Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات الف

 

اگريس. نظام بين‌المللي اطلاعات علمي و فني كشاورزي[1] كه به اختصار، اگريس خوانده مي‌شود، نظام مبتني بر همكاري‌هاي بين‌المللي است كه توسط سازمان خواربار و كشاورزي ملل متحد (فائو) به‌وجود آمده و گسترش يافته است. اهداف كلي اين نظام را مي‌توان چنين برشمرد:

1. گردآوري اطلاعات كتابشناختي مربوط به آثار چاپي و غيرچاپي (ديداري ـ شنيداري) در حوزه كشاورزي و رشته‌هاي وابسته در سطح جهان؛

2. تهيه و تدوين فهرست مشترك بين‌المللي از اطلاعات جاري كشاورزي و تغذيه؛

3. سازماندهي و اشاعه اطلاعات عمومي و يا گزيده با استفاده از رايانه و ساير روش‌ها و ابزارهاي فن‌آوري اطلاعات؛

4. ايجاد پايگاه‌هاي اطلاعاتي بر اساس داده‌هاي قديم و جديد به منظور افزايش آگاهي كاربران و جلوگيري از دوباره‌كاري‌ها؛

5. پاسخگويي به مراجعان و اشاعه گسترده اطلاعات كشاورزي در چارچوب اهداف، عملكردها، و فعاليت‌هاي سازمان خواربار و كشاورزي ملل متحد (فائو) (1:2).

دامنه موضوعي اگريس، در واقع، همان موضوع‌هاي تحت شمول فائو است كه به دو گروه اصلي و فرعي تقسيم مي‌شود (13:2)، موضوعات گروه اصلي عبارتند از: 1) كليات؛ 2) جغرافيا و تاريخ؛ 3) آموزش، ترويج، و اطلاع‌رساني؛ 4) مديريت، قوانين، و مقررات؛ 5) اقتصاد، جامعه‌شناسي، و عمران روستايي؛ 6) گياه‌شناسي و گياهان؛ 7) حفاظت گياه؛ 8) فن‌آوري پس از برداشت؛ 9) جنگل و جنگلداري؛ 10) دامپروري و دامپزشكي؛ 11) شيلات و آبزيان؛ 12) ماشين‌آلات و ساختمان كشاورزي؛ 13) منابع طبيعي و محيط زيست؛ 14) صنايع تبديلي و تكميلي؛ 15) تغذيه انسان؛ 16) آلودگي؛ و 17) حوزه‌هاي وابسته.

هريك از اين موضوع‌هاي اصلي خود به موضوع‌هاي فرعي تقسيم مي‌شود، مانند "گياه‌شناسي و گياهان" كه شامل: كاشت و داشت، ازدياد گياه، توليد بذر، تغذيه گياه، آبياري، حاصلخيزي خاك، روش‌ها و الگوهاي زراعي، ژنتيك گياهي و به‌نژادي آن، بوم‌شناسي گياه، ساختار گياه، فيزيولوژي و زيست شيمي گياهي، رده‌بندي، و جغرافياي گياهي است (13:2).

جامعه استفاده‌كننده از خدمات اگريس با توجه به جامعيت و فراگيربودن حوزه موضوعي متشكل از كليه محققان، استادان و دانشجويان دانشگاه‌ها و مراكز آموزش عالي، متخصصان و مهندسان كشاورزي، مروّجان كشاورزي، برنامه‌ريزان و مديران، كتابداران و اطلاع‌رسانان كشورهاي عضو، و يا واحدهاي كشت و صنعت و مراكز خدمات كشاورزي است (2: 9-10).

پيش از پيدايش اگريس فقط دسترسي به اطلاعات كتابشناختي كشاورزيِ كشورهاي پيشرفته امكان‌پذير بود ولي اين نظام امكان دستيابي به اطلاعات كشورهاي در حال رشد را نيز فراهم كرده است كه به‌سبب شباهت مسائل كشاورزي اين‌گونه كشورها، اهميت بيشتري يافته است. خدمات اطلاع‌رساني كشاورزي بر مبناي اگريس در قالب همكاري‌هاي متقابل و به‌صورت دوسويه انجام مي‌گيرد (18:2).

تاريخچه. در سال 1969، براي نخستين بار، فكر ايجاد نظام بين‌المللي اطلاع‌رساني كشاورزي به پيشنهاد كتابخانه ملي كشاورزي ايالات متحده و دفتر كشاورزي كشورهاي مشترك‌المنافع بريتانيا براي سازمان خواربار و كشاورزي ملل متحد (فائو) مطرح شد. پس از مطالعات دقيق و كارشناسي، در سال 1971 چارچوب نظام بين‌المللي اطلاع‌رساني كشاورزي به نام "اگريس" ارائه و پذيرفته شد. در سال 1972 مركز هماهنگي اگريس[2]  در رم (ايتاليا)، محل دائمي فائو، تشكيل گرديد. فعاليت اين مركز تا سال 1974 جنبه آزمايشي داشت و كار خود را رسماً در سال 1975 با انتشار نخستين شماره نشريه اگريندكس"[3]  در قالب كتابشناسي بين‌المللي جاري در حوزه كشاورزي و با حمايت و نظارت فائو آغاز كرد. در همين سال، بر اساس موافقت فيمابين فائو و آژانس بين‌المللي انرژي اتمي، واحد پردازش اگريس به‌منظور حفظ پايگاه اطلاعاتي خود با بهره‌گيري از امكانات رايانه‌اي آژانس بين‌المللي انرژي اتمي در وين (اتريش) مستقر شد. در نوزدهمين اجلاس سالانه فائو در سال 1977 بر اساس ارزيابي برنامه‌هاي اگريس، و تأييد آن توسط يونسكو، به كشورهاي عضو فائو توصيه شد كه به عضويت اين نظام درآيند و با تخصيص منابع مالي لازم، طرح توسعه اگريس را در كشور خود به اجرا درآورند. از آن تاريخ، كار اگريس به‌عنوان يكي از فعاليت‌هاي دائمي و جاري فائو در برنامه كار اجلاس سالانه فائو جاي گرفت. در پي اين تصميم، نخستين نشست مشاوره فني اگريس به‌منظور اعلام نظر و طرح نيازهاي مراكز عضو در سال 1978 برگزار گرديد و مقرر شد كه هر دو سال يك‌بار اين همايش تشكيل گردد. يكي از نيازهاي مهم اعضاي اگريس برخورداري از نظامي هماهنگ در ساختار واژگان كشاورزي بود كه در سال 1979 فائو و كميسيون جامعه مشترك اروپا براي تهيه و تدوين نخستين اصطلاحنامه كشاورزي[4]  به زبان‌هاي انگليسي، فرانسوي، و اسپانيايي به توافق رسيدند. اين اصطلاحنامه در سال 1982 چاپ و منتشر شد و دسترسي به پايگاه اطلاعاتي اگريس را آسان‌تر كرد. در سال 1983 اطلاعات كتابشناختي نشريه "اگريندكس" به‌طور آزمايشي برمبناي توصيفگرهاي اصطلاحنامه كشاورزي تنظيم گرديد و نظر به مفيدبودن برآيند آن، به همين شكل تاكنون تداوم يافته است (2: IV-III). اگريس داراي 166 مركز ملي است كه هريك مسئوليت مشاركت كشور خود را در اين نظام اطلاع‌رساني برعهده دارد. علاوه بر آن، 20 سازمان منطقه‌اي و بين‌المللي در اگريس عضويت دارند كه از ميان آنها سه سازمان توسط گروه كشورهاي همجوار براي هماهنگي فعاليت‌هاي اگريس در مناطق مربوط به آنها انتخاب شده‌اند (11:2)، كه عبارتند از: 1) بانك اطلاعات كشاورزي آسيا در لوس بانوس[5]  (فيليپين) كه هماهنگ‌كننده كشورهاي آسياي جنوب شرقي عضو آسه‌آن شامل: اندونزي، مالزي، فيليپين، سنگاپور، تايلند، و نيز كشورهاي بنگلادش، و جمهوري كره است؛ 2) كميسيون جامعه مشترك اروپا در بروكسل (بلژيك) كه هماهنگي كشورهاي اروپايي عضو و كشور پرتغال را برعهده دارد؛ و 3) مركز بين‌الدول امريكايي اطلاعات، مدارك، و ارتباطات كشاورزي در كاستاريكا كه فعاليت كشورهاي امريكاي لاتين و جزاير كارائيب را به‌جز برزيل و كوبا هماهنگ مي‌كند. مديريت اين نظام برعهده مركز هماهنگي اگريس مستقر در رم (ايتاليا) ـ دفتر مركزي فائو ـ است. اين مركز مسئول دريافت، سازماندهي، و پردازش داده‌هاي كتابشناختي دريافت شده از اعضاست و امكان دسترسي به پايگاه اطلاعاتي اگريس را براي كاربران آن فراهم مي‌سازد. برقراري و حفظ رابطه با مراكز عضو، نظارت بر خدمات درونداد و برونداد آنها، آموزش افرادي كه با اين نظام سروكار دارند، و تهيه و تدوين دستورالعمل‌ها و مواد آموزشي از ديگر وظايف مركز هماهنگي اگريس است.

مراكز منطقه‌اي عضو نيز همياري و تسريع در رشد فعاليت‌هاي اطلاع‌رساني كشاورزي را در سطوح ملي و منطقه‌اي دنبال مي‌كنند و بر اين اساس، اجلاس‌هاي مشورتي سالانه، مشابه همايش‌هاي دوسالانه مركز هماهنگي اگريس را برپا مي‌دارند.

اعضا معمولاً سازمان يا مركز مربوط به وزارت كشاورزي، كتابخانه دانشگاهي، مركز اطلاعات، و يا كتابخانه كشاورزي را به‌عنوان دفتر هماهنگ‌كننده با اگريس معرفي مي‌كنند. اين مركز ملي از يك‌سو مسئوليت گردآوري و سازماندهي اطلاعات كتابشناختي كشاورزي كشور خود را ـ بر اساس روش‌هاي از پيش تعيين شده، و ارسال به‌هنگام آنها به مركز هماهنگي اگريس ـ برعهده دارد، و از سوي ديگر مسئول دريافت دستورالعمل‌ها و اطلاعيه‌هاي مصوب مركز و ابلاغ آن به واحدهاي مختلف كاري در حوزه كشاورزي كشور متبوع خويش است. مراكز ملي براي گردآوري اطلاعات كتابشناختي آثار منتشر شده در كشور خود ملزم به تكميل كاربرگه‌هايي هستند كه در اندازه و شكل معيّن با پرسش‌هاي مشخص توسط مركز هماهنگي اگريس تهيه شده و در اختيار آنها قرار مي‌گيرد (2: 11-12).

پس از ارسال كاربرگه‌هاي تكميل و تنظيم شده به مركز هماهنگي در رُم، اقدام به بررسي، تصحيح، و رده‌بندي بر اساس تاريخ دريافت و نام كشورهاي عضو مي‌شود. در اين فرايند، ممكن است برخي كاربرگه‌ها به‌سبب اشتباه يا كاستي در اطلاعات مندرج به مراكز ملي ذيربط برگردانده شوند. سپس مجموعه تأييد شده به واحد پردازش اگريس در وين ارسال مي‌گردد. دسترسي پيوسته به اطلاعات نيز از طريق شبكه اطلاعاتي اگريس ميسّر است (12:2) و كاربران شبكه مي‌توانند اطلاعات مورد نياز خود را از طريق پايگاه‌هاي اطلاعات IAEA در وين (اتريش)، DIMDI در بُن (آلمان)، DIALOG در كاليفرنيا (ايالات متحده)، و  ESAدر واسكاتي (ايتاليا) جست‌وجو، بازيابي، و دريافت كنند.

آموزش اعضاي اگريس يكي از وظايف عمده مركز هماهنگي است كه توسط بخش روش‌هاي كتابخانه و سندپردازي فائو در رُم برنامه‌ريزي و اجرا مي‌شود. برنامه‌هاي آموزشي اگريس را مي‌توان چنين برشمرد: 1) برپايي همايش‌ها و كارگاه‌هاي آموزشي به‌صورت دوره‌هاي ويژه نمايندگان مراكز عضو؛ 2) آموزش انفرادي براي كاركنان مراكز عضو برحسب نياز؛ 3) آموزش مكاتبه‌اي براي افرادي كه قادر به شركت در دوره‌هاي آموزشي نيستند؛ 4) آموزش استفاده‌كنندگان از طريق تهيه و تدوين منابع خودآموز و بسته‌هاي ديداري ـ شنيداري؛ و 5) آموزش مدرسان.

انتشارات. اين نظام داراي دو نوع انتشارات رسمي و غيررسمي است. انتشارات غيررسمي شامل گزارش‌ها، مصوبه‌ها، پيشنهادها، توصيه‌هاي برخاسته از مشاوره‌هاي فني، و بررسي‌هاي كارشناسي درون سازماني است كه در قالب رهنمود براي كشورهاي عضو ارسال مي‌گردد. انتشارات رسمي به سه شكل زير ارائه مي‌شود :

1. اصطلاحنامه كشاورزي. به‌منظور كمك به توسعه، نشر، و اشاعه مناسب يافته‌هاي تحقيقات كشاورزي در سطح جهان و نيز تسريع دسترسي به داده‌هاي كتابشناختي در سال 1979، بر اساس توافقي ميان سازمان خواربار و كشاورزي ملل متحد و كميسيون جامعه مشترك اروپا، تهيه و تدوين اصطلاحنامه كشاورزي در دستور كار قرار گرفت تا به زبان‌هاي انگليسي، فرانسوي، آلماني، ايتاليايي، و اسپانيايي منتشر گردد. تدوين اين اثر زيرنظر هيأت مديره‌اي مركب از 6 عضو از هر دو سازمان با حمايت كشورهاي فرانسه، آلمان، ايتاليا، و برخي مراكز و مؤسسات تحقيقاتي كشاورزي انجام گرفت. اين اصطلاحنامه در سال 1982 براي نخستين بار منتشر شد و در سال 1990 ويرايش دوم آن با بيش از 14 هزار واژه اصلي ارائه گرديد. اصطلاحنامه كشاورزي شامل فهرست الفبايي كاملي از واژه‌ها و توصيفگرهاي رايج در زمينه كشاورزي و علوم وابسته است كه در آن ضمن حفظ روابط سلسله مراتبي و به كارگيري واژه‌هاي اعم و اخص، به ديگر روابط معنايي كلمات نيز توجه شده است (1: 3-5؛ 25:2-26). براي استفاده بهتر از اين اصطلاحنامه، واژه‌نامه چند زبانه‌اي نيز تهيه و منتشر شده است.

2. ماهنامه "اگريندكس". مركز اطلاعات اگريس در فائو، پس از جمع‌آوري اطلاعات كتابشناختي آثار منتشر شده در حوزه كشاورزي، هر ماه مشخصات حدود 10 هزار اثر شامل كتاب، گزارش، مقاله، پايان‌نامه، پروانه ثبت اختراع، نشريه ادواري، و مواد سمعي و بصري را از طريق ماهنامه اگريندكس به آگاهي كاربران خود مي‌رساند. نخستين شماره اين نشريه در سال 1975 با همكاري كشور آلمان منتشر شد. مطالب اين نشريه بر اساس نظام رده‌بندي فائو تنظيم شده و با بهره‌گيري از نمايه‌هاي الفبايي توصيفگرها، پديدآورندگان، تنالگان‌ها، و نام‌هاي جغرافيايي امكان بازيابي سريع اطلاعات براي استفاده‌كنندگان ميسّر است. محل نگهداري آثار در ذيل هر مدخل مشخص شده است (2: 4، 18، 20). در حال حاضر، ضمن تداوم انتشار نوع چاپي آن، به شكل ميكروفيش، نوارهاي مغناطيسي، لوح‌هاي مغناطيسي، و لوح‌هاي فشرده نوري نيز تهيه و توزيع مي‌گردد.

3. مجموعه‌هاي مرجع اگريس. به‌منظور افزايش آگاهي و بهينه شدن فعاليت‌هاي كتابداران، سندپردازان، و اطلاع‌رسانان مراكز اگريس در كشورهاي عضو و انطباق عملكرد آنها با جديدترين معيارها و توصيه‌هاي مركز هماهنگي اگريس، تعدادي كتاب، جزوه، و مقاله تهيه و تنظيم مي‌شود كه با عنوان >مجموعه‌هاي مرجع اگريس<[6] چاپ و منتشر مي‌گردد و در اختيار اعضا قرار مي‌گيرد. >بررسي خدمات جهاني سندپردازي كشاورزي<[7]  نخستين نشريه از اين مجموعه است كه در حال حاضر به شكل ميكروفيش در كتابخانه مركزي فائو نگهداري مي‌شود. اين آثار بنا به ضرورت نياز كاربران و هماهنگي با فن‌آوري اطلاعات، پيوسته تجديدنظر شده و با ويرايش جديد طراحي و عرضه مي‌گردد. بخش عمده‌اي از اين مجموعه به زبان رسمي كشورهاي عضو ترجمه شده است (2: 22-23).

اگريس در ايران. وزارت جهاد كشاورزي نماينده رسمي دولت جمهوري اسلامي ايران در سازمان خواربار و كشاورزي ملل متحد (فائو) است و عضويت در نظام اطلاع‌رساني اگريس نيز در سال 1354 از طريق سازمان تحقيقات، آموزش، و ترويج كشاورزي صورت گرفت. هماهنگي اين فعاليت به مركز اطلاعات و مدارك علمي كشاورزي وابسته به اين سازمان، به‌عنوان مركز ملي اگريس در ايران، محول شده است. ارتباط رسمي اين مركز ملي با مركز هماهنگي اگريس در فائو (رُم) از سال 1366 آغاز شده و در سال 1367 نخستين مجموعه اطلاعات كتابشناختي كشاورزي ايران در نشريه "اگريندكس" درج گرديد.

 

مآخذ :

1) AGRIS and CARIS since the last Technical Consultation: a Progress Report. Rome: FAO, 1992; 2) AGRIS Introduction. Rome: FAO, 1984.

                نسريندخت عماد خراساني

 

 


[1]. International System of the Agricultural Sciences andTechnology (AGRIS)

[2]. AGRIS Coordinating Centre

[3]. Agrindex

[4]. Agrovoc (Agricaltaral Vocabulary)

[5]. Los Banos

[6]. Agris Reference Series

[7]. Survey of the World Agricultural DocumentationServices

 

 

بازگشت به فهرست مقالات الف