Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات الف

 

اينترنت[1] . شبكه شبكه‌ها[2]  يا اينترنت، بزرگراهي اطلاعاتي[3] ، كه گاه به‌طور اختصار "نت" خوانده مي‌شود، شبكه‌اي است كه از قرارداد كنترل انتقال/ قرارداد اينترنت (تي.سي. پي./ آي.پي.)[4]  استفاده مي‌كند. اين شبكه فن‌آوري  جديدي است كه با اتصال شبكه‌هاي رايانه‌اي مستقر در اقصي نقاط جهان رشد يافت و مفهوم تازه "بين شبكه‌اي"[5]  يا "اينترنت" را پديد آورد (5: 236-238).

تعاريف مربوط به اينترنت را مي‌توان، به‌طور كلي، به دو گروه عمده تقسيم كرد: تعاريف نظام‌مدار[6]  و تعاريف كاربرمدار[7] . تعاريف نظام‌مدار كه با تأكيد بر جنبه‌هاي فني و فن‌آوري مورد استفاده اينترنت ارائه شده‌اند، نظير اين عبارت است كه اينترنت: اولاً به‌عنوان نوعي نظام اطلاع‌رساني جهاني، مجموعه‌اي از رايانه‌ها و شبكه‌هاست كه به‌طور منطقي و با نشانيِ منحصر به فرد جهاني موجود بر روي قرارداد اينترنت (آي.پي.) و يا پسوندهاي آن به يكديگر متصل هستند؛ ثانياً، قادر به حمايت از ارتباط‌هايي است كه از قرارداد كنترل انتقال/ قرارداد اينترنت يا پسوندهاي آن استفاده مي‌كنند؛ ثالثاً، خدمات سطح بالاي ارتباطي را، به‌صورت عمومي يا خصوصي، فراهم كرده يا از آنها استفاده مي‌كند؛ و يا اين‌گونه خدمات را با ساختار بالا دسترس‌پذير مي‌سازد (12:6).

تعاريف كاربرمدار، به جاي توضيح درباره فن‌آوري مورد استفاده اينترنت، درباره كاربراني كه از اين فن‌آوري استفاده مي‌كنند بحث مي‌كند. از اين ديدگاه، شبكه اينترنت فقط رايانه‌ها و خدمتگرها، مسيرگردان‌ها[8] ، و ابزارهاي انتقال ميليون‌ها بايت داده و نرم‌افزارهاي تخصصي نيست. اينترنت اجتماع مردمي است كه كارشان توسط شبكه تسهيل و تسريع شده و نه آنكه نرم‌افزارها و سخت‌افزارها بر آنها مسلط شده باشند (49:7). اينترنت، در تعريف كاربرمدار، مجموعه‌اي محلي از عقايد و آراي گوناگون است كه در آنجا، اطلاعات و ارتباط‌هاي جهاني همواره در حال تغيير و تحول است.

تاريخچه. مبدأ اينترنت به اواخر دهه 1960 ميلادي و آغاز طرح آرپانت[9]  بازمي‌گردد. مؤسسه طرح‌هاي پيشرفته تحقيقاتي وابسته به وزارت دفاع امريكا براي ايجاد شبكه‌اي آزمايشي بر مبناي فن‌آوري راه‌گزيني بسته‌هاي اطلاعاتي[10] سرمايه‌گذاري كرد. ترس از جنگ سرد ميان بلوك شرق و غرب، امر پژوهش در زمينه گسترش آرپانت را سرعت بخشيد. آرپانت به‌طور رسمي در روز 5 دسامبر 1969 با اتصال چهار رايانه آي.بي.ام. مستقر در دانشگاه كاليفرنيا شعبه لوس‌آنجلس، مؤسسه تحقيقاتي استانفورد، دانشگاه كاليفرنيا شعبه سانتا باربارا[11] ، و دانشگاه يوتا در سالت ليك سيتي[12]  كار خود را آغاز كرد (4: 21-22).

در سال‌هاي اوليه، هدف دست‌اندركاران آرپانت ساخت و توسعه شبكه‌اي واحد و فراگير براي اتصال رايانه‌ها به يكديگر بود اما در اواسط دهه 1970 آنها به اين نكته پي بردند كه هيچ شبكه منفرد و واحدي قادر به تأمين نياز كليه افراد نيست. بنابراين، به فكر فن‌آوري جديدي افتادند كه بتواند انواع مختلف شبكه‌ها را به يكديگر وصل كند. آنها در سال 1983 قرارداد كنترل انتقال/ قرارداد اينترنت را به عنوان پروتكل رسمي شبكه آرپانت معرفي كردند. در همين سال، آرپانت به شاخه تحقيقاتي آرپانت و شاخه نظامي ميلنِت[13]  تقسيم شد.

از جمله ضعف‌هاي اساسي آرپانت قدرت اندك شبكه در انتقال داده‌ها بود، زيرا تنها قادر بود 56 كيلوبايت داده در ثانيه (56 كبپس)[14]  را منتقل كند. به همين سبب، در اواخر دهه 1980، بنياد ملي علوم[15]  طرح شبكه‌اي را به نام ان.اس.اف.نت[16]  پيشنهاد كرد كه قادر به انتقال 5/1 ميليون بايت داده در ثانيه (5/1 مبپس)[17]  بود. اين شبكه با ظرفيتي كه قابل افزايش تا 45 ميليون بايت در ثانيه بود موجب افول شبكه آرپانت و انحلالِ بخش تحقيقاتي آن در اول ژوئن 1990 گرديد. در اين سال، وزارت دفاع امريكا براي فعاليت‌هاي تحقيقاتي، با استفاده از قرارداد كنترل انتقال/ قرارداد اينترنت، شبكه جديدي به نام اينترنت تأسيس كرد (2: 46-47). رشد اين شبكه در سال‌هاي اخير در بخش‌هاي تحقيقاتي دانشگاهي، به‌ويژه بخش خصوصي، بسيار چشمگير بوده و امروزه صدها ميليون كاربر از سراسر جهان از جمله ايران از خدمات متعدد و متنوع اينترنت استفاده مي‌كنند.

اينترنت شامل ميليون‌ها رايانه، انبوه نرم‌افزارها، مقدار زيادي كابل، و اتصال‌هاي مخابراتي و ماهواره‌اي است. هدف كلي اينترنت اين است كه با استفاده از اين تجهيزات، علاوه بر برقراري ارتباط، امكان مبادله برنامه‌هاي گوناگون را فراهم كند و به‌عبارتي ميان  كاربر[18]  (خدمت گيرنده) و كارگزار[19](خدمت‌دهنده) ارتباط برقرار سازد. معماري كاربر/ كارگزار به‌گونه‌اي است كه كاربر، داده‌ها و برنامه‌هايي را از كارگزار درخواست مي‌كند و، در پي آن، كارگزار داده‌ها و برنامه‌هاي ذخيره‌شده را براي كاربر مي‌فرستد.

خدمات. خدمات اصلي و قديمي اينترنت شامل پست الكترونيكي*، ورود به سيستم از راه دور، و انتقال فايل از راه دور است. اين شبكه خدمات جديدتري نظير گوفر و تار گسترده جهاني و همچنين ابزارها و موتورهاي جست‌وجوي متعددي نيز دارد كه بر مبناي خدمات اصلي يادشده يا تركيبي از آنها ايجاد شده‌اند كه به تعدادي از آنها اشاره مي‌شود:

1. پست الكترونيكي[20] . پراستفاده‌ترين خدمت اينترنت در جهان پست الكترونيكي است. از طريق اين خدمت مي‌توان پيامي را به يك نفر يا گروهي از افراد با نشاني مشخص، در هر كجاي دنيا ارسال كرد. از آنجا كه واسطه انتقال پيام‌ها امكانات مخابراتي است، سرعت انتقال پيام به‌ميزان دسترسي به اين‌گونه امكانات بستگي دارد. امروزه از پست الكترونيكي براي تشكيل گروه‌هاي خبري[21] و تخصصي، همايش‌هاي الكترونيكي[22] ، فهرست‌هاي پستي يا خدمات سياهه‌اي[23]  نيز استفاده مي‌شود. اعضاي اين گروه‌ها ضمن طرح مسائل و نظرات خود در زمينه‌هاي مختلف، از اخباري نظير تشكيل همايش‌هاي تحقيقي، تشكيل دوره‌هاي آموزشي، ابداعات و نظريات جديد در حوزه مربوط و مشاغل مورد نياز آگاه مي‌شوند. البته، علاوه بر اين‌گونه خدمات كه بيشتر جنبه ارتباطي دارند، امروزه كاربران براي ارتباطات سريع در محيط شبكه، از خدماتي نظير گفت‌وگوي اينترنتي يا آي. آر.سي.[24] استفاده مي‌كنند.

2. استفاده از راه دور[25] . اين امر به استفاده‌كنندگان اجازه مي‌دهد كه، از راه دور، به برنامه‌ها و امكاناتي نظير فهرست كتابخانه‌ها و پايگاه‌هايي همچون ديالوگ*[26]  يا اُ.سي.ال.سي.*[27] دسترسي پيدا كنند. قرارداد يا پروتكل مخصوصي كه اجازه چنين دسترسي‌يي را مي‌دهد تل‌نت[28]  نام دارد كه ضمناً نام فرماني است كه براي ورود نيز از آن استفاده مي‌شود.

ارتباط‌هاي مهم ديگري كه با استفاده از تل‌نت صورت مي‌گيرد عبارت است از: سازمان‌هاي فري‌نت[29]  كه امكان دستيابي به سيستم تابلوي اعلانات[30]  مخصوصي را فراهم مي‌كنند كه توسط سازمان‌ها و مؤسسات گوناگون تهيه مي‌شود و در اختيار كاربران قرار مي‌گيرد؛ فهرست كتابخانه‌ها كه قبلاً به آنها اشاره شد و حوزه‌هاي چندكاربره (ام.يو.دي.)[31]  و سايت‌هاي مشابه كه براي بازي‌هاي خاص، اطلاعات مشترك، يا گفت‌وگو با ديگران به‌كار مي‌روند (226:1).

3. انتقال فايل/ پرونده[32] . از جمله خدمات بسيار ارزشمند اينترنت آن است كه امكان تهيه نسخه و انتقال فايلي را از يك رايانه به رايانه ديگر فراهم مي‌كند. منظور از فايل يا پرونده در اينجا متون، جدول‌هاي آماري، فيلم و تصوير، گرافيك، موسيقي يا صدا، و برنامه‌هاي رايانه‌اي است. كاربر به هنگام انتقال فايل، همچون ورود به سيستم، با رايانه ديگري ارتباط برقرار مي‌كند، اما به‌جاي آنكه به‌دنبال اطلاع خاصي از طريق نظام رايانه‌اي بگردد، مستقيماً به آرشيو فايل‌ها متصل مي‌گردد و فايل مورد نظر را به رايانه خود منتقل مي‌كند. قرارداد مخصوص انتقال فايل[33]  به اختصار اف.تي.پي.، و رايانه كارگزاري كه پرونده‌ها در آنجا ذخيره شده، سايت اف.تي.پي.[34]  ناميده مي‌شود. گرچه ورود به تعدادي از سايت‌هاي اف.تي.پي. تنها براي كاربرانِ مجاز امكان پذير است، سايت‌هاي فراواني در سراسر جهان وجود دارد كه به سايت‌هاي گمنام اف.تي.پي.[35]  شهرت داشته و پذيراي كاربران ميهمان هستند.

4. گوفر[36] . از جمله ابزارهاي مفيد براي جست‌وجو و بازيابي اطلاعات در محيط اينترنت گوفر ناميده مي‌شود. اين برنامه در دانشگاه مينه‌سوتا تهيه شده است. جست‌وجوي منابع با استفاده از گوفر به‌صورت سلسله مراتبي[37]  و از اعم به اخص است. بنابراين، فضاي گوفر از ميليون‌ها فهرست و فايل‌هاي مرتبط به يكديگر تشكيل شده كه دستيابي به انواع موضوع‌ها و گونه‌هاي گسترده‌اي از اطلاعات و منابع توزيع‌شده را امكان‌پذير مي‌كند (94:3).

5. تار گسترده يا وب جهاني[38] . اين مورد در حال حاضر يكي از پراستفاده‌ترين خدمات اينترنت است كه از جمله مهم‌ترين عوامل محبوبيت اينترنت در ميان كاربران معمولي نيز به‌حساب مي‌آيد. وب جهاني با استفاده از ساختار كاربر ـ كارگزار در محيط چندرسانه‌اي*[39]  مبتني بر فرامتن*[40] ، امكان جست‌وجو و يافتن منابع گوناگون (اعم از متن، گرافيك، صدا، فيلم، كارتون، و مانند آن) را فراهم مي‌كند (99:3). برنامه كاربر يا خدمت گيرنده وب، مرورگر[41]  ناميده مي‌شود كه تاكنون نمونه‌هاي مختلفي از آن توسط شركت‌هاي گوناگون تهيه و عرضه شده است. موزائيك[42]  از قديمي‌ترين مرورگرهاي وب است كه در سال 1993 وارد بازار شد و پس از آن مرورگرهاي ديگري نظير نت اسكيپ[43]  و اينترنت اكسپلورر يا كاوشگر اينترنت[44]  جايگزين آن گرديد.

جست‌وجو و بازيابي. علاوه بر خدمات و منابع ياد شده، منابع ديگري نيز در شبكه اينترنت وجود دارد كه از آنها به عنوان ابزارها يا موتورهاي جست‌وجو[45]  ياد مي‌شود و مهم‌ترين آنها عبارتند از: 1) آرچي يا آركي[46]  كه از جمله ساده‌ترين ابزارهاي جست‌وجوي فايل‌ها يا پرونده‌ها بر روي شبكه به‌حساب مي‌آيد. با استفاده از اين نرم‌افزار مي‌توان فايل يا منبع خاصي را در مراكز آرشيوي شبكه يا سايت‌هاي اف.تي.پي. جست‌وجو كرد. از طريق چنين جست‌وجويي، شخص به فهرستي از مراكز آرشيوي و محل دقيق ذخيره فايل مورد جست‌وجو دست مي‌يابد و با استفاده از قرارداد انتقال فايل يا اف.تي.پي. قادر خواهد بود آنها را به رايانه خود منتقل كند؛ 2) ويس[47] ، كه به كاربران امكان جست‌وجو در درون فايل‌ها و مدارك را مي‌دهد. اين ابزار با تشكيل پايگاهي از پايگاه داده‌ها نظير اريك*[48]  به‌عنوان فهرستي براي اين نوع پايگاه‌ها عمل مي‌كند. براي استفاده از خدمات ويس بايد ابتدا به كمك قرارداد تل‌نت به سايت مربوط وصل شد و بعد در پايگاه ويس به جست‌وجوي پايگاه‌ها پرداخت؛ و )3 ورونيكا[49] ، كه براي جست‌وجوي منابع شبكه به كمك گوفر، و از طريق جست‌وجوي كليدواژه‌اي، تهيه شده است. با كمك اين موتور، پس از هر نوبت جست‌وجو در فضاي گوفر، فهرستي از منابع بازيابي شده به‌دست مي‌آيد كه، از طريق فهرست‌هاي سلسله مراتبيِ بعدي، جست‌وجوگر به منابع مورد نظر خود دست مي‌يابد.

موتورهاي جست‌وجوي وب. برنامه‌هاي متعددي براي جست‌وجوي يك سايت وب يا تمام محيط اينترنت وجود دارد كه از طريق صفحات وب قابل دستيابي هستند. اين برنامه‌ها معمولاً يا از طريق فهرست‌هاي راهنما[50]  يا به روش كليدواژه‌اي امكان جست‌وجو را فراهم مي‌كنند. يكي از مهم‌ترين فهرست‌هاي راهنما بر روي وب، فهرست يا سايت ياهو[51]  است كه به صورت سلسله مراتبي سازمان يافته و از قدرت خوبي برخوردار است (98:3).

از جمله سريع‌ترين و دقيق‌ترين موتورهاي جست‌وجو، كه از روش كليدواژه‌اي استفاده مي‌كند، برنامه اكسايت[52] است كه همانند ساير موتورهاي جست‌وجو، علاوه بر انجام جست‌وجوهاي ساده، با استفاده از عملگرهاي منطقي[53]، دامنه جست‌وجو را محدودتر يا گسترده‌تر مي‌كند.

هم‌اكنون بيش از دو هزار موتور جست‌وجوي وب وجود دارد كه مهم‌ترين آنها عبارتند از: اينفوسيك[54] ، هات بات[55]، آلتاويستا[56] ، و وب كرولر[57]. همچنين موتورهاي جست‌وجوي متعددي براي يافتن افراد در محيط شبكه تهيه شده است. برنامه‌هاي اينفواِسپيس[58] ، فور11 [59]، و نت‌فايند[60]، نمونه‌هايي از اين‌گونه برنامه‌هاست.

اينترنت و كتابداري. ظهور فهرست‌هاي پيوسته همگاني (اوپك)*[61] ، خدمات اطلاع‌رساني پيوسته، و پايگاه‌هاي داده‌ها بر روي صفحه‌هاي فشرده نوري تأثير بسزايي بر فعاليت‌هاي حوزه كتابداري داشته است. در همان زمان كه به اين پيشرفت‌هاي فن‌آوري در اكثر كتابخانه‌ها اعتناي چنداني نمي‌شد، شبكه اينترنت در حال رشد و توسعه بود؛ شبكه‌اي كه هم‌اكنون مورد استفاده صدها ميليون كاربر در بيش از 150 كشور جهان قرار گرفته  و سالانه حدود 200 درصد بر شمار استفاده‌كنندگان آن افزوده مي‌شود.

امروزه، اين شبكه، بيش از آنكه رسانه‌اي ارتباطي باشد، در حال تغيير روش نشري است كه در كتابداري مبنا قرار گرفته است. تار گسترده جهاني يا وب جهاني، به‌عنوان روش جديد نشر، مورد استفاده بسياري از كاربران و ناشران قرار گرفته است. تك‌نگاشت‌ها و نشريات ادواري الكترونيكي در حال توزيع و اشاعه در محيط اينترنت هستند. فراهم آورندگان خدمات اطلاع‌رساني، در حال توسعه پايگاه‌هاي اطلاعاتي و داده‌هاي آماري و واقعي‌اند كه فقط از طريق اينترنت دسترس‌پذيرند و بر مدارك فرامتن بر روي اينترنت در حال نشر هستند. اين مدارك از پيوندهايي به منابع گوناگون تشكيل شده‌اند كه ممكن است در محل‌هاي دور از يكديگر نگهداري شوند.

منابع اطلاعاتي موجود بر روي اينترنت، مجموعه كاملا جديدي براي استفاده كتابداري ارائه مي‌كنند. پست الكترونيكي و روش‌هاي ديگر ارتباط به كمك رايانه در حال تغيير فرايند انتقال اطلاعات در حوزه‌هاي گوناگون هستند. بنابراين، هم شيوه‌اي كه كتابداران به فرايند انتقال اطلاعات مي‌نگرند و هم روشي كه با يكديگر ارتباط برقرار مي‌كنند در حال تغيير است. ناشران و فروشندگان محصولات، با استفاده از قرارداد انتقال فايل، به توزيع نسخه‌هاي روزآمد نرم‌افزارها، پايگاه‌هاي اطلاعاتي، و محصولات ديگر مي‌پردازند. در حوزه خدمات فني، كتابداران با ذخاير ارزشمندي از منابع اطلاعاتي كتابخانه‌اي روبه‌رو هستند كه آنان را در امر سازماندهي منابع و يافتن راهي به‌سوي استفاده از انواع مارك[62]  براي فهرست كتابخانه‌ها كمك مي‌كنند.

از اينترنت به‌عنوان كليد حل مشكلات خدمات مرجع نيز نام مي‌برند. نقش كتابدار مرجع در فضاي تغييرپذير شبكه، علاوه بر نقش سنتي، تا حدود زيادي ابتكاري است. كتابدار مرجع همچون گذشته به پاسخگويي پرسش‌ها خواهد پرداخت، اما به‌سبب وجود امكانات گسترده و راه‌حل‌هاي مختلف او به‌عنوان ميانجي نيز مي‌تواند اطلاعات مورد نياز را گزينش كرده و در اختيار ديگران قرار دهد (82:3-83).

كتابداران علاوه بر اينكه از طريق كتابخانه‌هاي خود به شبكه متصل شده‌اند، در بسياري از موارد امكان دسترسي به اينترنت را براي مراجعه‌كنندگان فراهم كرده‌اند. آنها هم‌اكنون درگير تجزيه و تحليل عملكرد انواع ابزارهاي بازيابي و موتورهاي جست‌وجو بوده و به‌دنبال پيشنهاد روش‌هاي جديدتر و كارآمدتر هستند. در مجموع، مي‌توان گفت كه اينترنت اثرگذاري بر تقريباً كليه فعاليت‌هاي حوزه كتابداري و اطلاع‌رساني را آغاز كرده است.

 

مآخذ: 1) ستبروك، نوئل. خودآموز اينترنت در 24 ساعت. ترجمه عين‌الله جعفرنژاد قمي. تهران: علوم رايانه، 1377؛ 2) رضايي شريف‌آبادي، سعيد. "شبكه كامپيوتري اينترنت در خدمت اطلاع‌رساني". پيام كتابخانه. س. چهارم، 1 و 2 (بهار و تابستان 1373): 46-53؛ 3) كتز، ويليام. "اينترنت و خدمات مرجع". ترجمه سعيد رضايي‌شريف‌آبادي. كتابداري و اطلاع‌رساني: ج. دوم، 2 (تابستان 1378): 77-104؛ 4) هان، هارلي. راهنماي جامع اينترنت. ترجمه محمدرضا آيت‌الله‌زاده شيرازي. تهران: كانون نشر علوم، 1376؛

5) "The Internet". Encylcopedia of Library and Information Science. Vol.22, PP. 236-265; 6) Merit Inc. "Internet Monthly Report", 1995. [On-line]. Available: Via Anonymous FTPNIC. MERIT. EDU/ Internet/ Newsletters/ Internet Monthly Report/ Im 95-10. TXT; 7) Ruth, S.R.; Gouet, R. "Must Invisible Colleges Be Invisible? An Approach to Examine Large Communities of Network Users". Internet Research. Vol. 3, No.1 (1993): 36-53.

                سعيد رضايي شريف‌آبادي

 

 

 


[1]. Internet

[2]. Network of Networks

[3]. Information super highway

[4]. Transmission Control Protocol/ Internet Protocol(TCP/IP)

[5]. Internetwork

[6]. System  ـoriented

[7]. User  ـoriented

[8]. Routers

[9]. ARPANET (Advanced Research Projects AgencyNetwork)

[10]. Packet switching

[11]. University of California in Santa Barbara (UCSB)

[12]. University of Utah in Salt Lake City

[13]. Milnet

[14]. 56 Kbps

[15]. National Science Foundation

[16]. NSFNET

[17]. 1.5 Mbps

[18]. Client

[19]. Server

[20]. Electronic Mail (E -mail)

[21]. News groups

[22]. Electronic Conferences

[23]. List serves

[24]. Internet Relay Chat (IRC)

[25]. Remote Login

[26]. DIALOG

[27]. OCLC

[28]. Telnet

[29]. Freenets

[30]. Bulletin Board Systems (BBS)

[31]. Multi - User Dungeon (MUD) 

[32] File transfer

[33]. File Transfer Protocol (FTP)

[34]. FTP site

[35]. Anonymous FTP sites

[36]. Gopher

[37]. Hierarchical

[38]. World - Wide Web (WWW)

[39]. Multimedia

[40]. Hypertext

[41]. Browser

[42]. Mosaic

[43]. Netscape

[44]. Internet explorer

[45]. Search engines

[46]. Archie

[47]. WAIS (Wide Area Information Servers)

[48]. ERIC

[49]. Very Easy Rodent - Oriented Net - Wide Index toComputerised Archives (VERONICA)

[50]. Directories

[51]. Yahoo

[52]. Excite

[53]. Logic operators

[54]. Info Seek

[55]. Hot Bot

[56]. Alta Vista

[57]. Web Crawler

[58]. Infospace

[59]. Four 11

[60]. Netfind

[61]. Online Public Access Catalogs (OPAC)

[62]. Machine Readable Catalog (MARC)

 

بازگشت به فهرست مقالات الف