد.

كيفيت انتشارات خاكستري. سازمان‌هاي معتبري كه انتشارات خاكستري توليد مي‌كنند، معمولاً گزارش كم‌ارزش انتشار نمي‌دهند. كنترل كيفي درون‌سازماني تقريباً همان نقش نقد و ارزيابي انتشارات معمول را برعهده دارد. پژوهش‌هاي ارزشمند، به‌طور سنتي، از طريق نشر معمول چاپ و منتشر مي‌گردد، اما در بسياري از موارد، انتشارات خاكستري، هرگز به‌صورت معمول منتشر نمي‌شود. علاوه بر آن، مديران پايگاه‌هاي اطلاعاتي كه اسناد خاكستري را در پايگاه خود ذخيره مي‌كنند، ممكن است معيارهايي براي گزينش داشته باشند كه كيفيت اصلي‌ترين آنهاست. يعني زماني به يك سند اجازه ورود به پايگاه اطلاعاتي داده مي‌شود كه اطلاعات آن از نظر متخصصان موضوعي قابل قبول باشد. بنابراين، استفاده از اسناد خاكستري موجود در پايگاه‌هاي اطلاعاتي تا حدودي خالي از اشكال به‌نظر مي‌رسد.

تحويل مدرك. نخستين دشواري عمده انتشارات خاكستري شيوه توزيع آن است، زيرا نسخه‌هايي با شمارگان محدود و تبليغات اندك در ميان مخاطبان بسيار خاص توزيع مي‌شود. علي‌رغم ماهيت ميان‌رشته‌اي تحقيقات، انتشارات خاكستري فقط به‌دست بخش معدودي از پژوهشگران علاقه‌مند مي‌رسد. حتي اگر پژوهشگري از وجود گزارشي در حوزه مورد علاقه خود آگاه گردد، غالباً رديابي سازمان انتشاردهنده دشوار است. هرگاه سازمان ناشر نيز شناسايي شود، دريافت نسخه مورد نظر به‌آساني صورت نمي‌گيرد. به‌علاوه، بيشتر اين سازمان‌ها كاركنان با تجربه يا علاقه‌مندي كه قادر به توزيع مناسب باشند ندارند. بنابراين، در بيشتر موارد، مراجعه پژوهشگر به كتابخانه بدون نتيجه مي‌ماند. چون انتخاب و فراهم‌آوري انتشارات خاكستري دشوار است، بسياري از كتابخانه‌ها ترجيح مي‌دهند فقط انتشارات معمول را دريافت كنند.

كنترل كتابشناختي. انتشارات خاكستري معمولاً در پايگاه‌هاي عمومي وارد نمي‌شوند. مديران پايگاه‌هاي اطلاعاتي مانند بايوسيس[2]  و مدلاين[3]  به‌دشواري مي‌توانند از عهده ساماندهي نشريات ادواري بر آيند؛ به همين سبب، و نيز به‌علت مشكلاتي كه گردآوري انتشارات خاكستري ايجاد مي‌كند، ترجيح مي‌دهند از پرداختن به اين‌گونه مواد خودداري كنند. با اين همه، پايگاه‌هاي اطلاعاتي تخصصي در حوزه فن‌آوري توجه ويژه‌اي به انتشارات خاكستري دارند. بسياري از استفاده‌كنندگان از اين‌گونه پايگاه‌ها خود توليدكنندگان انتشارات خاكستري هستند و به ارزش آنها واقفند. به‌سبب دشواري دسترسي به اين‌گونه انتشارات، در برخي كشورها مراكز ملي خاص انتشارات خاكستري تأسيس شده است.

گرچه براي كنترل كتابشناختي و دسترس‌پذير كردن انتشارات خاكستري تلاش‌هايي شده است و پژوهشگران مي‌توانند با جست‌وجو در پايگاه اطلاعاتي تخصصي مربوط به حوزه موضوعي مورد نظر خود به اين‌گونه منابع دست يابند، هنوز دو مشكل باقي است: يكي ماهيت ميان‌رشته‌اي تحقيقات و ديگري هزينه‌هاي لازم براي ايجاد پايگاه اطلاعاتي. به همين سبب، حضور انتشارات خاكستري در حوزه‌هاي موضوعي گوناگون بسيار محدود است و پژوهشگر فقط گزيده‌اي از اين‌گونه منابع را در پايگاه اطلاعاتي مورد نظر خود مي‌يابد.

پايگاه‌هاي انتشارات خاكستري. مهم‌ترين پايگاه‌هاي انتشارات خاكستري يكي سيگل يا نظام اطلاعات مربوط به انتشارات خاكستري در اروپا[4]  و ديگري انتيس [5]  است. سيگل  توسط انجمن اروپايي انتشارات خاكستري (ايگل)[6]  توليد مي‌شود (1: 18-22). اين انجمن در بلژيك، جمهوري چك، فرانسه، آلمان، مجارستان، ايتاليا، لوكزامبورگ، هلند، اسپانيا، و انگليس داراي اعضا و مراكز ملي انتشارات خاكستري است. سالانه 41000 مدرك از حوزه‌هاي علوم و فنون به اين نظام افزوده مي‌گردد. انتيس، يا خدماتي كه وزارت بازرگاني ايالات متحده ارائه مي‌دهد، پايگاهي را در حوزه فن‌آوري و علوم وابسته ايجاد كرده است و سالانه 75000مدرك به آن افزوده مي‌شود.

انتشارات خاكستري الكترونيكي. ارتباط بين فردي مناسب‌ترين شيوه مبادله اطلاعات در پژوهش‌هاي نوين علمي است. گذشته از اطلاعاتي كه از طريق همايش‌ها و مكاتبات كسب مي‌شود، پژوهشگران به‌سرعت به كاربرد شبكه‌هاي الكترونيكي خو گرفته‌اند. امكانات ويژه بحث بسيار افزايش يافته و كاربراني كه به اين امكانات دسترسي ندارند از اطلاعات جديد بي‌خبر مي‌مانند. در واقع، اين شبكه‌ها كاربر و متخصص اطلاعات را با نوع جديدي از انتشارات خاكستري روبه‌رو مي‌سازند. بنابراين، علاوه بر انتشارات خاكستري چاپ‌شده، پايگاه‌هاي اطلاعات كتابشناختي نيز ضروري است تا اطلاعات الكترونيكي با سهولت بيشتري در دسترس علاقه‌مندان قرار گيرد.

 

مأخذ:

Wood, D.W; Smith A.W. "SIGLE, A Modol for International Co - operation". Inter Lending and Document Supply. Vol. 21, No.1(1993): 18-22.

                آر.اچ.اي.يسيلز[7]  (IEILS)

 ترجمه فريده طاهري

 

 

 


[1]. Grey Literature

[2]. Biosis

[3]. Medline

[4]. System for Information on Grey Literature inEurope (SIGLE)

[5]. NTIS

[6]. European Association for Grey Literature (EAGLE)

[7]. R.H.A. Wessels

 

بازگشت به فهرست مقالات الف