Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات الف

 

انجمن‌هاي كتابداري و اطلاع‌رساني. اين انجمن‌ها، به‌عنوان تشكلي از افراد و سازمان‌ها، به مؤسسه‌هايي گفته مي‌شود كه براي بهبود خدمات كتابخانه‌ها و ارتقاي منزلت اجتماعي كاركنان آنها ايجاد مي‌گردند (5: 174).

وجود انجمن‌هاي رسمي فعال در هر حرفه و تخصصي، توسعه برنامه‌ها و تداوم طرح‌هايي را تسهيل مي‌كند كه براي بهبود وضع رفاهي و حقوقي اعضا طراحي شده است. اين انجمن‌ها موجب پيشبرد طرح‌ها و فعاليت‌ها و جلب حمايت نهادها از حوزه تخصصي انجمن مي‌شوند، فلسفه و موجوديت حرفه خود را استحكام مي‌بخشند، و براي اعضاي خود مقررات و نظام رفتاري وضع مي‌كنند؛ تا جبهه متّحدي را در مقابل جهان بگشايند و تداوم رشد و توسعه حرفه خود را از طريق آموزش منظم و جذب اعضاي جديدي كه از مهارت بالايي برخوردار هستند تضمين كنند (2: 147).

اصلاح وضع و موقعيت كتابداران نخستين برنامه انجمن‌هايي است كه مي‌خواهند به وفاداري اعضاي خود متكي باشند و بر خدمات كتابخانه و شغلي كه چنين خدماتي در جامعه مي‌آفريند اثر بگذارند. هر انجمن براي اصلاح وضع و موقعيت كتابداران، شكوفايي و توسعه كتابخانه‌ها و حرفه كتابداري را نيز مدّ نظر قرار مي‌دهد.

به هر حال، جنبه‌هاي گوناگون حرفه كتابداري پيوسته با يكديگر پيوند دارند. تا زماني كه در كار كتابخانه‌ها پيشرفتي حاصل نشود، امكاني براي ارزشمند كردن حرفه كتابداري وجود ندارد، و از سوي ديگر، تا زماني كه حرفه كتابداري منزلت خود را كسب نكند و كتابداران به اندازه كافي آموزش نيابند و يا شرايط كارشان مناسب نگردد كتابخانه‌ها توسعه نخواهند يافت (3: 35).

تاريخچه. آغاز كار انجمن‌هاي كتابداري به دو گام مهم در ايالات متحده مربوط مي‌شود. نخستينِ آنها مربوط به 1853 در نيويورك است كه ناموفق ماند و دومين گام در سال 1876 برداشته شد كه به تأسيس انجمن كتابداران امريكا* در فيلادلفيا منجر گرديد. ايجاد اين انجمن انگيزه تأسيس مؤسسات مشابه، از جمله انجمن كتابداري در انگليس، شد و يك سال پس از تأسيس انجمن كتابداران امريكا، انجمن كتابداران انگليس* با نام ساده "انجمن كتابداران" تأسيس گرديد.

انجمن‌هاي كتابداري و اطلاع‌رساني در سطوح مختلف در جهان با گستره‌هاي زير انجام وظيفه مي‌كنند: 1) انجمن‌هاي بين‌المللي؛ 2) انجمن‌هاي منطقه‌اي؛ 3) انجمن‌هاي ملي؛ )4 انجمن‌هاي محلي؛ و 5) انجمن‌هاي تخصصي.

در سال 1927 سازماني جهاني به نام فدراسيون بين‌المللي انجمن‌هاي كتابداري (ايفلا*) تشكيل شد كه اكنون به "فدراسيون بين‌المللي انجمن‌ها و مؤسسات كتابداري" تغيير نام داده است. اين نام جديد دقيقآ حوزه فعاليت و شرايط عضويت آن را نشان مي‌دهد. "فدراسيون كتابخانه‌هاي تحقيقاتي اسكانديناوي"[1]  نمونه‌اي از انجمن‌هاي منطقه‌اي است كه در 1947 تأسيس شد و به توسعه ارتباطات و همكاري ميان كتابخانه‌هاي علمي و كتابداران اسكانديناوي و ايسلند كمك مي‌كند.

انجمن كتابداران امريكا و انجمن كتابداران انگليس، نمونه بارز انجمن‌هاي ملي هستند. اما اين هر دو انجمن، به‌سبب تمايل فوق‌العاده به بهبود خدمات و غفلت از بهبود وضع و حقوق كاركنان كتابخانه‌ها مورد انتقاد قرار گرفته‌اند. انجمن‌هاي ايالتي كه تعداد آنها فراوان است، نمونه انجمن‌هاي محلي هستند. انجمن كتابداران نيويورك[2]  كه در 1890 تأسيس گرديد و "انجمن كتابداران شمال غرب اقيانوس آرام"[3]  كه در سال 1909 داير شد از جمله انجمن‌هاي محلي هستند و انجمن كتابخانه‌هاي تحقيقاتي (تأسيس 1932) نمونه‌اي از انجمن‌هاي تخصصي است (5: 175).

از زمان تأسيس انجمن كتابداران امريكا و انجمن كتابداران انگليس بيش از يكصد سال مي‌گذرد و نقش آنها در پيشرفت علم كتابداري در كشورهايشان چشمگير بوده است. تأثير فعاليت‌هاي انجمن‌هاي كتابداري ساير كشورهاي صنعتي نيز روشن است، ولي نقش اين انجمن‌ها در كشورهاي در حال رشد به‌درستي مشخص نيست (2: 147). در اين كشورها، كليه مساعي صرف توسعه اقتصادي به‌منظور ارتقاي سطح كيفي زندگي مي‌شود. بنابراين، دولت‌ها توجه خود را به تأمين فرآورده‌هاي كشاورزي و غذايي، تأمين آب، ارتباطات، آموزش و پرورش، خدمات بهداشتي، و تهيه مسكن معطوف داشته‌اند. در اين‌گونه كشورها، معمولاً، توجه به نقش اطلاعات در توسعه اقتصادي ـ اجتماعي و همچنين اهميت توليد اطلاعات و در دسترس گذاشتن آن از طريق كتابخانه‌ها مورد غفلت قرار گرفته است (2: 148).

در حال حاضر، يكي از اهداف اصلي ايفلا در "برنامه پيشبرد كتابداري* (آلپ)"[4]  بهبود وضع انجمن‌هاي ملي كتابداري است. همچنين ارائه الگوهاي مبتني بر تجربه‌هاي موفق كشورهاي در حال رشد كه بتواند در كشورهاي بسيار كوچك نيز كاربرد داشته باشد، در دستور كار "ميزگرد مديريت انجمن‌هاي كتابداري"[5]  قرار گرفته است (2: 147).

اهداف. انجمن‌هاي كتابداري و اطلاع‌رساني عمومآ به‌منظور نيل به اهداف گوناگوني همچون آموزش، تربيت نيروي انساني، انتشارات، تحقيقات، و ارتباط با سازمان‌ها و مؤسسات دولتي و غيردولتي شكل گرفته‌اند. اين فعاليت‌ها مي‌تواند سبب شود كه اعضا حرفه  خود را بشناسانند و صلاحيت حرفه‌اي خود را نشان دهند و به‌طور مؤثر فعاليت كنند.

هر انجمن معمولاً در جهت اتحاد و همبستگي اعضايش رسالتي براي خود قائل است و منعكس‌كننده خواسته‌هاي اعضاست (4). اهداف اين انجمن‌ها به‌گونه‌اي تدوين مي‌شود كه افراد و اعضا با تحقق آنها بتوانند معلومات و آموخته‌هاي خود را در جهت نفع عموم به‌كار بندند و به‌عنوان كارگزاران اطلاعات در روند تصميم‌گيري‌ها در صنعت و بخش دولتي و حرفه‌اي تأثير بگذارند. اين انجمن‌ها با مؤسسات آموزش كتابداري و اطلاع‌رساني - در مقاطع مختلف - همكاري تنگاتنگي دارند و در برنامه‌هاي آموزشي و ارزيابي مدارس كتابداري و دوره‌هاي آموزشي كوتاه‌مدت مؤثرند. همچنين، مدارس كتابداري را از نيازهاي واقعي جامعه مطلع مي‌سازند تا آنها برنامه‌ريزي آموزشي و درسي خود را در جهت پاسخگويي به اين نيازها تدوين كنند. از اين رو، اهداف و وظايف انجمن‌ها را مي‌توان به سه عرصه وسيع مربوط دانست: اعضا، مؤسسات مرتبط با انجمن، و محيطي كه انجمن در آن فعاليت دارد (1: 184-185).

اساسنامه. تدوين اساسنامه در انجمن‌هاي حرفه‌اي از امور اساسي محسوب مي‌گردد؛ زيرا به ايجاد ساختار تشكيلاتي و رابطه صحيح كاري كمك مي‌كند و ابزار مفيدي براي سازماندهي انجمن و جذب اعضاي جديد است. اساسنامه منعكس‌كننده تشكيلات حرفه‌اي است و نشان‌دهنده مسئوليت‌هاي قانوني انجمن است. بخشي از مواد اساسنامه، معمولاً، عبارتند از: نام و مشخصات انجمن، اهداف و وظايف، دسته‌بندي اعضا، خدماتي كه به اعضا ارائه مي‌شود، مسئوليت‌هاي هيأت مديره، نحوه اجراي انتخابات، ساختار كميته‌ها و حدود مسئوليت آنها، روش اصلاح اساسنامه، و شرايط انحلال انجمن.

خدمات. خدمات انجمن بايد منطبق با اهداف آن و در راستاي كمك به اعضا و پيشبرد اهداف انجمن باشد. بخشي از خدمات انجمن‌هاي كتابداري و اطلاع‌رساني عبارتند از :

1. انتشار خبرنامه. از طريق انتشار خبرنامه، اعضاي انجمن مي‌توانند پيوسته با انجمن در ارتباط باشند و از كمّ و كيف آنچه در حرفه مي‌گذرد مطلع شوند. تهيه و نشر خبرنامه به‌طور مرتب و روزآمد نقطه مثبتي در عملكرد هيأت مديره انجمن است.

2. انتشار نشريه تخصصي. پيشرفت سريع علوم و فن‌آوري در جهان ايجاب مي‌كند كه متخصصان از آخرين دستاوردهاي علمي و پژوهشي رشته تخصصي خود در داخل و خارج كشور مطلع گردند. انجمن‌هاي كتابداري و اطلاع‌رساني با انتشار نشريه تخصصي، به پيشرفت آن حرفه در كشورشان كمك مي‌كنند و سطح علمي و تخصصي اعضاي خود را بالا مي‌برند (1: 184).

3. انتشار كتاب‌هاي تخصصي. در كشورهاي در حال رشد كه صنعت نشر با مشكلات جدي - از جمله كمي شمارگان كتاب - روبه‌رو است، عمومآ ناشران به نشر كتاب‌هاي كتابداري اهميت چنداني نمي‌دهند. كمبود منابع كه در بسياري موارد با مشكل ناآشنايي كتابداران با زبان‌هاي زنده دنيا همراه است از كارآيي آموزش رسمي و دوره‌هاي كوتاه‌مدت مي‌كاهد. انجمن‌هاي كتابداري در اين كشورها با ترجمه متون اساسي كتابداري و تأليف كتاب‌هاي كتابداري و انتشار آنها به پيشرفت كتابداري در اين كشورها كمك شايان توجهي مي‌كنند (6: 188).

4. برگزاري همايش‌ها. گردهمايي‌ها موجب آشنايي كتابداران با ابعاد مختلف حرفه آنان مي‌شود؛ و فرصتي پيش مي‌آورد كه با يكديگر ارتباط نزديك‌تري پيدا كنند. برگزاري همايش‌ها مي‌تواند بنيه مالي انجمن را نيز تقويت كند.

5. آموزش. برگزاري دوره‌هاي كوتاه‌مدت كتابداري و همكاري با مدارس كتابداري به‌منظور ارتقاي دانش كتابداري اعضا، آشنايي آنان با فن‌آوري‌هاي نوين اطلاعاتي و ارتباطي، و نيز آگاه كردن مدارس كتابداري از نيازهاي جامعه از جمله وظايف آموزشي انجمن‌هاست.

6. شناخت اعضا. اين امر يكي از اصول فعاليت‌ها و خدمات اين انجمن‌هاست. از اين رو، معمولاً انجمن‌هاي كتابداري پرسشنامه جامعي براي برآورد و شناخت نيازهاي اعضا و تعيين اولويت اين نيازها تهيه مي‌كنند.

همچنين، انجمن‌ها از حقوق افراد و اعضاي خود دفاع مي‌كنند و در تهيه قوانين و استانداردهاي لازم براي فعاليت‌هاي كتابخانه، حفظ و نگهداري منابع، و ارتقاي پايگاه اجتماعي كتابداران و اطلاع‌رسانان مي‌كوشند (1: 188-189).

عوامل مؤثر. عوامل مؤثر بر ايجاد انجمن‌ها عبارتند از: 1) آگاهي مسئولان از اين امر كه خدمات كامل كتابخانه‌اي در سراسر كشور يا جامعه نمي‌تواند فقط با فعاليت‌ها و انجام وظيفه كتابداران تحقق يابد؛ هرچند براي برآوردن آرمان‌هاي حرفه‌اي تلاش فراوان كرده باشند؛ و 2) آگاهي مسئولان از اين واقعيت كه آرمان‌هاي عمومي كتابداران با كوشش جمعي آنها شكل مي‌گيرد نه با اقدام فردي. ايمان دست‌اندركاران نسبت به اين آرمان‌ها و توانايي آنها در تحقق اين خواسته‌ها مي‌تواند ضامن بقاي انجمن‌هاي كتابداري و اطلاع‌رساني باشد (177:5).

مهم‌ترين مشكلاتي كه بر سر راه انجمن‌هاي كتابداري و اطلاع‌رساني مي‌توان يافت عبارتند از: درحاشيه قرار داشتن بخش خدمات اطلاعاتي نسبت به ساير فعاليت‌هاي جامعه؛ حاشيه‌اي بودن بخش خدمات اطلاعاتي نسبت به برنامه‌هاي آموزشي كل كشور؛ همبستگي ضعيف ملي، منطقه‌اي، و بين‌المللي؛ كمبود يا نبود فعاليت‌هاي پژوهشي و نشر؛ نارسايي در توسعه حرفه‌اي و وضعيت اقتصادي و شرايط كاري نيروي انساني شاغل در بخش خدمات اطلاعاتي؛ و ناكامي در تفهيم اهميت اطلاعات در فرآيند توسعه (6: 180-185).

به هر حال، بايد دانست كه همه انجمن‌هاي ملي كتابداري و اطلاع‌رساني داراي سازمان و تشكيلات يكسان نيستند و بديهي است كه ميزان توفيق آنها نيز متفاوت است. اين انجمن‌ها، مانند هر نهاد ديگري، داراي فراز و نشيب‌هايي هستند، اما اين توانايي را دارند كه در توسعه كتابداري و اطلاع‌رساني كشورهاي خود مؤثر واقع شوند.

 

مآخذ: 1) تقي‌زاده، اقدس. "انجمن‌هاي تخصصي كتابداران: ساختار و اهداف". فصلنامه كتاب. دوره چهارم، 2 (تابستان 1372): 179-194؛ 2) فرگوسن، استفني. "انجمن‌هاي كتابداران و پيشرفت كتابداري در كشورهاي جهان سوم". ترجمه شيفته سلطاني. فصلنامه كتاب. دوره دوم، 1-4 (بهار - تابستان 1370): 146-164؛ 3) مكلين، ه  . دو. س.؛ وايل، د.م. . "انجمن‌هاي كتابداران و مسئوليت‌هاي آنها در مقابل اعضاي خود". ترجمه زهرا شادمان. خبرنامه انجمن كتابداران ايران. دوره چهارم، 2 (تابستان 1350): 35-45؛

4) Bender, David R. "Management of Professional Associations". Guidlines, IFLA Conference. New Delhi, 1992; 5) Krzys, Richard. World Librarianship: A Comparative Study. NewYork; Basel: Marcel Dekker, 1998; 6) Paez-Urdanetta, Iraset. "Information in the Third World". International Library Review. Vol.21 (1989): 177-191.

                نرگس نشاط

 

[1]. Scandinavian Federation of Research Libraries

[2]. NewYork Library Association

[3]. Pacific Northwest Library Association

[4]. Advancement of Librarianship Programme (ALP)

[5]. Round Table on the Management of LibraryAssociations (RTMLA)

 

بازگشت به فهرست مقالات الف