Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات الف

 

ايتاليا، كتابخانه‌هاي. جمهوري ايتاليا در جنوب اروپا واقع شده و از شبه جزيره اپنين[1] ، سيسيل[2] ، ساردينيا[3] ، و جزاير متعدد ديگر تشكيل گرديده است. ايتاليا از جنوب در درياي مديترانه پيشروي كرده است و از شمال و غرب با فرانسه و سوئيس، و از شمال و شرق با كشورهاي اتريش و اسلووني هم‌مرز است. جمعيت آن (طبق آمار سال 2000) حدود 57300000نفر، و مساحت آن 301268 كيلومترمربع است. پايتخت ايتاليا شهر رم، و زبان رسمي مردم آن ايتاليايي است.

تاريخچه. نخستين كتابخانه‌هاي ايتاليا در دوره جمهوري رُم (510 تا 30 ق.م.)، از مجموعه‌هاي خصوصي شكل گرفته است. پليني نخستين كتابخانه مهمي را كه توسط آسينيوپليون[4]  در نزديكي معبد آزادي[5]  واقع در تپه آونتين[6]ساخته شده بود توصيف كرده است.

در عصر امپراتوري ايتاليا، از سال 30 ق.م. تا هجوم قبايل وحشي در سده پانزدهم، كتابخانه آلپيا[7] ، واقع در نزديكي ميدان ترايانوس[8] ، بزرگ‌ترين كتابخانه محسوب مي‌شد، و ساير كتابخانه‌ها در داخل كاخ‌هاي سلطنتي به‌وجود آمده بودند.

هجوم قبايل وحشي و سقوط امپراتوري روم، با نابودي كتابخانه‌ها در ايتاليا همراه بود. برخي فرقه‌هاي رهباني، به‌خصوص فرقه بنديكسي، كه براي مطالعه و نسخه‌برداري از متون اهميت زيادي قائل بودند، بسياري از دستنوشته‌هاي با ارزش را نجات دادند. ديرهايي در بابيو، گروتافرات[9]  و سابياكو[10] ، به‌سبب داشتن كتابخانه، مشهور بودند. در سده پانزدهم، نخستين مجموعه آثار چاپي ايتاليايي در سابياكو شكل گرفت.

در دوره رنسانس، بسياري از خانواده‌هاي اشرافي كاخ‌هاي خود را به مراكز فرهنگي تبديل كرد، و كتابخانه‌هاي كاخ‌ها را به‌وجود آوردند، كه كتابخانه‌هاي خانواده‌هاي ويسكونتي[11]  و سفورت[12]  در شهر پاويا و خانواده آراگون[13]  در شهر ناپل از اين نوع است.

سده‌هاي هفدهم و هجدهم را مي‌توان سرآغاز تاريخ جديد كتابخانه‌هاي ايتاليا دانست. در اين دوران، كتابخانه‌ها درهاي خود را به روي عموم گشودند و در عمده‌ترين اكتشافات علمي و فرهنگي مشاركت كردند.

كتابخانه آمبروزيان[14]  كه توسط كاردينال فدريكو بورومئو[15]  تأسيس و به نام قديمي آمبروسيوس[16]  (قدّيس حافظ شهر ميلان) ناميده شده بود، درسال 1609 به روي عموم گشوده شد. اين كتابخانه را كه در ميلان واقع شده، و مجموعه شخصي بورومئو به‌شمار مي‌رفت، مي‌توان نخستين كتابخانه عمومي ايتاليا به‌حساب آورد. سپس كتابخانه‌هاي بسياري در قسمت‌هاي مختلف كشور به‌وجود آمد كه كتابخانه گامبالونقيانا[17]  در ريميني از آن جمله است.

در دهه 1860، ايتالياي متحد كوشش‌هايي را در جهت مرتبط كردن كتابخانه‌هاي محلي در قالب نظامي ملي آغاز كرد. اين كوشش‌ها كه بين سال‌هاي 1869 تا 1967 ادامه داشت با موانعي روبه‌رو شد كه عمده‌ترين آن سازمان‌هاي مجزّايي بود كه بر كتابخانه‌هاي محلي نظارت داشتند. در نتيجه، هرج و مرجي به‌وجود آمده بود كه حتي حكومت مطلقه فاشيستي هم از عهده اداره آن بر نمي‌آمد.

در سال‌هاي اخير پيشرفت‌هايي در نظام ملي كتابخانه‌اي حاصل شده است. ايجاد طرح خدمات ملي كتابخانه‌اي[18]  گام مهمي در جهت تهيه فهرستگان ملي و نظام امانت ملي به‌شمار مي‌رود؛ به‌طوري كه تا سال 1990 بيش از 200 كتابخانه با مجموعه‌اي بالغ بر 35 ميليون جلد به اين طرح پيوسته است.

كتابخانه‌هاي ملي. در ايتاليا 10 مؤسسه وجود دارد كه داراي عنوان "كتابخانه ملي" هستند. از جمله شاخص‌ترين آنها مي‌توان به كتابخانه‌هاي مركزي ملي در رُم و فلورانس اشاره كرد. هر دو كتابخانه مشمول قانون واسپاري مصوب 1886 و تغييرات بعدي آن هستند. كتابخانه فلورانس با مجموعه اهدايي آنتونيو ماگليابچي[19]  در سال‌هاي آغازين سده هجدهم شكل گرفت. اين كتابخانه در سال 1935 به مكان فعلي خود در نزديكي كليساي سانتاكروز[20]  واقع در ساحل راست رودخانه آرنو منتقل شد. اين كتابخانه در جريان سيل سال 1966 آسيب فراوان ديد. در حال حاضر، منابع اين كتابخانه بالغ بر 5 ميليون جلد است و به‌طور كامل ماشيني شده است.

كتابخانه شهر رم كه نام رسمي آن كتابخانه مركزي ملي امانوئل دوم[21]  است با همتاي خود، يعني كتابخانه مركزي شهر فلورانس، در زمينه تهيه كتابشناسي‌هايي از منابع ايتاليايي و خارجي همكاري نزديك دارد. اين كتابخانه داراي 5/4 ميليون جلد از منابع گوناگون است. شيوه عمل هر كدام از اين دو كتابخانه متفاوت است: كتابخانه رم در زمينه امانت منابع فعاليت دارد و كتابخانه فلورانس نقش آرشيو ملي را ايفا مي‌كند. ساير كتابخانه‌هاي ملي در شهرهاي باري، ميلان، ناپل، پالرمو، تورين، و ونيز قرار دارند. جديدترين آنها در پوتنزا[22](تأسيس 1974)، و كوزنزا[23]  (تاسيس 1990) واقع شده‌اند.

كتابخانه‌هاي دانشگاهي. نمونه كاملي از آشفتگي‌هاي سازماني و اداره كتابخانه‌هاي ايتاليا را مي‌توان در نظام كتابخانه‌هاي دانشگاهي اين كشور مشاهده كرد. مجموعاً 12 كتابخانه دانشگاهي در شهرهاي بولونا[24] ، كاگلياري[25] ، كاتانيا[26] ، جنوا[27]، مسينا، مودنا، ناپل، پادوا، پالرمو، پاويا، پيزا، و رُم وجود دارد كه هر كدام از آنها با قوانين مختلف دانشگاه‌هاي متبوع خود اداره مي‌شوند؛ ولي از نظر مالي همانند كتابخانه‌هاي ملي به ايالت خود وابسته‌اند.

كتابخانه دانشگاه رم در ميان ساير كتابخانه‌هاي دانشگاهي از ارزش تاريخي بيشتري برخوردار است. اين كتابخانه توسط پاپ الكساندر هفتم پايه‌گذاري گرديد و در سال 1670 بر روي عموم گشوده شد. اين كتابخانه ابتدا در پالازودلا ساپينزا[28] ، مقر دانشگاه باستاني رم، قرار داشت؛ سپس در سال 1935 به محل جديد دانشگاه منتقل گرديد. اين كتابخانه از نظر حجم منابع ـ در شهر رم ـ بعد از كتابخانه ملي آن در مقام دوم قرار دارد و داراي مجموعه با ارزشي از نسخه‌هاي خطي نادر و قديمي است.

سال‌هاي متمادي است كه كتابخانه‌هاي دانشگاهي با مشكلاتي دست به گريبان هستند كه به‌طور عمده از كمبود منابع، عدم همكاري و هماهنگي در تهيه منابع، و عدم كارآيي در خدمات امانتي ناشي مي‌شود. در اواخر دهه 1980 پيشرفت‌هايي در زمينه‌هاي فوق به‌دست آمد كه در اين ميان ماشيني‌كردن كتابخانه‌ها و بازسازي بسياري از شعبه‌هاي آنها را مي‌توان مؤثر دانست. يكي از نشانه‌هاي مهم پيشرفت را مي‌توان انجام طرح اس.بي.ان. به‌شمار آورد كه هدف آن برقراري ارتباط كتابخانه‌هاي دانشگاهي نه‌تنها با يكديگر، بلكه با كتابخانه‌هاي خارج از كشور با مجموعه‌هايي در زمينه‌هاي مشابه است. در سال 1989، دولت مسئوليت اداره كتابخانه‌هاي دانشگاهي را از وزارت آموزش عمومي به وزارت پژوهش‌هاي علمي و دانشگاهي محول كرد. همسوكردن كتابخانه‌هاي دانشگاهي با كتابخانه‌هاي تحقيقاتي، به‌منظور بالابردن كيفيت ارائه خدمات آنها صورت گرفته است.

كتابخانه‌هاي عمومي. در ايتاليا كتابخانه عمومي به كتابخانه‌اي اطلاق مي‌شود كه توسط وزارت فرهنگ و محيط زيست اداره مي‌شود، و كتابخانه‌هاي ملي و دانشگاهي نيز در اين گروه جاي مي‌گيرند. ساير كتابخانه‌ها عبارتند از: كتابخانه‌هاي كرمونا و لوكا؛ كتابخانه‌هاي ماروسليانا[29] ،مديسولورنزيانا[30] ، و ريكارديانا[31]  واقع در فلورانس؛ كتابخانه ايزونتينا[32]  واقع در گوريزيا[33] ؛ كتابخانه استنز[34]  واقع در مودنا؛ كتابخانه پالاتينا[35]  واقع در پارما؛ و همچنين كتابخانه‌هاي آنجليكا[36] ، كاساناتنز[37] ، و والي‌سليانا[38] ، و كتابخانه مؤسسه تاريخ جديد و معاصر[39]  واقع در رم.

در ايتاليا تا پيش از دهه 1970 هيچ شبكه واقعي از كتابخانه‌هاي عمومي وجود نداشت، ولي سال‌ها بود كه تعدادي كتابخانه عمومي توسط افراد خيّر، يا با كوشش‌هاي عناصر محلي به‌وجود آمده بود. در سال 1861، آنتونيو بروني[40]  شبكه‌اي از كتابخانه‌هاي عمومي را پايه‌گذاري كرد كه در سال 1908 به اتحاديه‌اي ملي از كتابخانه‌هاي عمومي تبديل شد. حكومت فاشيستي در دهه 1930 اين اتحاديه را برهم زد و كتابخانه‌ها را با حربه سانسور و ابزار تبليغات سياسي مبدل كرد. دولت‌هايي كه بعد از جنگ جهاني دوم روي كار آمدند نيز نسبت به كتابخانه‌هاي عمومي بي‌توجهي نشان دادند و توجه خود را به ساير مسائل معطوف كردند. سرانجام در فاصله بين سال‌هاي 1972 و 1977، دولت، نظارت بر كتابخانه‌ها را به حكومت‌هاي محلي واگذار كرد. حكومت‌هاي محلي نيز اجباري در سرمايه‌گذاري براي كتابخانه‌هاي عمومي نمي‌ديدند، لذا پيشرفت اين كتابخانه‌ها در مناطق مختلف به‌صورت ناهمگن در آمد. در نتيجه، ناهماهنگي‌هاي فرهنگي كه از قبل ميان كتابخانه‌هاي شمال و جنوب ايتاليا وجود داشت بيشتر مجال ظهور يافت.

نظام كتابخانه‌اي در لومباردي[41]  با گسترش همكاري بين كتابخانه‌اي راه‌گشاي ساير كتابخانه‌هاي كشور شد. در اين نظام براي هر كتابخانه، نقش معيّني از قبيل خريد منابع، نگهداري، و بررسي مجموعه درنظر گرفته شده بود و به اين ترتيب، به‌تدريج مجموعه‌ها شكل گرفتند. در نتيجه، تا سال 1988 بيش از دوسوم شهرهاي لومباردي هريك حداقل يك كتابخانه داشت و خدمات آنها 93 درصد جمعيت منطقه را تحت پوشش قرار مي‌داد. كتابخانه‌هاي لومباردي 1400 نفر را در استخدام خود دارند كه 363 نفر از آنها در مشاغل تخصصي كار مي‌كنند.

استان "اميلياروماگنا"[42]  با برداشتن گام‌هاي بلندي در جهت همكاري‌هاي بين كتابخانه‌اي و ارتباطات، موفقيت مهم ديگري در جهت پيشرفت كتابخانه‌هاي عمومي به‌دست آورده است. شهر راونا اولين شهر ايتاليا بود كه شبكه اس.بي.ان. را ايجاد كرد. اين شبكه كتابخانه‌هاي عمومي، تخصصي، و تاريخي آن منطقه را به‌يكديگر متصل كرد.

در جنوب ايتاليا وضعيت كاملاً متفاوتي وجود دارد. مناطقي از قبيل سيسيل، ساردينيا[43]، پوگليا[44]، و كامپانيا[45]  فاقد قوانين مدوني براي كتابخانه‌ها هستند و نظام كتابخانه‌اي آنها جوابگوي نيازهاي مردم منطقه نيست. فقط چند استثنا وجود دارد كه يكي از آنها كتابخانه فوجياست كه به‌داشتن مجموعه‌اي غني و ارائه خدمات مناسب مشهور است.

كتابخانه‌هاي آموزشگاهي. بيشتر مدارس ايتاليا در كليه سطوح، داراي مجموعه‌هاي كتاب هستند كه در دسترس دانش‌آموزان و معلمان قرار دارد. در حدود 45000 واحد كتابخانه، 33 ميليون جلد كتاب دارند، ولي به زحمت مي‌توان نام كتابخانه بر آنها نهاد؛ زيرا فاقد فهرست هستند، بودجه مشخصي ندارند، داراي فضاي كافي جهت انجام تحقيقات نيستند، و از كاركنان آموزش‌ديده بي‌بهره‌اند. در سال 1986، در استان اميلياروماگنا فقط 52 مدرسه از 315 مدرسه داراي كتابخانه بوده و آن تعداد هم به‌جاي كتابداران، توسط معلمان مدرسه اداره مي‌شدند. در سال 1989، پست اداري "هماهنگ‌كننده كتابخانه" به‌وجود آمد و به معلماني اختصاص يافت كه ضمن اداره كتابخانه‌هاي مدارس، درس كتابخانه‌هاي آموزشگاهي را نيز تدريس مي‌كردند. مهم‌ترين مشكل كتابخانه‌هاي آموزشگاهي ايتاليا اين است كه قانوناً به رسميت شناخته نشده‌اند.

كتابخانه‌هاي تخصصي. در ايتاليا كتابخانه‌هاي تخصصي متعدد و متنوعي مانند كتابخانه مؤسسه باستان‌شناسي و تاريخ هنر[46] ، كتابخانه مؤسسه تاريخ جديد و  معاصر، و كتابخانه پزشكي ايالتي[47]  وجود دارد كه همگي در رم قرار دارند. وزارتخانه‌هاي دولتي داراي كتابخانه‌هاي تخصصي مهم با مجموعه‌هايي غني از اسناد دولتي هستند. مجموعه آنها بالغ بر 800000 جلد كتاب و بيش از 3000 نشريه ادواري جاري است. همچنين، مجموعه‌هايي در زمينه‌هاي اقتصاد، تاريخ، حقوق، و سياست وجود دارد كه در دسترس عموم است. ساير كتابخانه‌هاي تخصصي به فرهنگستان‌ها، مؤسسات علمي و فرهنگي، و مراكز محلي پژوهش اقتصادي وابسته‌اند. كتابخانه‌هاي تخصصي با استفاده از طرح اس.بي.ان. به اشتراك منابع در زمينه‌هاي تخصصي خود مي‌پردازند.

فن‌آوري جديد اطلاعات باعث پيشرفت‌هاي عمده‌اي در ارائه خدمات كتابخانه‌هاي تخصصي شده است. اين فن‌آوري همچنين سبب از بين رفتن مرز ميان كتابخانه و مركز اسناد از سويي و كتابدار و اطلاع‌رسان از سوي ديگر گرديده است. پايگاه‌هاي اطلاعاتي در زمينه‌هاي موضوعي متنوع در سال‌هاي اخير گسترش يافته‌اند. اين امر به‌خصوص در حوزه‌هاي حقوق و اقتصاد مشهود است.

حرفه كتابداري. كتابداران ايتاليايي تحت سيطره سازمان‌هاي اداره‌كننده كتابخانه‌ها در كليه سطوح ـ ملي، منطقه‌اي، استاني، و محلي ـ قرار دارند.اين سازمان‌ها ديدگاه‌هاي مختلفي راجع به اهميت خدمات كتابخانه‌اي دارند. برخي كتابخانه‌هاي برجسته توسط كتابداران متخصص اداره مي‌شوند، ولي مديريت بسياري ديگر را افراد غيرمتخصص برعهده دارند. مشكل اصلي اين است كه حرفه كتابداري هنوز به‌رسميت شناخته نشده است، و تنها برخي دولت‌ها اهميتي براي كتابداران قائل مي‌شوند. تشكيلاتي در سطح ملي جهت تنظيم استانداردهاي استخدام، نحوه كار، و اخراج كتابداران وجود ندارد. درجه دانشگاهي در رشته كتابداري به تازگي جاي خود را در آموزش عالي ايتاليا باز كرده است و اشخاصي كه خواهان اين درجه دانشگاهي هستند بايد ابتدا در يكي از رشته‌هاي عمومي از دانشگاه فارغ‌التحصيل شده باشند. تلاش‌هايي در جريان است كه كتابداران را نيز هم‌سطح ساير متخصصان ارزيابي كنند؛ به‌ويژه آنكه جامعه اروپا[48]  بر يكساني شرايط استخدامي كليه متخصصان همطراز تأكيد مي‌ورزد. دانشگاه‌هاي معدودي واحدهاي دروس كتابداري خود را گسترش داده‌اند و مباحثي از قبيل حفاظت و نگهداري را به دروس خود اضافه كرده‌اند.

انجمن كتابداران ايتاليا (اي.آي.بي.)[49]  در سال 1930 تأسيس شد و در حدود 3000 عضو دارد. انتشارات انجمن عبارت است از ماهنامه "اي.آي.بي.نوتيزي"[50] ، فصلنامه "بولتينو دو اينفورمازيوني"[51] ، بولتن‌هاي منطقه‌اي، و ترجمه مطالعات و پژوهش‌هاي بين‌المللي. اين انجمن نظارت و سرپرستي بر كتابخانه‌اي را كه به آن واگذار شده نيز برعهده دارد.

انجمن كتابداران ايتاليا همايش سالانه‌اي را در جهت ارائه خدمات و توليدات جديد برگزار مي‌كند. اين همايش در دهه‌هاي 1980 و 1990 تلاش زيادي را براي شناساندن دانش كتابداري و بهبود قوانين براي بازسازي نظام ملي كتابخانه‌اي به‌كار برده است.

 

مآخذ:

1) Bottasso, Enzo. Storia della Biblioteca in Italia, 1984; 2) Caproni, Mauro. La Formazione Professionale Del Bibliotecario,1989; 3) Lazzari, Giovanni. Librie Popolo: Politica Della biblioteca Pubblica in Italia Dall'unita ad Oggi, 1985; 4) Solimine, Giovanni. Gestione Innovazione Della Biblioteca, 1990.

                جيوواني لازاري[52] (WELIS)

                 ترجمه انگليسي ماركو آر. ديلاساوا[53]

                 ترجمه فارسي مجتبي اسدي انجيله

 

[1]. Apennine Peninsula

[2]. Sicily

[3]. Sardinia

[4]. Asinio Pollione

[5]. Temple of Liberty

[6]. Aventine

[7]. Ulpia Library

[8]. Trajan

[9]. Grottaferrata

[10]. Subiaco

[11]. Visconti

[12]. Sforza

[13]. Aragonesi

[14]. Biblioteca Ambrosiana

[15]. Cardinal Federico Borromeo

[16]. St. Ambrose

[17]. Gambalunghiana

[18]. National Library Service

[19]. Antonio Magliabechi

[20]. Church of Santa Croce

[21]. Biblioteca Nazionale Centrale Vittorio Emanuele II

[22]. Potenza

[23]. Cosenza

[24]. Bologna

[25]. Cagliari

[26]. Catania

[27]. Genoa

[28]. Palazzo della Sapienza

[29]. Marucelliana

[30]. Mediceo Laurenziana

[31]. Riccardiana

[32]. Isontina

[33]. Gorizia

[34]. Estense

[35]. Palatina

[36]. Angelica

[37]. Casanatense

[38]. Vallicelliana

[39]. Library of the Institute of Contemporary andModern History

[40]. Antonio Bruni

[41]. Lombardy

[42]. Emilia Romagna

[43]. Sardinia

[44]. Puglia

[45]. Campania

[46]. Library of the Institute of Archaeology and theHistory of Art

[47]. State Medical Library

[48]. European Community

[49]. Associazione Italiana Biblioteche (AIB)

[50]. AIB Notizie

[51]. Bollettino d᾽Informazioni

[52]. Giovanni Lazzari

[53]. Marco R.Della Cava

 

بازگشت به فهرست مقالات الف