Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ب

 

برنامه جهاني كنترل كتابشناختي[1] . اين برنامه در دو  سطح ملي و بين‌المللي و با هدف بالابردن سطح استفاده و تبادل اطلاعات كتابشناختي ميان كتابخانه‌ها و مراكز تهيه كتابشناسي ملي عمل مي‌كند و اين هدف از طريق استانداردكردن اطلاعات كتابشناختي، انتخاب شكل، و نوع نقاط بازيابي صورت مي‌گيرد. جهاني شدن اين برنامه مستلزم آن است كه مراكز تهيه كتابشناسي ملي در هر كشور، خود را مسئول و موظف به ايجاد هماهنگي ميان كتابشناسي‌هايي بدانند كه در كشورشان توليد و منتشر مي‌شود. اين‌گونه كتابشناسي‌ها بايد مطابق استانداردهاي جهاني كتابشناختي تهيه شده و قابليت مبادله با ديگر نهادهاي كتابشناسي ملي را از طريق نظام‌هاي دستي و ماشيني داشته باشند.

اهداف. به طور كلي، هدف‌هاي برنامه كنترل كتابشناختي جهاني را مي‌توان در چهار مقوله خلاصه كرد:

1. افزايش ايجاد آگاهي ميان نهادهاي ملي كتابشناختي درباره ضرورت توليد و انتشار اين‌گونه اطلاعات براي انتشارات ملي بدون توجه به شكل مواد توليد شده، پيروي از استانداردهاي بين‌المللي كتابشناختي، و ايجاد قالبي كارآمد براي تبادل اطلاعات كتابشناختي با ديگر نهادهاي ملي؛

2. توسعه و ارتقاء مارك جهاني[2]  و حصول اطمينان از روش كار آن به وسيله متخصصان كار آزموده؛

3. كمك به سازمان ايفلا در زمينه اشاعه اطلاعات، و انتشار مقالات و تحقيقات انجام گرفته درباره كنترل كتابشناختي جهاني و استانداردهاي مربوط به آن؛

4. ايجاد امكانات آموزشي در مورد كاربرد استانداردهاي كتابشناختي و تجهيز امكانات لازم براي دستيابي به استانداردها (3: 35-36).

تاريخچه. اين طرح در سال 1973 به وسيله ايفلا پيشنهاد، و متعاقب آن دفتر بين‌المللي كنترل كتابشناختي جهاني در ژوئيه 1974 تشكيل گرديد. قبل از پيشنهاد ايفلا، فلسفه ايجاد اين برنامه حاصل برخي فعاليت‌ها و همايش‌ها بود كه در مدت چند سال قبل از اين واقعه انجام گرفته و به توسعه خدمات كنترل جهاني كتابشناختي كمك كرده بودند. از آن ميان مي‌توان به همايش اصول خدمات كتابشناختي[3]  در سال 1950 و نيز همايش بين‌المللي اصول فهرستنويسي[4]  كه در سال 1961 در پاريس برگزار شد اشاره كرد. براي پيشبرد اين برنامه همايش‌هايي كه در چارچوب يونسكو، ايزو، فيد، و ايفلا براي استانداردكردن فنون اطلاع‌رساني انجام گرفت راه را براي به وجود آمدن اين نظام هموار كرد. سرانجام، برنامه جهاني كنترل كتابشناختي موضوع اصلي كنفرانس مجمع عمومي ايفلا[5]  در سال 1973 قرار گرفت. در مدت اين همايش، نظريات، مشكلات، و راه‌حل‌هايي براي به‌وجود آوردن نظام يو.بي.سي. مطرح شد و سرانجام اين برنامه به‌عنوان يكي از برنامه‌هاي بلند مدت يونسكو و ايفلا به‌منظور پيدا كردن نظامي جهاني براي كنترل و مبادله اطلاعات كتابشناختي در سراسر جهان پذيرفته شد و تاكنون اين فعاليت‌ها براي هر چه نزديك‌تر شدن به اهداف اين برنامه ادامه دارد (452:4).

انتشارات. كليه عملكردهاي برنامه يو.بي.سي. در انتشارات دفتر كنترل كتابشناختي جهاني منعكس مي‌شود. اين انتشارات حاصل طرح‌هايي است كه به دو گروه تقسيم مي‌گردد: 1) دستورالعمل‌هايي براي تهيه و تدوين مدارك كتابشناختي كه بتواند در سطح بين‌المللي به‌كار گرفته شود؛ 2) رهنمودها و توصيه‌هاي كلي براي تهيه و تدوين انواع فهرست‌ها و كتابشناسي‌ها.

عمده‌ترين فعاليت در گستره گروه اول كوشش در ارائه استاندارد بين المللي توصيف كتابشناختي [6]  بوده است؛ به اين ترتيب، چارچوبي براي توصيف كتابشناختي استاندارد همه انواع مواد بر پايه اصول مشترك فراهم آمد. اين كار در دهه 1970 آغاز شد و همچنان رو به تكميل است. در مورد مسائل گوناگون فهرستنويسي مانند عنوان‌هاي قراردادي، نام اشخاص، نام سازمان‌هاي رسمي، دگرنويسي، و مانند آن نيز كوشش‌هايي صورت گرفته است. در گستره دوم رهنمودهايي براي كتابشناسي‌هاي ملي، فهرستگان پيايندها، و برنامه‌هاي فهرستنويسي پيش از انتشار تهيه و ارائه شده است (2: 380-381).

محور اصلي فعاليت‌هاي انتشاراتي اين برنامه، استانداردكردن قواعد كتابشناختي است كه پايه و اساس تحقق آن را پي‌ريزي مي‌كند. اين برنامه به فهرستنويسي ماشين‌خوان مارك بين‌المللي ياري رسانده است. فصلنامه دفتر برنامه جهاني كنترل كتابشناختي <فهرستنويسي بين‌المللي>[7]  نام دارد كه دربردارنده اخبار اين برنامه و ديگر فعاليت‌هاي كتابشناختي در سراسر جهان و مقالات ويژه در حوزه كاري آن است.

يكي از مهم‌ترين طرح‌هاي وابسته به يو.بي.سي. كه از فعاليت‌هاي مهم ايفلا نيز به شمار مي‌رود، تهيه فرمت بين‌المللي مارك[8]  به نام يوني مارك است. مارك به معني فهرستنويسي ماشين‌خوان بين‌المللي است. اين فرمت مارك زير نظر ايفلا به وجود آمده و توسعه يافته و هدف آن هموار ساختن راه مبادله اطلاعات كتابشناختي ميان مراكز كتابشناسي ملي بوده است. زيرا، پس از اينكه كشورهاي مختلف با توجه به نيازهاي گوناگون خود انواعي از فرمت مارك را به‌وجود آوردند، مسئله تبديل فرمت‌هاي مختلف به يكديگر مطرح گرديد و اين كشورها ناگريز شدند كه برنامه‌هاي رايانه‌اي جداگانه‌اي براي تبديل فرمت مورد استفاده خود به هريك از فرمت‌هاي ديگر مارك بنويسند كه اين كار چندان مقرون به صرفه نبود. پس از ايجاد فرمت يوني مارك، دارندگان فرمت‌هاي مختلف مارك فقط بايد برنامه‌اي براي تبديل فرمت مارك مورد استفاده خود به فرمت يوني مارك و بالعكس تهيه مي‌كردند و با اين كار راه مبادله اطلاعات كتابشناختي ميان كتابخانه‌هاي ملي كه از فرمت‌هاي گوناگون استفاده مي‌كنند هموار گرديد. امروزه يوني مارك هسته اصلي فرمت بسياري از كتابخانه‌هاي ملي جهان مانند كتابخانه كنگره امريكا، كتابخانه ملي كانادا، فرانسه، آلمان، پرتغال، اسپانيا، بلغارستان، و لهستان را تشكيل مي‌دهد (33:1).

 

مآخذ 1) اسدي انجيله، مجتبي. "معرفي سيستم‌هاي MARK, Uni.MARK و بررسي كاربردUni. MARC ". پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني، دانشكده علوم تربيتي، دانشگاه تهران، 1369؛

2) Henry, Carol. "International Federation of Library Associations and Institutions".  World Encyclopedia of Library and Information Services, 3rd. ed. PP. 380-381; 3) International Cataloging & Bibliographic Control. Vol. 21, No. 3 (Jun - Sep. 1992): 35-36; 4) "Universal Bibliographic Control and International MARK (UBCIM)". Encyclopedia of Library and Information Science. Vol. 2,  P.452.

                نرگس نشاط

 

 

 


[1]. Universal Bibliographic Control (UBC) program

[2]. Universal Bibliographic Control and InternationalMARC (UBCIM)

[3]. Conference on the Principles of Bibliographical Services

[4]. International Conference on Cataloging Principles

[5]. IFAL General Council Meeting

[6]. International Standard Bibliographic Description (ISBD)

[7]. International Cataloging

[8]. International MARC

 

 

 

بازگشت به فهرست مقالات ب