Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ب

 

برنامه حافظه جهاني[1] . اين برنامه اساسآ ناشي از آگاهي روزافزون نسبت به وضع نامطلوب نگهداري ميراث مستند[2] در نقاط مختلف جهان و دسترسي به آنها بوده است. جنگ‌ها و شورش‌هاي اجتماعي، و نيز كمبود شديد منابع كه به‌كمك آنها بتوان در حفظ و اشاعه ميراث فرهنگي ملت‌ها كوشيد از گذشته‌ها وجود داشته است. مجموعه‌هاي قابل ملاحظه‌اي در جهان دستخوش سرنوشت‌هاي شوم گوناگون گرديده‌اند. تاراج و پراكندگي، تجارت غيرقانوني، امحاي اسناد، نگهداري در اماكن نامناسب، تنگناهاي اقتصادي، و موارد بسيار ديگر، در به‌خطر افتادن ميراث مستند سهيم بوده‌اند. بخش عمده‌اي از اين ميراث براي هميشه نابود شده، و بخشي ديگر كه نابودشده تصور مي‌شد، اخيرآ كشف گرديده است. آمار دقيقي از اسناد و كتابخانه‌ها و آرشيوهايي كه به‌علل طبيعي يا غيرطبيعي نابود شده‌اند در دست نيست، و احتمالا كتابخانه‌ها و آرشيوهاي ارزشمندي نيز وجود دارند كه در حال حاضر در معرض خطر نابودي هستند (2: 336).

يونسكو به‌سبب مسئوليت خطير خود در حفظ اين قبيل مجموعه‌ها، برنامه‌اي خاص را براي حفاظت از گنجينه مستند جهاني ضروري دانست. به همين منظور، مدير كل يونسكو در سال 1992 برنامه بين‌المللي جديدي را با عنوان "حافظه يا يادمان جهاني" به‌مورد اجرا گذاشت (1: الف؛ 5: 2). اين برنامه رهيافتي نوين براي ايجاد تسهيل در حفظ ميراث بشري با استفاده از فن‌آوري‌هاي مناسب در سطح جهان ارائه كرده است. در برخي موارد، چگونگي حفاظت و نگهداري ممكن است موادي را كه اهميت ويژه‌اي براي جوامع خاص دارد دسترس‌پذير سازد. تلاش‌هايي جهت مشاوره با صاحب‌نظران جوامع ذي‌نفع به‌عمل مي‌آيد تا خواسته‌ها و حساسيت‌هاي فرهنگي آنان نيز در تعيين شرايط دسترسي مدّ نظر قرار گيرد.

اهداف برنامه حافظه جهاني عبارتند از: 1) تأمين شرايط نگهداري مطلوب ميراث مستند كه اهميت ملي، منطقه‌اي، و جهاني دارد؛ 2) ايجاد امكان دسترسي به اين ميراث؛ و 3) ايجاد امكان توزيع گسترده محصولاتي كه بر اين ميراث متكي است (5: 2-3).

تاريخچه. در سال 1993 كميته‌اي مشورتي به‌منظور طراحي خطوط كلي طرح مقدماتي تأسيس گرديد و طي سال‌هاي 1994 و 1995 اجراي هفت طرح محوري آغاز شد (1: 4) كه در آنها فن‌آوري جديد براي تكثير متن، تصوير، و صوت بر روي رسانه‌هاي ديگر به‌كار رفت. اجراي اين طرح‌ها امكان دسترسي به ميراث مستند را در مقياسي گسترده افزايش داد و بدين ترتيب، در حفظ و نگهداري آن سهيم گرديد؛ كه نمونه‌هايي از آن را مي‌توان چنين برشمرد: 1) نمايش صفحه فشرده از منابع كتابخانه ملي پراگ كه كتابخانه و شركت آلبرتينا مشتركآ آن را تهيه كردند (5: 6)؛ 2) تهيه صفحه فشرده چندرسانه‌اي نسخه‌هاي خطي بلغاري؛ 3) تهيه صفحه فشرده از نسخه‌اي خطي متعلق به قرن سيزدهم ميلادي، تاريخچه رادزيويل[3] ، كه ريشه‌هاي قومي ملل اروپا را بررسي مي‌كند (5: 7)؛ 4) تهيه صفحه فشرده از قسمت‌هاي بسيار مهم و كليدي قرآن كريم كه در سقف مسجد بزرگ صنعا در يمن كشف شده است (3: 142؛ 5: 8)؛ 5) اجراي طرح مشترك تهيه ريزنگار روزنامه‌هاي هفت كشور امريكاي لاتين؛ 6) گردآوري دستنويس‌هاي كانديلي[4] ، و حفظ، فهرست‌نگاري، و توليد صفحه فشرده نخستين اطلاعات نجومي از مشاهدات كانديلي (5: 9)؛ و 7) تهيه يادواره روسيه و حفظ و بهبود شيوه دستيابي به نسخه‌هاي خطي اسلاو در قرن 15 و 16 كه از سوي كتابخانه دولتي روسيه در مسكو گردآوري شده است (2: 336-337؛ 5: 9).

تعدادي از اين طرح‌ها  در نخستين اجلاس كميته مشاوره بين‌المللي (سپتامبر 1993) در پولتوسك[5]  لهستان (6) ارائه شد. در اين اجلاس، كميته مشاوره بين‌المللي حافظه جهاني طرح اجرايي را براي سال‌هاي 1994-1995 تهيه كرد كه به عواملي از قبيل: 1) نقش هماهنگ‌كننده يونسكو و وظيفه تسريع سازمان‌هاي بين‌المللي و بنيادهاي خصوصي و عمومي نسبت به برنامه حافظه جهاني و تقويت گسترش همكاري به‌منظور اجراي طرح‌ها؛ و 2) تأسيس دو كميته فرعي، به‌ترتيب براي ارزيابي دوره‌اي فنون مربوط به برنامه و مطالعه بازاريابي محصولات برنامه در سراسر جهان اشاره داشته است (1: 5-6).

يونسكو طي قراردادي با ايفلا، از اين فدراسيون خواسته است كه رهنمودهايي كلي براي اداره برنامه حافظه جهاني تدوين كند. پيش‌نويس اين قرارداد با مشاركت نزديك شوراي جهاني آرشيوها[6]  تهيه شده است. در اين زمينه، فدراسيون بين‌المللي آرشيوهاي تلويزيوني[7] ، فدراسيون بين‌المللي  آرشيوهاي فيلم[8] ، انجمن بين‌المللي كتابداران موسيقي[9] ، و انجمن بين‌المللي آرشيوهاي صوتي[10]  نيز كمك‌هاي مؤثري ارائه كرده‌اند (10:5).

دومين اجلاس كميته مشاوره بين‌المللي در مه 1995 در پاريس برگزار شد (7) و پيش‌نويس اين رهنمودها را مورد بحث قرار داد. در اين اجلاس، نمايندگاني از همه سازمان‌هاي غيردولتي مربوط و تعدادي از سازمان‌هاي تأمين بودجه نيز، به‌عنوان ناظر، حضور داشتند و پيش‌نويس رهنمودها با تغييرات اندكي به تصويب رسيد. اين سند با عنوان >رهنمودهاي حفظ و نگهداري ميراث مستند <منتشر گرديد (5: 4-5). علاوه بر اين، يونسكو با ايفلا و شوراي جهاني آرشيوها قراردادي منعقد ساخته است تا هريك درخصوص مجموعه‌هاي كتابخانه‌اي و آرشيوي، سياهه‌اي از مجموعه كتابخانه‌ها و مراكز آرشيو كه صدمات غيرقابل جبراني در قرن بيستم متحمل شده‌اند و نيز سياهه‌اي از فعاليت‌هاي جاري كه با هدف حفظ ميراث مستند انجام مي‌شود تهيه كنند. علاوه بر بررسي رهنمودهاي كلي و فهرست‌ها، نشست‌هاي متعددي نيز در نقاط مختلف جهان - از جمله در تاشكند (1992) - براي بحث درخصوص برنامه برگزار شده است. در اين جلسه، تقاضاي 22 كشور براي ثبت ميراث مستندشان در فهرست "حافظه جهاني" مورد تأييد قرار گرفت و لوح حاوي آرم برنامه به پنج طرح پژوهشي اعطا گرديد. همچنين، اجلاس نمايندگان كشورهاي اروپاي مركزي و شرقي كه پيرامون نشست كميته مشاوره بين‌المللي در سپتامبر 1993 در پولتوسك برگزار گرديد، و نشست كوالالامپور (4) در دسامبر 1994 كه امكان ايجاد حافظه منطقه‌اي را براي جنوب و جنوب شرقي آسيا و اقيانوسيه مورد بررسي قرار داد، از جمله اجلاس‌هاي حافظه جهاني است.

مصداق‌ها. ميراث مستند شامل مواد مختلف و اماكني است كه اين ميراث در آنها يافت مي‌شود. به‌طور مثال، هر سند، مجموعه، پايگاه اطلاعاتي، يا آرشيو مي‌تواند ميراث مستند محسوب گردد. طبق اين برنامه، هر سند داراي دو جزء است: 1) اطلاعاتي كه دربر دارد؛ و 2) محملي كه آن اطلاعات را منتقل مي‌كند. اسناد ممكن است صورت‌هاي متفاوتي از اطلاعات را دربر گيرند يا در محمل‌هاي گوناگوني ذخيره شده باشند ؛ به‌طور مثال، مواد نوشتاري از قبيل نسخه خطي، كتاب، روزنامه، يا پوستر ممكن است به وسيله جوهر، مركّب، رنگ، و جز آن بر موادي چون كاغذ، پاپيروس، پارشمن، برگ زيتون، منسوجات، ابريشم، و سنگ تهيه شده يا از نوع تصاوير ثابت و متحرك، اطلاعات الكترونيكي، مواد شنيداري، ويدئويي، و مانند آن باشد (:1 8-9). البته ميراث ديداري - شنيداري پديده‌اي نسبتآ جديد است، با اين همه، مي‌تواند مانند ساير ميراث‌ها داراي اهميت باشد.

در پاره‌اي موارد، حفظ ميراث مستند، با تبديل آن به رسانه‌اي ديگر از قبيل رقومي كردن، عكسبرداري، تهيه ريزنگار، تكثير، يا ضبط مجدد صورت مي‌گيرد تا از اين طريق اطلاعات گردآوري‌شده از عمر بيشتري برخوردار گردد. مسئله مهم در اين‌گونه موارد، نسخه مادر (اصلي) است. در برخي موارد ممكن است اين كار امكان‌پذير يا حتي مطلوب نباشد. تصميم درباره رهاكردن نسخه اصلي نبايد به سادگي اتخاذ شود، زيرا انتقال به رسانه‌اي ديگر معمولا سبب از دست رفتن بخشي از اطلاعات مي‌گردد. برنامه حافظه جهاني تمايزي ميان ميراث مستند عمومي و خصوصي قائل نمي‌شود، بلكه راهكاري را فراهم مي‌سازد تا موجوديت مجموعه‌هايي كه به‌طور خصوصي گردآوري شده ضبط و ثبت شود. هر برنامه حافظه جهاني خود مجري راهبردهاي محوري منطبق بر نيازهاي محلي است و در مجموع، بخش اعظمي از زيرساخت برنامه كلان‌تر را فراهم مي‌سازد.

تشكيلات. برنامه حافظه جهاني داراي ساختار مديريتي سه‌سطحي است: 1) كميته مشاوره بين‌المللي، كه مسئوليت نظارت برنامه در قالب كلي آن و ارائه توصيه‌هايي به مدير كل يونسكو درباره هريك از جوانب برنامه را برعهده دارد. اين كميته، خود كميته‌هايي فرعي را نيز تأسيس مي‌كند كه ماهيت و فعاليت آنها، ضمن مشورت با دبيرخانه، توسط كميته مشاوره بين‌المللي تعريف مي‌شود؛ 2) دبيرخانه، كه مسئوليت بخش برنامه اطلاع‌رساني عمومي[11]  يونسكو را برعهده دارد؛ و 3) كميته‌هاي منطقه‌اي و ملي، كه بخش مهمي از برنامه و ايجاد هماهنگي و همكاري ميان سطوح ملي، منطقه‌اي، و بين‌المللي دولت‌ها و بخش خصوصي را برعهده دارد. نظارت دقيق بر طرح‌هاي ملي و منطقه‌اي و فعاليت‌هايي كه در چارچوب برنامه انجام مي‌گيرد نيز برعهده كميته‌هاي ملي و منطقه‌اي است (1: 13-15).

اعتبارات و هزينه‌ها. صندوق بين‌المللي حافظه جهاني موظف است براي كميته مشاوره بين‌المللي امكان تحقيق، مديريت، و توزيع اعتبارات را فراهم سازد تا اين كميته در نيل به اهداف برنامه مشاركت جويد. اين صندوق مستقل است، ولي از مقررات مالي يونسكو پيروي مي‌كند. هر شخص يا سازماني مجاز است كمك‌هايي را به صندوق ارائه دهد، ليكن يونسكو در پذيرفتن يا نپذيرفتن آن مختار است. اعتبار طرح‌هاي حافظه جهاني ممكن است از طريق منابعي به‌جز يونسكو تأمين شود يا از سوي صندوق حافظه جهاني اهدا گردد. پيشنهادهاي مبني بر بهره‌مندي ميراث از منابع مالي صندوق مي‌تواند از طريق كميته‌هاي منطقه‌اي و ملي، دولت‌ها، سازمان‌هاي غيردولتي، كميته مشاوره بين‌المللي، يا ساير نهادهاي تخصصي يك كشور ارائه شود. كميته مشاوره بين‌المللي، پس از بررسي درخواست‌ها، توصيه‌هايي را به مدير كل يونسكو ارائه مي‌دهد. كمك‌هاي مالي به‌طور سالانه اهدا مي‌گردد و مراحل اداري آن از طريق دبيرخانه انجام مي‌شود (1: 15، 31-32).

فهرست‌ها. اين‌گونه منابع كه به قصد حفظ و اشاعه اطلاعات مربوط به ميراث تدوين مي‌شود از لحاظ پوشش مكاني به دو دسته مهم تقسيم مي‌گردند :

الف. فهرست‌هاي ملي و منطقه‌اي. ميراث‌هاي مستندي كه از اهميت ملي و  منطقه‌اي برخوردارند در اين‌گونه فهرست‌ها ظاهر مي‌شوند و يكي از ابزارهاي اساسي حفظ آنها محسوب مي‌شوند. همه ميراث‌هاي مستند داراي ارزش جهاني نيستند، اما هر منطقه و هر ملت داراي ميراث مستندي است كه با خاطره آن پيوند دارد و هويت فرهنگي آن تلقي مي‌شود. حفظ آنها، كه به‌منزله حفظ هويت‌هاي ملي و منطقه‌اي است، همان اهميت حفظ ميراث جهاني را دارد. فهرست‌هاي ملي وظيفه دارند كه دولت‌ها و نهادها را از مجموعه ميراث فرهنگي خود كه به شكل مستند در كتابخانه‌ها، آرشيوها، موزه‌ها، مراكز آموزشي - فرهنگي، و نزد اشخاص حقيقي يا حقوقي جامعه نگهداري مي‌شود آگاه سازند و نياز به اتخاذ سياستي منسجم و هماهنگ را، كه ضامن حفظ ميراث مستند است، گوشزد كنند.

برخي كشورها كه داراي تنوع فرهنگي در ساختار ملي خود هستند مي‌توانند، به‌جاي فهرست ملي، ايجاد فهرست‌هاي منطقه‌اي را برگزينند. فهرست‌هاي منطقه‌اي امكان بروز را براي اقليت‌هاي فرهنگي يا خرده‌فرهنگ‌هاي درون يك ملت پديد مي‌آورد.

ب. فهرست جهاني. اين فهرست دربرگيرنده ميراث مستندي است كه ملاك‌هاي برخورداري از اهميت جهاني را داراست. اين فهرست ممكن است شامل ميراث مستندي باشد كه از نظر جغرافيايي پراكنده بوده و بر ملت يا منطقه خاصي متّكي نباشد. گسترش فن‌آوري، راهكارهايي را براي بازسازي ميراث مستند ملي فراهم ساخته است. بسياري از كشورها، امروزه قوانيني در مورد ميراث مستند منقول دارند كه خواستار اعاده آن دسته از مواد فرهنگي است كه به‌طور غيرقانوني از كشور خارج شده‌اند. هرقدر اطلاعات بيشتري درباره مجموعه‌ها گردآوري شود، مشخص كردن ميراث مستند مفقودشده ساده‌تر است (1: 19-21).

هر فهرست اعم از جهاني، ملي، يا منطقه‌اي براي ارزيابي و تعيين اهميت فرهنگي بايد مبتني بر معيارهايي كاملا تعريف‌شده باشد. نفوذ و تأثير بر تاريخ جهان و مرزهاي فرهنگ ملي؛ ميزان انعكاس تاريخ جهان در كوتاه‌مدت يا بلندمدت؛ سرگذشتنامه‌هاي فردي و گروهي كه سهم برجسته‌اي در تاريخ و فرهنگ جهان ايفا كرده‌اند، و يا سهم عمده‌اي در طرح موضوع مهمي از تاريخ يا فرهنگ جهاني داشته‌اند؛ و ويژگي‌هاي زيباشناختي يا سبك‌شناختي و ارزش‌هاي معنوي، فرهنگي، و اجتماعي؛ هريك به‌تنهايي يا همراه با ملاك‌هاي ديگر، مي‌تواند معياري براي گزينش فهرست‌ها محسوب شود. البته ميراث مستند، به صرف داشتن قدمت، ارزشمند محسوب نمي‌شود؛ مفهوم قدمت امري نسبي است. برخي كشورها اسنادي با قدمت صدساله را جديد مي‌شمارند. براي ملل جوان‌تر، ميراث مستندي با همين قدمت ممكن است قديمي تلقي شود. اما در هريك از اين حالت‌ها، ميراث مي‌تواند از اهميتي جهاني برخوردار باشد. آنچه بر اهميت و اعتبار اين ميراث مي‌افزايد جامعيت، كمال، و منحصر به فرد بودن آن است.

 

مآخذ 1) حافظه جهاني: رهنمودهاي كلي براي حفاظت از ميراث مستند. ترجمه مجيد بزرگمهري. تهران: كميسيون ملي يونسكو در ايران، 1377؛

2) Cook, Michael. "Access to Archival Holdings and Unique Library Materials", in World Information Report 1997/98.France-Paris: UNECSO pub., 1997, PP. 328-337; 3) Fakhfakh, Moncef. "The Arab States",  in World Information Report 1997/98. France-Paris: UNECSO pub., 1997, PP. 136-143; 4) "Memory of the World" - Expert' Meeting - Asia Pacific Region, Kuala Lumpur, Malaysia, 12-14 Dec. 1994. Final Report. Kuala Lumpur; National Archives of Malaysia and Malaysian National Commission for UNESCO, 1994; 5) "Memory of the World". [on-line]. Available: http://www. unesco. org/ WebWorld/ memory/ mempage.htm. [Access: 17/12/2000]; 6) Memory of the World Programme" - First Meeting of the International Advisory Committee, Pultusk, Poland, 12-14 Sep. 1993. Final Report. Paris, UNESCO, 1993; 7) Memory of the World Programme" - Second Meeting of the International Advisory Committe, Paris, France, 3-5 May 1995. Final Report. Paris, UNESCO, 1995.

                نرگس نشاط

 

 

 



[1]. Memory of the World Programme

[2]. Documentary heritage

[3]. Radziwill Chronicle

[4]. Kandilli

[5]. Pultusk

[6]. International Council on Archives (ICA)

[7]. International Federation of Television Archives(FIAT/IFTA)

[8]. International Federation of Film Archives (FIAF)

[9]. International Association of Music Librarians(IAML)

[10]. International Association of Sound Archives (IASA)

[11]. Generan Information Programme (PGI)

بازگشت به فهرست مقالات ب