Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات الف

 

انفورماتیک پزشکی. رشته‌ای است علمی که می­کوشد با منابع، ابزارها و روش­های معین، اطلاعات زیست پزشکی را نگهداری، بازیابی و به منظور حل مسئله و تصمیم­گیری مدیریت کند (8). انفورماتیک پزشکی را تحلیل اطلاعات زیستی با استفاده از کامپیوترها و تکنیک­های آماری و علم توسعه و استفاده از پایگاه‌های داده کامپیوتری و الگوریتم‌ها براي تسهیل و بهبود پزوهش­های زیستی نیز تعریف کرده‌اند (3).

گاه به جای واژه انفورماتیک پزشکی از انفورماتیک سلامت[1] برای این مفهوم استفاده می‌شود؛ هرچند این دو تفاوت‌دارند. برخی نیز از اصطلاح انفورماتیک زیست­پزشکی استفاده می­کنند زیرا انفورماتیک پزشکی، دندان­پزشکی، پرستاری، بهداشت عمومی، دارو، تصویربرداری پزشکی و دامپزشکی را در بر می­گیرد (8). هرش[2]، انفورماتیک پزشکی را تلفیقی از علوم کامپیوتر، علوم شناختی، اطلاعاتی، سازمانی و سایر علوم در راستای پردازش و استفاده از اطلاعات بالینی و زیست­پزشکی می‌داند (4).

 مانند پزشکی، انفورماتیک پزشکی نیز عرصه­ای بین رشته­ای با گرایش­های مختلف است و در همه گرایش­های پزشکی و مراقبت بهداشتی رواج یافته است (2). انفورماتیک پزشکی کوتاه زمانی پس از پیدایش، بسیار رشد یافته است و در همه فعالیت­های پزشکی به­کار گرفته می‌شود (5).

شورتلیف[3] وهمکاران معتقدند اهمیت انفورماتیک پزشکی به خاطر انتقال اطلاعات مربوط به مراقبت‌های بهداشتی مدرن و دسترسی به اطلاعات پرونده‌های بیماران و راهنمایی‌های پزشکی را آسان کرده است. درسال­های اخیر، نرم­افزارها و فناوری‌های مختلف براساس مطالعات پرشمار عرضه شده است. با بهره‌گیری از این نرم­افزارها پژوهشگران، پزشکان، متخصصان و آموزش­دهندگان توانسته‌اند تکنیک­ها و روش­های متنوعی برای ارائه خدمات و مراقبت بهداشت یابد اعو تأثیر استفاده از آنها را ارزیابی کنند. افزایش روش­های انفورماتیک پزشکی موجب افزایش شدید ادبیات آن در جنبه‌های مختلف شده است. این مقالات/ادبیات به پژوهشگران اجازه می‌دهد در مورد تئوری‌های اصلی، آخرین اکتشافات و تحولات آتی در انفورماتیک پزشکی درس­های زیادی بیاموزند(7).

پیشینه. ترکیب انفورماتیک پزشکی از نیمه دوم دهه 1970 رواج یافت و از informatique medicale فرانسوی اقتباس شده است. قبل از آن نام‌های دیگری، از جمله علم کامپیوتر در پزشکی، علم اطلاعات پزشکی، کامپیوتر در پزشکی، انفورماتیک سلامت (10) به­کار رفته و هنوز به­کار می‌رود. استفاده از کامپیوترهای بزرگ مرکزی در بیمارستان­های کشورهای توسعه­یافته از جمله بریتانیا، فرانسه، ژاپن، ایتالیا، المان، کانادا و ایالات متحده آمریکا، در همه سطوح، در دهه 1960 آغاز شد. پردازش داده­های حجیم پزشکی با استفاده از کامپیوتر، نیاز به مکانیسم­های پیچیده پردازش را ایجاد كرد و موجب توسعه فکر استفاده از انفورماتیک پزشکی به منظور توسعه این مکانیسم‌ها شد. در آن سال­ها چالش اصلی، تولید سیستم‌های اطلاعات سلامت مستقل و قابل اعتماد برای بیمارستان­ها برای حمایت از مراقبت بیماران و خدمات آزمایشگاهی بود. به­همین دلیل زبان­های تخصصی از جمله Medlars، SNOMED (Systematized Nomenclature of Medicine) و MUMPS توسعه یافتند. سیستم‌ها و پایگاه‌های داده پرونده سلامت از جمله COSTAR‏[4]، RMRS‏[5]‏، TMR‏[6]،HELP[7] و POMR/PROMIS‏[8] نیز طراحی و با موفقیت پیاده­سازی شد. تدوین این سیستم‌ها نقش اصلی را در توسعه انفورماتیک پزشکی به­ویژه توسعه سیستم‌های اطلاعات بیمارستان بازی کرد. سرانجام، سیستم‌های اطلاعات بیمارستان همزمان با رشد گروه‌های بیمارستانی در ایالات متحده و اروپا به منظور مدیریت کارآمد پرونده سلامت توسعه یافتند. با وجود خطر شکست، بیمارستان­های پیشگام پول، زمان و نیروی بسیار برای دستیابی به روش­های استفاده از کامپیوتر در بیمارستان سرمایه‌گذاری کردند. با افزایش علاقة بیمارستان­ها و فرصت‌های بالقوه بازار، فروشندگان بزرگ کامپیوتر از جمله IBM و NCR تولید و پشتیبانی سامانه‌های انفورماتیک پزشکی را آغاز کردند. بعدها شرکت‌هایی از جمله بخش سیستم­های اطلاعات لاکهید[9]، مک دانلد داگلاس[10]، جنرال الکتریک[11]، تکنیکُن[12] و شرکت‌های بزرگ دیگر که تجربه به­کارگیری کامپیوتر را در مدیریت سیستم‌های پیچیده داشتند به این جمع پیوستند. در نهایت شرکت تکنیکُن که ابتدا لاکهید آن را تأسیس کرد، و بعدها شرکت تکنیکُن آن را خرید، با سرپرستی ادوین وایتهد[13] موفق شد نمونه اولیة موفقی از سیستم اطلاعات بیمارستان مشتمل بر اکثر کارکردهای بیمارستانی تولید کند. از این فراورده در شمال آمریکا و اروپا استفاده شد. بزرگ­ترین تجربه حاصل این پروژه، توجه به نیازهای اطلاعاتی کاربران بود (9).

در اواسط دهه 1970 تولبد نرم­افزارهای داده­پردازی در پزشکی و سیستم‌های پرونده سلامت در بیمارستان­های بزرگ آموزشی سرعت گرفت. اواخر دهه 70 و اوایل دهه 80 پزشکان و متخصصان بالینی دریافتند که کامپیوتر می‌تواند در پردازش داده‌های پرحجم پزشکی و بهداشتی مفید باشد و منجر به بهبود تصمیم­گیری بالینی و کارآیی درمانگران شود. در همان زمان افزایش به­کارگیری هوش مصنوعی در پزشکی و سیستم‌های پشتیبان تصمیم به رشد رشته انفورماتیک پزشکی انجامید. پیشرفت‌های بزرگ انفورماتیک پزشکی در آن زمان حاصل تلاش­های بی­وقفه برای به­کارگیری کامپیوتر در حوزه‌هایی از جمله دندانپزشکی، رادیولوژی، داروخانه، پرستاری و نیز توسعه الگوریتم‌هایی برای سیستم‌های خبره با هدف آموزش دانشجویان و پزشکان تازه‌کار شد (9).

انفورماتیک پزشکی با تمرکز بریکپارچه­سازی منابع حوزه‌های مختلف پزشکی و برقراری ارتباط ميان مدیریت اطلاعات بهداشتی، پزشکی، فناوری کامپیوتر و علوم اطلاعات همچنان رو به توسعه است. امروزه انفورماتیک پزشکی در همه عرصه‌های علوم بهداشتی و سلامت حضور دارد (9)

 

نظریه عمومی سیستم‌ها[14] یا سایبرنتیکس*[15] شالوده توسعه انفورماتیک پزشکی بوده است (1). نظریه تحلیل تصمیم نیز در انفورماتیک پزشکی برای ایجاد ارتباط منطقی در قضاوت‌های پیچیده بسیار کاربرد دارد.؛ مثال آن استفاده از قواعد تصمیم­گیری از جمله تکنیک بِیزیَن[16] به منظور سهولت محاسبه و کاهش ابهام در مورد راهکارهای بالینی است. تکنیک بیزین، مبتنی بر محاسبه احتمال وقوع یک رخداد به شرط وقوع رخدادهای زمینه‌ای آن است.

نظریه های اجتماعی و سازمانی از قبیل نظریة انتشار نوآوری[17]، دیدگاه‌ها و بینش­های جدیدی در انفورماتیک پزشکی پدید آورده­است (6). در سال­های اخیر زیرگروه‌های سیستم‌های تصمیم یار و پزشکی از راه دور برای انفورماتیک پزشکی ایجاد شده است (9، 7).

با تداوم توسعه و به­کارگیری فناوری‌ها و روش­های جدید نگهداری، پردازش و دسترسی به اطلاعات پزشکی، اهمیت انفورماتیک پزشکی به­شدت افزایش یافته است. تغییر ماهیت پرونده سلامت شخصی، تشخیص و حتی درمان به­دلیل تلاش­های پژوهشگران، پزشکان و حتی بیماران بوده است تا دسترسی ساده­تر، ایمن­تر و با کیفیت بهتر به اطلاعات فراهم شود. انفورماتیک پزشکی در آینده در کنار انفورماتیک زیستی و با عنوان انفورماتیک زیست­پزشکی در پروژه‌های مهمی از جمله ژنوم انسانی فعالیت بیشتر و مشخص­تری خواهد داشت. انتظار می‌رود نقش انفورماتیک پزشکی با پیشرفت فناوری و ورود سخت­افزارهای جدید پررنگ­تر شود. ورود انفورماتیک به حوزه‌های مختلف پزشکی از جمله توریسم سلامت نیز بیش از پیش موجب رونق گرایش­های جدید پزشکی خواهد شد (7).

 

مآخذ:

1) Bertalanffy, L. V. General System Theory, Foundations, Development, Applications. New York: George Braziller, 1968. 2) Blois, M. Information and Medicine: The Nature of Medical Descriptions. Berkeley, CA: University of California Press, 1984. 3) Center for Toxicogenomics. 2012. [online]. Available: http://www.niehs.nih.gov/nct/glossary.htm. [10Sep. 2012]. 4) Hersh, W. "Medical Informatics: Improving Health Care Through Information". Journal of the American Medical Association. 2002; 288: 1955-8. 5) Hoyt, R. E.; Sutton, M.; Yoshihashi, A. MedicalInformatics: Practical Guide for the Healthcare Professional. Florida: LuLu, 2011. 6) Rogers, E. M. Diffusion of Innovations. 5thed. New York: Free Press, 2003. 7) Shortliffe, E. H.; Cimino, J. J. Biomedical Informatics: Computer Applications in Health Care and Biomedicine. 4thed. New York, NY: Springer, 2014. 8) Shortliffe, E. H. "Whatis Medical Informatics?" [Lecture]. Stanford University, 1995. 9) Tan, J. Medical Informatics: Concepts, Methodologies, Tools, and Applications. New York: IGI Global, 2009. 10) Van Bemmel, J. H.; Musen, M. A. Handbook of Medical Informatics. Houten: Springer, 1997.

 

 

 [1] Health Informatics.

[2] Hersh.

[3] Shortliffe.

[4] Computer Stored Ambulatory Record System.

[5] the Regenstrief Medical Record System.

[6] The Medical Record.

[7]. Health Evaluation through Logical Processing

[8]. the Problem-Oriented Medical Record/Information Systems

[9].Lockheed Information Systems Division

[10].McDonnell-Douglas

[11].General Electric

[12].Technicon Corporation

[13].EdwinWhitehead

[14]. General Systems Theory (GST)

[15]. Cybernetics

[16]. Bayesian

[17].Innovation diffusion theory

مصطفی لنگری زاده

بازگشت به فهرست مقالات الف