Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات الف

 

اُ.سي.ال.سي. اين اختصار براي عبارت "مركز كتابخانه رايانه‌اي پيوسته"[1] به كار مي‌رود.

تاريخچه. اُ.سي.ال.سي. مركزي خصوصي و غيرانتفاعي است و هدف آن تأسيس، نگهداري، و اجراي شبكه كتابداري رايانه‌اي؛ بهبود سير تكاملي استفاده از كتابخانه؛ ارتقاي سطح كيفي كتابخانه‌ها و علم كتابداري؛ و فراهم‌آوردن فرايندها و توليدات براي استفاده كاربران كتابخانه‌ها، از جمله افزايش دستيابي به منابع كتابخانه‌ها و كاهش نرخ رو به رشد هزينه‌هاي سرانه استفاده از كتابخانه است. فكر تأسيس چنين مركزي، به سال 1867، يعني زماني كه انجمن كالج اُهايو تأسيس شد و فعاليت مشترك نهادها و مؤسسات آموزشي ايالت اوهايو را در دستور كار خود قرار داد، پديد آمد. در اوهايو، در سال‌هاي 1951 تا 1967، كميته‌هاي كتابداران و مديران اجرايي كتابخانه‌ها درصدد ساختن ابزارها و وسايلي برآمدند تا امكان همكاري تعاوني كتابخانه‌ها را فراهم آورند، به‌گونه‌اي كه قابليت منابع و مجموعه كتابخانه‌هاي هر يك از مؤسسات آموزشي ايالت اوهايو را افزايش و هزينه‌هاي كتابخانه‌ها را كاهش دهند (346:1).

در سال 1963، انجمن كالج اوهايو از وايمن پاركر[2] خواست كه تدبيري براي تأسيس يك مركز كتابداري تعاوني در اوهايو بينديشد تا كتابخانه‌هاي دانشگاهي و مؤسسات متبوع آنها بتوانند، با استفاده از چنين مركزي، از عهده رويارويي با انفجار پژوهش و تحقيق كه از دهه 1950 آغاز شده بود برآيند (38:2).

پاركر تهيه فهرستگاني از مجموعه‌هاي كتابخانه‌هاي ايالت اوهايو را پيشنهاد كرد، اما طرح او مورد قبول واقع نشد. در عوض طرح رالف پاركر[3]  و فردريك كيلگور[4]  براي تأسيس نظام اطلاعاتي كاملي با به‌كارگيري رايانه و ساير تجهيزات وابسته پذيرفته شد و كيلگور براي انجام اين مهم استخدام گرديد.

در سال 1967، كيلگور تشكيلاتي را پايه‌ريزي كرد كه به بزرگ‌ترين نظام كتابشناختي رايانه‌اي يا بزرگ‌ترين، وسيع‌ترين، و عميق‌ترين پايگاه اطلاعاتي كتابشناختي جهان تبديل شد. در آن زمان، بر اين تشكيلات نام فهرست كتابخانه كالج اوهايو[5]  با اختصار اُ.سي.ال.سي.، نهادند و در سال 1971 به مركز كتابخانه رايانه‌اي پيوسته تغيير نام داد كه، به سبب پيشرفت فن‌آوري نوين اطلاعات، از رابطه‌اي گسترده با اعضاي خارج از ايالت اوهايو حكايت مي‌كرد (38:2-39).

در سال 1987، هيأت امنا در بيانيه تجديد نظر خود، وظايف اُ.سي.ال.سي. را چنين اعلام كرد: اُ.سي.ال.سي. مؤسسه‌اي خصوصي و غيرانتفاعي است كه هدف آن فراهم آوردن اطلاعات براي كتابخانه‌ها و كاربران اطلاعات از جمله محققان دانشگاهي، كاركنان، و عموم مردم است (42:2).

اُ.سي.ال.سي. براي نيل به اهداف خود، شبكه‌اي رايانه‌اي احداث كرده است كه در مسيري ارتباطي به طول چند صد هزار كيلومتر عمل مي‌كند (1:3) و به صورت چندگره‌اي و قابل گزينش است. اين شبكه به‌گونه‌اي طراحي شده كه بتواند نيازهاي خاص خدمات فهرستنويسي اُ.سي.ال.سي. را برآورد و دستيابي مؤثر و كامل از طريق هزاران هزار پايانه را امكان‌پذير سازد (51:2). امروزه، اُ.سي.ال.سي. از طريق شبكه بين‌المللي "اينترنت" در سراسر جهان قابل دستيابي است و به انواع كتابخانه‌ها در كشورهاي جهان ارائه خدمت مي‌كند.

شبكه كتابداري رايانه‌اي اُ.سي.ال.سي. از اين زير مجموعه‌ها تشكيل شده است:

1. فهرستگان پيوسته و زيرمجموعه فهرستنويسي مشترك. فهرستگان پيوسته پيشينه‌هاي كتابشناختي، پايه و اساس فهرستنويسي مشترك و بسياري از ديگر خدماتي است كه اُ.سي.ال.سي. ارائه مي‌دهد. اين طرح از سال 1971 براي ارائه خدمت به كالج‌ها و دانشگاه‌هاي ايالت اوهايو آغاز شد. در سال 1972، حوزه عمليات فهرستگان خود را به‌صورت بين ايالتي به ايالت پنسيلوانيا كشاند. در سال 1974، ارتباط تلفني از طريق شبكه عمومي به اُ.سي.ال.سي. امكان‌پذير شد و فهرست پيوسته با سرعتي چشمگير رشد كرد. در سال 1996 فهرستگان پيوسته اُ.سي.ال.سي. حاوي 34 ميليون پيشينه كتابشناختي به سيصد و هفتاد زبان بود (2:4). بيش از يكصد ميليون علامت اختصاري كتابخانه‌ها در اين فهرستگان، گواه كتابخانه‌هايي است كه اين كتاب‌ها را در مجموعه خود دارند. از اين پايگاه اطلاعاتي جهاني مي‌توان در فعاليت‌هاي مجموعه‌سازي، فهرستنويسي، كنترل مستند مؤلف، و امانت بين كتابخانه‌اي استفاده كرد.

پيشينه‌هاي كتابشناختيِ قابل استفاده فقط خاص كتاب نيست، بلكه منابع ديداري ـ شنيداري، پيايندها، نسخه‌هاي خطي، نقشه‌ها، تصنيف‌ها، و نوارهاي صوتي را نيز در برمي‌گيرد. فهرست پيوسته پيشينه‌هاي كتابشناختي، پايه و مأخذ فهرستنويسي مشترك و بسياري از خدماتي است كه اُ.سي.ال.سي. ارائه مي‌دهد.

رشد سالانه پايگاه اطلاعاتي اُ.سي.ال.سي. حدود دو ميليون پيشينه كتابشناختي و بيست و سه ميليون نشانه مالكيت است. اُ.سي.ال.سي. همواره فعاليت‌هاي خود را متناسب با تغييرات فن‌آوري تعديل كرده است، بي‌آنكه از فلسفه و نظرگاه بنيانگذاران و هيأت امناي خود دور گردد.

2. فهرستنويسي مشترك. نخستين خدماتي كه اُ.سي.ال.سي. به كتابخانه‌ها ارائه مي‌دهد پشتيباني از فهرستنويسي مشترك است. بهره‌گيري از پايگاه اطلاعاتي اُ.سي.ال.سي. و استفاده از عناويني كه قبلاً فهرستنويسي شده است موجب كاهش هزينه‌هاي كتابخانه خواهد شد. اُ.سي.ال.سي. با بسياري از كتابخانه‌هاي معتبر جهان قراردادهايي منعقد كرده است كه كتابخانه كنگره، كتابخانه ملي كشاورزي امريكا، كتابخانه ملي پزشكي امريكا، كتابخانه ملي كانادا، كتابخانه ملي بريتانيا، كتابخانه ملي فرانسه، كتابخانه ملي دايت[6] ژاپن، و كتابخانه‌هاي ملي استراليا، زلاندنو،

اسپانيا، ايتاليا، چين، تايوان، و بسياري از كشورهاي ديگر از آن جمله‌اند. همچنين اُ.سي.ال.سي. مي‌كوشد با كتابخانه‌هاي معتبر دانشگاهي، تخصصي، و عمومي بسياري از كشورها ـ به‌خصوص در كشورهايي كه فاقد كتابخانه ملي هستند ـ ارتباط برقرار كند. اُ.سي.ال.سي. قراردادهايي نيز براي مبادله با گروه كتابخانه‌هاي پژوهشي منعقد كرده است و از اين رو، پايگاه‌هاي داده‌هاي هر دو طرف مي‌توانند از طريق مبادله رده‌هاي مختلف پيشينه‌ها غني شوند (43:2).

نظام فهرستنويسي اُ.سي.ال.سي. از كارآيي بالايي برخوردار است. هر كتابخانه پژوهشي مي‌تواند 60 تا 90 درصد عنوان‌هايي را كه جست‌وجو مي‌كند بر اساس موضوع، زبان، يا ساير ويژگي‌هاي مجموعه‌ها، در پيشينه‌هاي كتابشناختي موجود در پايگاه داده‌هاي اُ.سي.ال.سي. بيابد. بدين ترتيب، از كار زياد و فرايند پرهزينه خدمات فني براي فهرستنويسي اصلي كاسته مي‌شود و يك دانشجو يا كارمند كتابخانه مي‌تواند با استفاده از پيشينه فهرستنويسي موجود در اُ.سي.ال.سي.، كار فهرستنويسي را انجام دهد.

همگام با توانايي بازيابي اطلاعات به صورت پيوسته، اُ.سي.ال.سي. امكان بهره‌گيري غيرپيوسته را نيز براي كتابخانه‌ها فراهم ساخته است. هر هفته متجاوز از 5/2 ميليون برگه فهرستنويسي براي كتابخانه‌ها ارسال مي‌گردد. تاكنون مهم‌ترين فرآورده غيرپيوسته، در واقع، پيشينه‌هاي قابل خواندن با ماشين از فعاليت جاري فهرستنويسي يك كتابخانه بوده است؛ پيشينه‌اي كه بر روي نوارهاي مغناطيسي با استاندارد مارك ضبط شده و مي‌تواند اساس فهرست‌هاي پيوسته محلي بسياري از كتابخانه‌ها قرار گيرد.

اُ.سي.ال.سي. چندين برنامه براي كمك به كتابخانه‌ها براي برگرداندن پيشينه‌هاي فهرست مجموعه‌هاي موجود آنها در قالبي ماشين‌خوان دارد.

اُ.سي.ال.سي. چندين برنامه ويژه نيز به منظور كمك به كتابخانه‌ها براي فهرستنويسي منابع آنها ارائه داده است. به طور مثال، مي‌توان طرح مجموعه بزرگ ريزنگار را نام برد. در وراي اين طرح، يك كتابخانه يا گروه تعاوني كتابخانه‌ها مي‌توانند مجموعه‌اي از منابع ريزنگار را فهرستنويسي كنند.

خدمت ويژه ديگري كه اُ.سي.ال.سي. بيش از همه براي كتابخانه‌هاي دانشگاهي تدارك ديده قابليت الفباي غيررومي است. برنامه زبان‌هاي چيني، ژاپني، و كره‌ايِ اُ.سي.ال.سي. مستلزم يك ايستگاه كاري با يك صفحه‌كليد براي واردكردن و جست‌وجو در اين زبانهاست و نرم‌افزار ساختار پايگاه داده‌ها امكان چنين كاوشي را فراهم مي‌آورد و همزمان همان داده‌ها را با حروف لاتيني براي آنان كه قادر به خواندن الفباي چيني، ژاپني، يا كره‌اي نيستند نمايش مي‌دهد.

فرآورده ديگر فهرستنويسي اختصاصي اُ.سي.ال.سي.، CAT/CD 450 است. اين صفحه فشرده براي كتابخانه‌هاي كوچك طراحي شده و سبب كاهش هزينه‌هاي كتابخانه‌هايي مي‌شود كه نيازي به كليه پيشينه‌هاي كتابشناختي براي فهرست كردن منابع خود ندارند (44:2-45).

3. كنترل پيايندها. نظام كنترل پيايندها، براي ثبت خودكار دريافت شماره‌هاي خاص يك نشريه، از سال 1976 آغاز به كار كرد. اين نظام اگرچه كمتر از ساير خدمات اُ.سي.ال.سي. مورد استفاده قرار گرفته است، براي آنها كه در اين كار سهيم بوده‌اند فعاليتي موفقيت آميز به حساب مي‌آيد. اين نظام از جمله كنترل كردن شماره‌هاي نشريات، ارسال خودكار، پيگيري در مورد نشريات دريافت‌نشده، كنترل مالي، و صحافي را برعهده دارد (45:2).

4. تهيه و سفارش. در سال 1981، اُ.سي.ال.سي. نظام سفارش و تهيه پيوسته را به راه انداخت و اين فرصتي براي كتابخانه فراهم مي‌آورد تا اطلاعات مختصر كتابشناختي عنوان‌هايي را كه به ناشران سفارش داده شده است ذخيره كند. براي كنترل پيايندها، چنين كاركردي اكنون به راحتي در كتابخانه اجرا مي‌شود (45:2).

5. اشتراك منابع. جهت‌گيري بيشتر فعاليت‌هاي اُ.سي.ال.سي.، به سمت كاهش هزينه‌هاست. خدمات اشتراك منابع بر آن است كه دستيابي به داده‌هاي مورد نياز مراجعه‌كنندگان را، هر زمان و در هر كجا، فراهم آورد و هزينه‌ها را نيز با امانت گرفتن منابع از ديگر كتابخانه‌ها كاهش دهد.

امانت بين كتابخانه‌اي بارزترين مصداق اشتراك منابع است. كتابخانه‌ها مي‌توانند از طريق فهرستگان پيوسته دريابند كه كدام مؤسسات عنواني خاص دارند؛ زيرا نشانه مالكيت، همراه پيشينه كتابشناختي است. ليكن سومين نظام بزرگ اُ.سي.ال.سي. كه در سال 1979 مطرح شد، تسهيلات بيشتري در امانت بين كتابخانه‌اي فراهم آورد. اين طرح، درخواست‌هاي الكترونيكي براي امانت گرفتن هر عنوان را تقويت كرده و پاسخ‌هاي الكترونيكي را منتقل مي‌سازد. متجاوز از يك ميليون درخواست در نخستين سال اجراي اين طرح دريافت شد كه در سال 1981 به 18 ميليون مورد رسيد.

كاركرد ديگر نظام پيوسته اُ.سي.ال.سي.، تهيه "فهرست مشترك پيايندها" است كه اجراي امانت بين كتابخانه‌اي را آسان‌تر مي‌سازد. فهرست مشترك سرجمع‌كردن عنوان‌هايي است كه در اختيار يك گروه تعاوني از مؤسسات باشد. كتابخانه‌هاي اين گروه اطلاعات نسخه‌هاي نشرياتِ خود را ثبت مي‌كنند و آنها را با ساير كتابخانه‌ها به مشاركت مي‌گذارند. اطلاعات كتابشناختي، بدين ترتيب، مشخص مي‌سازد كه كدام يك از كتابخانه‌ها آن عنوان را در اختيار دارد.

اُ.سي.ال.سي. توليدات ديگري عرضه مي‌كند كه تأسيس شبكه را به منظور اجراي مؤثرتر و مناسب‌تر آسان مي‌سازد. يكي از برنامه‌ها، "توانايي دستيابي گروهي" است. در سايه اين برنامه، كتابخانه‌هاي جدا از هم موافقت كردند تا براي استفاده از انواع خدمات اُ.سي.ال.سي. به صورت گروه به يكديگر بپيوندند. يكي از اين كتابخانه‌ها به عنوان سرگروه عمل خواهد كرد و، از طريق آن، ساير كتابخانه‌ها از اُ.سي.ال.سي. بهره‌مند خواهند شد. اطلاعات كتابشناختي كه توسط كتابخانه‌ها توليد مي‌شود به پايگاه داده‌هاي اُ.سي.ال.سي. افزوده خواهد گرديد (46:2-47).

6. نظام محلي. اُ.سي.ال.سي. نظام محلي يكپارچه را توصيه مي‌كند. نظام محلي يك پارچه LS/2000، كه در سال 1983 مطرح شد، كتابخانه‌ها را با مدل‌هايي براي تهيه و سفارش، كنترل پيايندها، فهرستنويسي، و امانت آشنا مي‌سازد و اطلاعات لازم را در قالب گزارش و چكيده آماري براي مديريت تهيه مي‌كند. نظام محلي نوعي پايگاه ريزرايانه‌اي است كه با سخت‌افزار "ديتا جنرال"[7]  كار مي‌كند. نظام پايه، به صورت نظام يكپارچه كتابخانه‌اي، در مركز ملي ليسترهيل[8] براي ارتباطات زيست‌پزشكي كه بخشي از كتابخانه ملّي پزشكي است توسعه يافت. نخستين نظام يكپارچه كتابخانه‌اي در سال 1980 در پنتاگون به كار گرفته شد (47:2).

7. خدمات مرجع. اُ.سي.ال.سي. احتمالاً به سبب ارائه خدمات فهرستنويسي، امانت بين كتابخانه‌اي، و تهيه و تدارك منابع شهرت يافته است.

يكي از واحدهاي اُ.سي.ال.سي. بيشتر بر خدمات مرجع و اطلاع‌رساني متمركز شده است. اين واحد توليدات و خدماتي را تهيه و ارائه مي‌كند كه براي دستيابي راحت و مؤثر به اطلاعات مندرج در فهرستگان پيوسته و ساير پايگاه‌هاي داده‌هاي مرجع اُ.سي.ال.سي.، ضروري است. دستيابي از طريق تسهيلات فعلي بازيابي اطلاعات از جمله جست‌وجوي كامل "بولي" با بسياري از ويژگي‌هاي چشمگير انجام مي‌شود. خدمات به سرعت از بازيابي ساده اطلاعات كتابشناختي به دستيابي متن كامل مي‌انجامد. "نيوتون" نوعي ابزار جست‌وجو در اُ.سي.ال.سي. است كه هم مي‌توان آن را در ريزرايانه‌ها به كار گرفت و هم در رايانه‌هاي بزرگ استفاده كرد. اين نرم‌افزار فرصت دستيابي هماهنگ به طيفي از پايگاه‌هاي اطلاعاتي را فراهم مي‌آورد.

نخستين فرآورده، از اين گروه نرم‌افزار، CD 450 است كه نوعي بسته نرم‌افزاري بازيابي اطلاعات براي صفحه‌هاي فشرده است. اين نرم‌افزار به كاربر فرصت مي‌دهد كه در پايگاهي با دويست تا پانصد هزار پيشينه، با به‌كارگيري يك ريز رايانه به جست‌وجو بپردازد. اين پايگاه با هر واژه يا تركيبي از واژه‌هاي فيلدها قابل بازيابي است؛ از جمله نام پديدآورنده، عنوان اثر، تاريخ، موضوع، مشخصه‌هاي جغرافيايي، زبان، نوع انتشارات، رده‌بندي دهدهي ديويي، نام سازمان‌ها، و مشخصه‌هاي ديگر. اين پايگاه، جنبه بين‌المللي دارد و حدود 370 زبان را در برمي‌گيرد و به منبعي منحصربه‌فرد براي محققان بدل شده است.

با فراهم آوردن دستيابي كامل به فهرست مشترك و پيوسته و پايگاه‌هاي مرجع يكپارچه، اُ.سي.ال.سي. توانست خدمات خود را فراسوي داده‌هاي كتابشناختي ارتقا، دهد و دستيابي مؤثرتري شامل متن كامل، گرافيك، و احتمالاً صدا را براي كاربران خود فراهم سازد. نخستين گام، در اين راه، دستيابي به حدود يكصد و پنجاه اثر از نقدهاي ادبيات امريكايي، با عنوان مجموعه تواين[9]  است. متن كامل اين كتاب‌ها از طريق هر واژه يا تركيبي از واژه‌ها، نمايه‌ها يا عنوان، و اسامي نويسندگان يا منتقدان قابل بازيابي است. براي انجام اين مهم، اُ.سي.ال.سي. با ناشري قرارداد بسته است تا شركت انتشاراتي الكترونيكي اُ.سي.ال.سي. را به منظور فراهم آوردن بهترين منابع كتابداري و جهان نشر ايجاد كند تا هر دو سازمان بتوانند خدمات نويني را به محققان عرضه كنند (2: 47-49).

علاوه بر اين، اُ.سي.ال.سي. در زمينه تحقيقات نوين كتابداري و اطلاع‌رساني و بهره‌گيري از خدمات رايانه‌اي نقش ارزنده‌اي دارد. به طور مثال، مي‌توان از مجموعه‌اي نام برد كه به صورت صفحه فشرده به بازار عرضه شده است. با كمك اين صفحه فشرده مي‌توان مجموعه كتابخانه را با مجموعه كتابخانه‌هاي مشابه براي تعيين ميزان همپوشاني و مانند آن، مقايسه كرد. اين ابزارِ آماري به مديران كتابخانه‌ها فرصت مي‌دهد كه سياست‌هاي انتخاب و تهيه كتاب را بهتر طراحي كنند (2: 52).

 

مآخذ :

1) Bishaff, Liz; Strozik, Teresa. "OCLC: Online Computer Library Center". Encyclopedia of Library and Information Science. Vol. 53, PP. 298-305; 2) McGill, Michael; Racine, Drew. "OCLC: On-line Computer Library Center". In Caroline Arms. Campus Strategies for Libraries and Electronic Information. [sl]: Digital, 1990; 3) OCLC Annual Report 1986-87. Dublin, Ohio: On-line Computer Library Center, 1987; 4) Integrated Solutions to Help Build and Manage Your Electronic Library. Dublin, Ohio: On-line Computer Library Center, 1996.

                اقدس تقي‌زاده

 

 


[1]. Online Computer Library Center (OCLC)

[2]. Wyman Parker

[3]. Ralph H. Parker

[4]. Frederick G. Kilgour

[5]. Ohio College Library Center

[6]. National Diet Library

[7]. Data General

[8]. Lister Hill National Center

[9]. Twain Collection

 

بازگشت به فهرست مقالات الف