Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ب

 

برنامه‌هاي مبادله[1] . مبادله تدبيري براي فراهم‌آوري منابعي است كه به‌دست آوردن آنها به طريقي ديگر مقدور نيست. دليل اين امر ممكن است محدوديت‌هاي مالي يا دشواري تهيه مواد از مجراهاي تجاري باشد.

مبادله مجموعه مدارك دولتي ميان حكومت‌ها را معمولاً "مبادلات رسمي" مي‌نامند، ولي مبادله انواع مواد انتشاراتي كه ميان مجامع و مؤسسات علمي صورت مي‌گيرد مبادله غيررسمي محسوب مي‌شود (283:1).

برقراري هر برنامه مبادله، فرايندي نسبتاً وقت‌گير است. ابتدا بايد تهيه‌كننده‌اي مناسب تعيين و سپس با او تماس گرفته شود، و هرگاه مذاكرات به توافق منتهي شد، مي‌توان تهيه انتشارات را انتظار داشت. فرايند اجرايي با گسترش فن‌آوري‌هاي نمابر و ارتباطات پست الكترونيك از دهه 1980 سرعت قابل ملاحظه‌اي يافته است.

مواد مورد مبادله مي‌تواند انتشارات خود مؤسسات، نسخ تكراري رسيده از جايي ديگر، يا عناويني را كه به‌منظور مبادله خريداري شده‌اند دربر گيرد. مبادله ممكن است به يكي از اين شيوه‌ها انجام شود: 1) مبادله يك‌به‌يك، كه در آن ارزش پولي براي اقلام مشابه را مي‌توان تخمين زد؛ 2) مبادله گروهي، كه در آن فرض مي‌شود چندين عنوان داراي ارزش تقريباً يكساني هستند؛ 3) مبادله آزاد، كه در آن نمي‌توان هيچ‌گونه ارزش قطعي تعيين كرد و مواد، به محض انتشار، همان‌گونه كه هستند عرضه مي‌شوند.

در واقع، مبادله نوعي معامله پاياپاي است كه تعيين كميّت آن دشوار است، زيرا معمولاً هيچ ارزش واقعي براي اقلام مورد مبادله در دسترس نيست. ارزش هر مبادله تنها در استفاده‌اي كه از آن به‌عمل مي‌آيد معلوم خواهد شد.

تاريخچه. سابقه مبادله انتشارات به قرن هفدهم باز مي‌گردد. در آن زمان، كتابخانه سلطنتي فرانسه انتشارات انگليسي، آلماني، و چيني را در قبال نسخ تكراري دريافت مي‌كرد. يكي از عرصه‌هاي مهم مبادله ميان غرب و شوروي سابق و كشورهاي اروپاي شرقي بوده است. پس از جنگ جهاني دوم، اطلاعات به‌دست آمده از اتحاد جماهير شوروي، به‌ويژه اطلاعاتي كه در نشريات علمي درج مي‌شد براي غرب حائز اهميت و جاذبه فراوان بود. اين امر، همراه با رشد مطالعات مربوط به روسيه در دانشگاه‌ها به مبادله گسترده انتشارات منجر شد. دو ركن اساسي، كه بر حصول موافقت‌نامه‌هاي مستحكم مبادله تأثير گذاشت، عبارت بود از: 1) غيرقابل دسترس بودن انتشارات كشورهاي كمونيستي در بازار، كه در نتيجه، مبادله تنها راه به‌دست آوردن برخي انتشارات براي كتابخانه‌هاي غربي بود؛ و 2) پول رايج ضعيف كشورهاي كمونيستي كه مؤسسات اين كشورها را ترغيب مي‌كرد تا برنامه‌هاي مبادله قابل اعتمادي براي مبادله نشريات غربي تدارك ببينند. البته، از اوايل دهه 1990، بازار و تجارت به‌صورتي آزادتر در آمده است. برنامه‌هاي مبادله موادي كه به زبان‌هاي شرقي تهيه شده، به‌ويژه كشورهاي چين و ژاپن، نيز نقش مهمي در فعاليت‌هاي مجموعه‌سازي كتابخانه‌ها ايفا مي‌كنند.

شالوده برنامه‌هاي مبادله در هر عصري به تناسب اوضاع سياسي و اقتصادي تغيير مي‌كند. به‌طور مثال، در طول دوره كمونيستي، بسياري از كتابخانه‌هاي اتحاد جماهير شوروي و اروپاي شرقي چندين نسخه از هر اثر چاپ شده در چاپخانه‌هاي دولتي را دريافت مي‌كردند. اين نسخه‌ها براي برنامه‌هاي مبادله با كتابخانه‌ها كمال مطلوب بود. در بيشتر اين كشورها، تأمين نسخه‌هاي متعدد به اين شيوه ديگر رايج نيست. از دهه 1990، ممكن بود كتابخانه‌هاي بزرگ با سرمايه‌هاي مالي كافي بتوانند برنامه‌هاي مبادله را ادامه دهند، امّا براي بسياري از كتابخانه‌هاي كوچك اين كار چندان آسان نبود.

يونسكو همواره مبادله بين‌المللي نشريات را ترويج كرده است. "راهنماي يونسكو براي مبادله بين‌المللي انتشارات" كه نخست در دهه 1950 تدوين شد، اثري جامع در اين مورد بود كه در يك مجلد و به چهار زبان منتشر گرديد. بعدها، زماني كه مبادلات كتابخانه‌اي رو به توسعه نهاد، اين اثر فرايند مبادله را به تفصيل بيان كرد و ارزش اين‌گونه فعاليت‌ها را در ميان ملت‌ها مورد تأكيد قرار داد. براي كساني كه مي‌خواهند موافقت‌نامه‌هايي را در زمينه مبادله به اجرا درآورند، كتاب "ورلد آو لرنينگ"[2]  كه به‌طور سالانه منتشر مي‌شود اطلاعات سودمندي دارد.

 

مآخذ:

1) Einhorn, N.R. "Exchange of Publications". Encyclopedia of Library and Information Science, Vol. 8, P.283; 2) Hogg, R; Ladizesky, K. "East- West Links". Directory of Information Providers in the Former Soviet Union and Central _ Eastern Europe. British Library Document Supply Centre, 1996; 3) The World of Learning (annual) Europa; 4) United National Educational Scientific and Cultural Organization. Handbook on the International Exchange of Publications. 3rd. ed. Paris: Unesco, 1964.

                كاثلين ليديزسكي[3]  (IEILS)

                ترجمه حسين مختاري معمار

 

 

 

 



[1]. Exchange programms

[2]. The World of Learning

[3]. Kathleen Ladizesky

بازگشت به فهرست مقالات ب