Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ب

 

بروكلمان، كارل[1] . بروكلمان خاورشناس مشهور آلماني است كه در 17 سپتامبر 1868 در روستوك، از شهرهاي آلمان، به‌دنيا آمد. در 1886 وارد دانشگاه روستوك شد. نخست به فراگيري زبان و متن‌شناسي يوناني و لاتيني و نيز زبان عربي و حبشي پرداخت. در شهر براسلاو، علوم شرقي، زبان‌هاي شرقي، و زبان‌هاي هند و ژرمن را نزد هلبرانت آموخت و در 1888 در استراسبورگ به محضر درس نولدكه رفت و در درس‌هاي هوشيمان (براي فراگيري زبان‌هاي سنسكريت و ارمني) و دوميشن (براي آموختن زبان مصري قديم) حاضر شد.

وي در 1890، با تقديم نخستين رساله دكتري خود، تحت عنوان ارتباط ميان الكامل في‌التاريخ ابن اثير و تاريخ الرسل و الملوك محمدبن جرير طبري، از دانشگاه استراسبورگ درجه دكتري گرفت و در يكي از مدرسه‌هاي پروتستاني آغاز به تدريس كرد و در همان وقت با نولدكه، ديوان لبيد را تصحيح كرد كه با ترجمه آلماني در 1891 در وين منتشر شد. سپس به براسلاو رفت و در آنجا در 1893 دومين رساله دكتراي خود را كه مجوز شايستگي او براي تدريس در دانشگاه بود، درباره تلقيح فهوم اهل‌الآثار في مختصرالسّير والاخبار، اثر عبدالرحمان ابوالفرج بن جوزي تقديم داشت. وي در همين اوقات به گردآوري موادي براي تأليف فرهنگ سرياني پرداخت كه در فوريه 1895 با نام <واژه‌نامه سرياني> [2]  منتشر شد. پس از آن به دعوت ادوارد زاخائو در نشر تحقيقي و انتقادي طبقات ابن سعد شركت جست. بروكلمان براي گردآوري نسخ خطي اين كتاب در فاصله 1895-1896 به لندن و استانبول سفر كرد و با استفاده از اين فرصت به استنساخ عيون‌الاخبار ابن قتيبه پرداخت. همچنين بروكلمان جلد هشتم طبقات ابن سعد را فراهم نمود و در 1904 به وسيله آكادمي برلن منتشر كرد. سپس به تأليف <تاريخ ادبيات عربي> [3]  پرداخت كه در دو جلد همراه با سه جلد ملحقات طي سال‌هاي 1937-1942 توسط انتشارات بريل منتشر گرديد و در دسترس اهل علم قرار گرفت. اين كتاب مشتمل بر همه آثار منتشر شده عربي تا آن زمان بود.

وي در بهار 1900 در مدرسه زبان‌هاي شرقي برلن به تدريس زبان عربي پرداخت و در تابستان همان سال كرسي دانشگاه‌هاي ارلانگن و براسلاو به وي پيشنهاد شد و او ترجيح داد كه به براسلاو برود. در همين اوقات جزء هفتم تاريخ ادبيات شرق را با عنوان تاريخ ادبيات مسيحي در شرق كه شامل ادبيات سرياني و عربي مي‌شد به رشته تحرير درآورد.

بروكلمان در 1903 نسخه‌هاي خطي شرقي كتابخانه شهرداري براسلاو و در سال‌هاي بعد نسخ خطي شرقي كتابخانه شهرداري هامبورگ را فهرست كرد. سپس از وي دعوت شد كه در دانشگاه كونيگسبرگ تدريس كند. او در آنجا بيشتر كتاب‌هاي خود از جمله >اصول دستور تطبيقي زبان‌هاي سامي< را در دو مجلد تأليف كرد. وي در سال 1909 در شهر هاله ازدواج كرد و در اثناي اقامتش در آنجا جزء دوم كتاب >اصول دستور تطبيقي زبان‌هاي سامي< را هم نوشت.

بروكلمان به موازات توجه به زبان‌هاي سامي، به زبان تركي نيز عنايت داشت و، در آغاز جنگ جهاني دوم، ديوان لغات التّرك كاشغري را در استانبول چاپ كرد. اين كتاب مشتمل بر اطلاعات فراواني از اقوام ترك در آسياي مركزي بود و بر اساس همين كتاب كنزاللغه تركي ميانه[4]  را نيز تأليف كرد كه با كمك فرهنگستان علوم مجارستان به چاپ رسيد.

بروكلمان، در تابستان 1932، به رياست دانشگاه براسلاو منصوب شد ولي در 1933 ناچار به استعفا گرديد؛ با اين حال، كرسي استادي خود را در دانشگاه تا پاييز 1935 كه بازنشسته شد حفظ كرد. وي در بهار 1937 دوباره به شهر هاله منتقل شد تا بتواند از كتابخانه خاورشناسي آلماني[5]  آنجا استفاده كند و به تصحيح و تكميل و استدراك كار اصلي خود، كتاب <تاريخ ادبيات عربي>، بپردازد كه نتيجه آن را انتشارات بريل در دو جلد در 1937 و 1938 در ليدن با عنوان <ذيل> [6]  منتشر ساخت.

بروكلمان، در 1945، كتابداري انجمن خاورشناسان آلمان را عهده‌دار گرديد. در تابستان 1947، به‌عنوان استاد ممتاز، درس‌ها و سخنراني‌هايي مطابق ميل خود ارائه داد؛ از جمله به تدريس زبان تركي جديد و تاريخ عثماني و نيز زبان‌هاي سرياني، آشوري، بابلي، حبشي، و قبطي پرداخت و گاه درس زبان فارسي جديد و فارسي ميانه و زبان ارمني را هم به كارهاي خود مي‌افزود. وي، علاوه بر مهارت در زبان‌هاي اروپايي مانند يوناني، لاتيني، فرانسوي، ايتاليايي، و اسپانيايي، يازده زبان شرقي (عربي، سرياني، عبري، آشوري، بابلي، حبشي، فارسي ميانه، فارسي جديد، ارمني، تركي، و قبطي) نيز مي‌دانست.

بروكلمان شرح حالي از خود باقي گذاشته كه در مجله "اورينس"[7]  (ج 27 و 28 سال 1981) به‌چاپ رسيده است. يوهان فوك نيز مقاله‌اي تحت عنوان "بروكلمان به‌عنوان يك خاورشناس" دارد كه در <مجله انجمن خاورشناسي آلمان> [8] در سال 1958 چاپ شده است. همچنين اوتواسپيس در 1938 به مناسبت هفتادمين سال تولد بروكلمان، فهرستي از 555 اثر او را در <مجله علمي دانشگاه مارتين لوتر> [9]  (هاله ـ  ويتنبرگ، مجموعه اقتصادي ـ اجتماعي، دوره هفتم، دفتر چهارم) چاپ كرد. هلموت ريتر[10]  نيز فهرست ديگري از آثار بروكلمان را به‌ترتيب زماني (1890-1954) فراهم كرد. اين فهرست را يورگ كريمر به عربي ترجمه كرد و صلاح‌الدين منجد آن را منتشر ساخت.

بروكلمان در تابستان 1953 براي بار دوم بازنشسته شد ولي باز هم درس و بحث را رها نكرد. در دسامبر 1954 سرماخوردگي شديدي تندرستي او را مختل ساخت، اما به كمك همسر و يكي از شاگردانش كتاب <نظم زبان عبري> [11]را تأليف كرد و سرانجام در 6 مه 1956 در سن 88 سالگي درگذشت.

 

مآخذ: 1) بدوي، عبدالرحمن. موسوعه المستشرقين. بيروت: دارالملايين، 1993 م. = 1372، الثالث؛ 2) عقيقي، نجيب. المستشرقون. قاهره: دارالمعارف، 1964-1965 م.= 1343-1344؛ 3) منجد، صلاح‌الدين. المنتقي من دراسات المستشرقين. قاهره :]بي‌نا، بي‌تا[؛

4)  Sellheim, Rudolph. "Brockelmann".  Encyclopaedia Iranica. Vol. IV, PP. 456-457.

                مهدي محقق (داجا)

            تلخيص ميترا صميعي

 

 


 

 

 


[1]. Brockelmann, Carl

[2]. Lexicon Syriacum

[3]. Geschichte der Arabischen Litteratur (GAL)

[4]. Mitteltϋrkischer Wortschatz

[5]. Deutschen Morgenländischen Gesellschaft (DMG)

[6]. Supplementbande

[7]. Oriens

[8]. Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Geselleschaft (ZDMG)

[9]. Wissenschaftliche Zeitschrift der MartinlutherUniversitat

[10]. H. Ritter

[11]. Hebraische Syntax

 

بازگشت به فهرست مقالات ب