Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات الف

 

ايلام، كتابخانه‌هاي. استان ايلام در غرب كشور قرار دارد و از شمال به استان كرمانشاه، از جنوب به استان خوزستان، از غرب به استان لرستان، و از شرق به كشور عراق محدود است. جمعيت آن (طبق آمار سال 1375) 487886 نفر و مساحت آن 19044 كيلومترمربع‌است.

اين استان داراي 7 شهرستان، 15 شهر، 17 بخش، 36 دهستان، و 753 آبادي است (آمار 1375). شهرستان‌هاي اين استان عبارت است از: آبدانان، ايلام، ايوان، درّه‌شهر، دهلران، شيروان، چرداول، و مهران. مركز استان نيز شهر ايلام است (12: پانزده و شانزده).

تاريخچه. اين استان داراي يكي از كهن‌ترين تمدن‌ها در سرزمين پهناور ايران است. باستان‌شناسان غربي، بر اساس ابزارهاي سنگي كشف‌شده، سابقه زندگي انسان‌ها را در اين منطقه بين 80000 تا 100000 سال پيش تخمين مي‌زنند (1: 92-96)، اما آنچه مسلم است شهرنشيني در اين منطقه از اوايل هزاره چهارم ق.م. در دشت سوزيان، در امتداد طبيعي دشت بين‌النهرين آغاز شده است(1: 109-110).

بابلي‌ها ارتفاعات سرزميني را كه در شرق بابل قرار داشت، الامتو[1]  يا الام (عيلام)[2] ، يعني كوهستان و شايد كشور طلوع خورشيد (مشرق)، مي‌ناميدند. كشور عيلام شامل استان‌هاي خوزستان، لرستان، ايلام كنوني، و كوه‌هاي بختياري بوده است. حدود اين كشور از غرب، رود دجله؛ از شرق، قسمتي از فارس؛ از شمال، كوه‌هاي بختياري؛ و از جنوب، خليج‌فارس تا بوشهر بوده است. عيلام در دوره عظمت، از غرب به بابل و از شرق به اصفهان مي‌رسيده و از دو قسمت كوهستاني و دشت تشكيل مي‌شده است. ناحيه كوهستاني كه در شمال قرار داشت به‌سبب وضع جغرافيايي، دست نخورده و ابتدايي باقي ماند، اما قسمت ديگر (دشت)، به‌علت مجاورت و تماس دائم با ملل متمدن زمان، مركز يكي از مهم‌ترين تمدن‌هاي ايران باستان شد. شهر شوش كه در ناحيه دشت قرار داشت پايتخت كشور بود و جغرافيدانان قديم يونان و روم، از جمله استرابون، ايالتي از عيلام را كه شهر شوش در آن واقع بود، به مناسبت اهميت شوش، سوزيان يا سوزيانا خوانده‌اند (1: 109).

دولت عيلام قرن‌ها همسايه دولت‌هاي متمدن و نيرومندي چون اكد، سومر، بابل، و آشور بود و بارها مورد تاخت‌وتاز آنها قرار گرفت و هويت فرهنگي و حتي زبان مردم دستخوش دگرگوني‌هاي اساسي گرديد. در دوره حكومت ژول  ژي (2310-2263 ق.م.)، پادشاه سومر، شوش نيز از نفوذ سومر در امان نماند. به فرمان وي معابدي در شوش برپا گرديد و مجسمه‌هاي خدايان در آنها قرار گرفت كه برخي از كتيبه‌هاي اين معابد هنوز باقي است (112:1). عيلام در دوره پادشاهي شوتروك ناخونته[3]  (1207-1171 ق.م.) به اوج قدرت و عظمت رسيد. وي نيز به بابل حمله كرد و غنايم بسيار، از جمله مجسمه مردوك، خداي بزرگ بابل، و لوحه قانون حمورابي را با خود به شوش آورد. اما در سال 114 ق.م. عيلام از پادشاه قدرتمند بابل، بخت‌النصر اول، شكست خورد و مجسمه مردوك به معبد آن در بابل بازگرديد.

در سال 640 ق. م. شوش توسط آشوربانيپال، پادشاه آشور، تسخير و به خاك‌وخون كشيده شد. مردم قتل عام شدند و اموال آنان به‌غارت رفت و همه آثار تمدن عيلام، و از جمله اسناد و مدارك دولتي، به‌كلي ويران شد (1: 116-117). از اين رو، علي‌رغم تمدن درخشاني كه در طول سه‌هزار سال قبل از ميلاد در اين سرزمين وجود داشته، كمتر نشانه و اثر تاريخي، از جمله كتابخانه ـ چنان‌كه در تمدن آشور به‌چشم مي‌خورد ـ باقي مانده است. از زمان هخامنشيان تا پايان ساسانيان، سرزمين عيلام يكي از ساتراپ (ايالت)هاي ايران به‌شمار مي‌رفت.

به نوشته بلاذري در فتوح‌البلدان، سرزمين عيلام در سال 21 ق. به دست ابوموسي اشعري، از فرماندهان مسلمان عرب، گشوده شد (433:4) و مردم آنجا به‌تدريج به اسلام گرويدند. شهر ايلام در دوره ساسانيان ماست‌پزان ناميده مي‌شد كه اعراب مسلمان، آن را سبندان خواندند. ياقوت حموي (574-626 ق.) از اين منطقه به نام "ايلام"، ياد كرده است (2: ج 2، ص 651) كه بعدها به پشتكوه معروف گرديد (3: ج 1، ص 346) و در 1315 ش.، بار ديگر به ايلام تغيير نام داد، آن‌گاه مركز استاني به همين نام گرديد (2: ج 2، ص 651).

گرچه نزديك به چهارده قرن از رواج اسلام در اين منطقه مي‌گذرد، آثار باستاني اندكي، از جمله مسجد و مدرسه ديني، برجاي مانده است. لذا اطلاعي از وجود كتابخانه در مساجد و مدارس ديني ـ كه در اغلب شهرهاي ديگر به‌وفور وجود داشته ـ در دست نيست.

كتابخانه‌هاي عمومي. نخستين كتابخانه عمومي اين استان، در سال 1348 ش. در شهر ايلام گشايش يافت (219:8). تا پيش از انقلاب اسلامي، كتابخانه‌هاي عمومي استان منحصر به همين كتابخانه بود. اما پس از آن، كتابخانه‌هاي متعددي در سراسر شهرهاي استان تأسيس شد؛ از جمله كتابخانه عمومي چوار (تأسيس 1358)، كتابخانه عمومي ايوان (تأسيس 1362)، كتابخانه عمومي درّه‌شهر (تأسيس 1363)، كتابخانه عمومي آبدانان (تأسيس 1365)، و كتابخانه عمومي دهلران (تأسيس 1369) (8: 215-231). تا پايان نيمه اول سال 1378، تعداد كل كتابخانه‌هاي عمومي استان 24 باب، كاركنان آن 43 نفر، مجموعه آنها 145533 جلد كتاب و 45405 جلد نشريه، و تعداد اعضاي آن 32230 نفر بوده است، علاوه بر آنها، در سال 1378، تعداد 10 واحد كتابخانه مساجد، در استان فعاليت داشتند كه داراي مجموعه‌اي در حدود 4000 جلد كتاب، 5 نفر كتابدار، و 890 عضو بوده است (7: [1]؛ 10: [[1).

نخستين كتابخانه كودكان و نوجوانان نيز توسط كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان در سال 1348 در شهر ايلام افتتاح شد و از آن پس، كتابخانه‌هاي ديگري در ساير شهرهاي استان ايجاد شد. تا پايان سال 78 تعداد كل كتابخانه‌هاي كانون در سراسر استان 15 باب (13 باب شهري و دو باب روستايي)، تعداد مجموعه آنها 34423 جلد كتاب و نشريه، تعداد كاركنان 46 نفر، و تعداد اعضاي آنها 3239 نفر بوده است (11: [1] ـ3).

كتابخانه‌هاي آموزشگاهي. اطلاعي از تاريخ كتابخانه‌هاي آموزشگاهي استان در دست نيست. بر اساس آمار وزارت آموزش و پرورش، تا پايان نيمه اول سال ،1378 تعداد كتابخانه‌هاي آموزشگاهي استان 265 باب و تعداد مجموعه آنها 674,286 جلد بوده است (1:6).

كتابخانه‌هاي تخصصي. كتابخانه بيمارستان امام خميني (ره) اين استان، داراي 2100 جلد كتاب (1400 جلد فارسي و 700 جلد به زبان‌هاي ديگر)، 200 عضو و 1 كارمند است. كتابخانه اداره كل راه و ترابري استان نيز داراي 80 جلد كتاب فارسي و 10 عضو و يك كارمند است (50:9).

كتابخانه‌هاي دانشگاهي. نخستين كتابخانه دانشگاهي استان ايلام، كتابخانه آموزشكده كشاورزي ايلام (وابسته به دانشگاه رازي) بود كه در سال 1355 تأسيس شد. تا سال 1368، تعداد كتاب‌ها و نشريات آن 6736 جلد و تعداد كاركنان آن 2 نفر بوده است (143:5). دانشگاه علوم پزشكي ايلام نيز كه پس از انقلاب اسلامي تأسيس شد داراي كتابخانه‌اي با 10800 جلد كتاب و نشريه، 650 عضو، و 5 كارمند است (43:9).

 

مآخذ: 1) افشار سيستاني، ايرج. ايلام و تمدن ديرينه آن. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، سازمان چاپ و انتشارات، 1372؛ 2) "ايلام". دايره‌المعارف تشيع، ج 2، ص 651-652؛ 3) "ايلام". دايره‌المعارف فارسي. ج 1، ص 346؛ 4) بلاذري، احمدبن يحيي. فتوح‌البلدان. ترجمه محمد توكل. تهران: نشر نقره، 1367؛ 5) تعاوني، شيرين (خالقي)؛ عزيزي، ايراندخت. راهنماي مراكز اسناد و كتابخانه‌هاي تخصصي، اختصاصي و دانشگاهي. ويرايش .2 تهران: كتابخانه ملي جمهوري، 1370؛ 6) "تعداد كل كتابخانه و كتاب در سطوح مدارس كشور: گزارش شماره 8". [تهران[: وزارت آموزش و پرورش، 1378 (پلي‌كپي)؛ 7) "خلاصه گزارش نيمه دوم 1378 كتابخانه‌هاي عمومي كشور [تهران[: هيأت امناي كتابخانه‌هاي عمومي كشور. دبيرخانه، مديريت مطالعات و برنامه‌ريزي پژوهشي، ،1378 (پلي‌كپي)؛ 8) شناسنامه كتابخانه‌هاي عمومي كشور. تهران: هيأت امناي كتابخانه‌هاي عمومي كشور، دبيرخانه، 1370؛ 9) گزارش فرهنگي كشور 1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، معاونت پژوهشي و آموزشي، مركز آمار و برنامه‌ريزي پژوهش‌هاي فرهنگي و هنري، 1378؛  10) "ليست كتابخانه‌هاي مساجد و امكانات موجود در آنها به تفكيك استان". تهران: ستاد عالي هماهنگي و نظارت بر كانون‌هاي فرهنگي و هنري مساجد، مديريت امور كتابخانه‌ها، 1378، (پلي‌كپي)؛ 11) "ليست مراكز بر اساس استان‌ها". تهران: كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان، معاونت فرهنگي، 1377-1378 (پلي‌كپي)؛ 12) مركز آمار ايران. سرشماري عمومي نفوس و مسكن :1375 استان ايلام. تهران: مركز آمار ايران، 1376.

          

 محمدحسن رجبي

 


[1]. Elâmtu

[2]. Elam

[3]. Shutruk - Nakhunte

 

بازگشت به فهرست مقالات الف