Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات الف

 

انجمن كتاب. اين انجمن در سال 1336 توسط احسان يارشاطر با همكاري ايرج افشار، عبدالحسين زرين‌كوب، و تعدادي ديگر از پژوهشگران با هدف ايجاد انگيزه و علاقه به نشر آثار مفيد در تهران تأسيس شد. فعاليت‌هاي اين انجمن را به شرح زير مي‌توان خلاصه كرد :

1. برگزاري نمايشگاه كتاب. نخستين نمايشگاه سالانه كتاب‌هاي چاپي فارسي توسط انجمن كتاب در سال 1336 سازماندهي شد و تا سال 1343، براي مدت شش سال به‌طور متوالي برگزار گرديد. اين انجمن در تشكيل تعدادي از نمايشگاه‌هاي بين‌المللي كتاب نيز شركت كرد كه بعضي از آنها عبارتند از: برگزاري نمايشگاهي از كتاب‌هاي چاپي فارسي در مسكو همزمان با كنگره بين‌المللي خاورشناسان در سال 1339/1960؛ برگزاري نمايشگاهي از كتاب‌هاي چاپي فارسي در نمايشگاه بين‌المللي فرانكفورت در سال 1340/1961؛ تشكيل نمايشگاه كتاب‌هاي چاپي فارسي در كابل در سال 1337/1958؛ تشكيل نمايشگاه كتاب‌هاي فارسي چاپ هند در تهران، در سال 1338/1959؛ و برگزاري نخستين نمايشگاه كتاب براي كودكان در تهران در سال 1340/1961 .

2. نقد كتاب. مجله راهنماي كتاب در سال اول به‌صورت فصلنامه و از سال دوم به‌صورت ماهانه توسط احسان يارشاطر با همكاري ويراستاراني چون ايرج افشار و محمود مقرّبي (فقط در دو سال آخر) در سال 1336 منتشر شد. اين مجله ابتدا به نقد كتاب اختصاص داشت، اما از سال دوم حوزه فعاليت خود را اندكي گسترده‌تر كرد و مقاله‌هايي درباره زبان و ادب فارسي و معدودي نقد و بررسي نسخه‌هاي خطي را نيز دربر گرفت. تا اواخر دوران نشر خود نيز نقدهايي را درباره تازه‌ترين تحقيقات در زمينه مطالعات ايراني به چاپ مي‌رساند.

اين مجله اسناد و عكس‌هايي را كه بيشتر متعلق به عهد قاجار بود و نيز سرگذشتنامه نويسندگان، شاعران، و محققان را منتشر مي‌كرد. ايرج افشار، كه از آغاز انتشار اين مجله سردبير آن بود، در سال 1344 به‌عنوان مدير مسئول انتخاب شد و مسئوليت سياست‌هاي ويراستاري را به‌طور مستقيم برعهده گرفت. انتشار مجله در سال 1358 متوقف شد، اما افشار ساختار آن را در مجله آينده ادامه داد. اين مجله با مجموعه جديدي آغاز شد و پس از انقلاب اسلامي نيز تحت سردبيري او بود. راهنماي كتاب، به‌طور معمول، در هر شماره كتابشناسي كتاب‌هاي چاپي فارسي را كه از زمان نشر شماره قبلي به چاپ رسيده بود درج مي‌كرد. كتاب‌هاي چاپ‌شده در خارج را نيز در فواصل نامنظم زماني فهرست مي‌كرد.

3. كتابشناسي نشريات. اين اقدام مهم‌ترين قسمت خدمات كتابشناسي بود كه توسط انجمن كتاب در جهت گسترش آگاهي عمومي نسبت به آثار منتشرشده در ايران انجام گرفت. اين انجمن در طول دوران فعاليت خود سيزده فهرست سالانه كتاب‌هاي چاپي فارسي و نُه عنوان كتابشناسي موضوعي به راهنمايي مستقيم ايرج افشار گردآوري كرده است. انجمن كتاب در سال 1345 نيز فهرست‌هاي ده ساله (سال‌هاي 1333 تا 1344) را تحت عنوان كتابشناسي ده ساله تهيه كرد.

4. كتابخانه اماني. اين كتابخانه در آبان 1338 به‌كوشش احسان يارشاطر و با همكاري ايرج افشار، مهري آهي، مهدي بياني*، فرمانفرمائيان، سعيد نفيسي*، محسن صبا*، و سلما مقدم به‌منظور تشويق و تسهيل در امر مطالعه، و مقابله با روش‌هاي كُند و طاقت‌فرساي امانت كتاب از كتابخانه‌هاي عمومي، تأسيس شد. اين كتابخانه توانست براي مدت پنج سال مجموعه‌هاي بسيار كوچك كتاب را به برخي مناطق فقيرنشين تهران و نيز شهرهاي اطراف آن نظير كرج، ورامين، و دماوند ارسال كند. در سال 1358، بر اساس تصميم مسئولان انقلاب اسلامي، بيش از 3000 جلد از كتاب‌هاي اين كتابخانه كه در زمينه‌هاي مختلف و عمدتآ در حوزه علوم انساني بود در اختيار بنگاه ترجمه و نشر كتاب قرار گرفت و، بدين ترتيب، كار كتابرساني متوقف گرديد.

5. انتخاب بهترين كتاب سال. كار انتخاب كتاب سال از 1337 آغاز شد و مدت چهار سال ادامه يافت. انجمن كتاب به‌موجب اين برنامه بهترين كتاب‌هاي سال خود را در مباحث گوناگون با كمك تعدادي از محققان كه عمدتآ عضو هيأت علمي دانشگاه تهران بودند انتخاب مي‌كرد.

از ميان ساير فعاليت‌هاي انجمن مي‌توان به تشكيل گروه‌هاي سخنراني و بحث، اعطاي كتاب به برخي كتابخانه‌هاي خارج از كشور، و تهيه اطلاعات مربوط به انتشارات فارسي اشاره كرد. از جمله انتشارات اين انجمن مي‌توان به "بانگ ني"، اثر محمدعلي جمال‌زاده (تهران، 1337/1958)، و تعدادي كتاب براي كودكان و نوجوانان، با همكاري بنگاه ترجمه و نشر كتاب، اشاره كرد.

همزمان با افزايش بودجه و زمينه فعاليت‌هاي سازمان‌هاي دولتي و اقدامات شهري، به‌تدريج فعاليت‌هاي اوليه انجمن در برخي نهادها ادغام شد: وزارت فرهنگ و هنر آن زمان و شهرداري تهران مسئوليت برگزاري نمايشگاه‌هاي كتاب را برعهده گرفتند، كتابخانه ملي كتابشناسي‌هاي سالانه را منتشر ساخت، و كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان* كتابخانه‌هاي اماني را تأسيس كرد. اين انجمن در طول عمر خود به‌صورت داوطلبانه و در چارچوب مؤسسه‌اي غيرانتفاعي عمل مي‌كرد و زير نظر كميته‌اي اجرايي اداره مي‌شد. امكانات مالي انجمن از طريق كمك‌هاي متناوب سازمان برنامه، وزارت فرهنگ و هنر وقت، و گاه هداياي خصوصي تأمين مي‌گرديد.

 

مآخذ: 1) "اخبار: نمايشگاه سالانه كتاب". راهنماي كتاب. س. دوم، 1 (بهار 1338): 171-173؛ 2) افشار، ايرج. فهرست ده ساله راهنماي كتاب. تهران: [بي‌نا[، 1349؛ 3) "انجمن كتاب: كتاب برگزيده سال 1340". راهنماي كتاب. س. پنجم، 1-3 (1341): 81-82؛ 4) "انجمن كتاب: كتاب برگزيده سال 1341". راهنماي كتاب. س. ششم، 1-3 (1342): 228-230؛ 5) "انجمن كتاب: كتاب برگزيده سال 1342". راهنماي كتاب. س. هفتم، 1-3 (1343): 209-210؛ 6) "كتابخانه انجمن كتاب". راهنماي كتاب. س. دوم، 3 (آذر 1338 1388): 505-507؛  7) "نمايشگاه كتاب كودكان". راهنماي كتاب. س. نهم، 4 (آبان 1345): 461.

                ايرج افشار (EIR)

                ترجمه زهرا اباذري