Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ب

برچسب و برچسب­‏گذاری اجتماعی. اصطلاحی نمایه‌ای است که کاربران عادی پس از کشف یک منبع در محیط وب، برای بازنمائی به آن می‌دهند. طبعاً در این نوع بازنمائی از ابزارهای رایج درکتابداری و اطلاع‌رسانی، مانند اصطلاح‏نامه‏ها و رده‏بندی استفاده نمی‏شود. در ادبیات فنی به  این اصطلاح «برچسب[1]» و به نسبت دادن آن به یک منبع «برچسب‏گذاری[2]» می‏گویند. بنابر این، زبان بازنمائی در اینجا زبان عامه مردم، و مبنای نظری آن نیز بهره‏گیری از «خرد جمعی[3]» کاربران وب در گردآوری، سازمان‏دهی، مدیریت و اشاعه اطلاعات است (8). یکی از نظام‏هایی مبتنی بر برچسب و برچسب‏گذاری، «رده‏بندی اجتماعی» است.

رده‏بندی ‏اجتماعی یعنی دسته‏بندی منابعِ وبی هم‏موضوع با زدن برچسب‏های واحد به آنها و در کنار یکدیگر قرار دادن آنها در یک گروه یا رده خاص است (3). اصطلاح «رده‏بندی ‏اجتماعی» که در فارسی برابر اصطلاح برساختة «Folksonomy» انتخاب شده است، از  ترکیب «Folks» به معنای «اجتماع/مردم» و «Taxonomy» به معنای «رده­بندی» درست شده است. در برخی متون انگلیسی به­جای آن از ترکیب رده‏بندی اجتماعی «Social classification» استفاده می‌شود. اصطلاح  «Folksonomy» را نخستین ‏بار توماس وندروال[4] در وب‏نوشت خود به­کار گرفت (11، 12). از رده‏بندی اجتماعی به‏عنوان نمایه‏سازی اجتماعی[5] منابع وبی نیز یاد شده است (1-3).

تاکسونومی[6] اصطلاحی است که از قدیم در علوم طبیعی برای رده­بندی گیاهان و جانوران، و در سال‏های اخیر برای سازمان‏دهی منابع اطلاعاتی وبی و منابع الکترونیکی به­کار رفته است. اما این کوشش­ها پاسخگوی نیازهای اطلاعاتی کاربران غیرمتخصص و هماهنگ با رشد سریع منابع در وب نبوده است. تنوع موضوع­ها و ساختار منابع و اطلاعات در وب، بهره­­گیری از رده‏بندی کتابخانه‏ای را بی­ثمرکرده است. از این رو، رده‏بندی ‏اجتماعی به­عنوان رویکردی نوین برای کنترل و سازمان‏دهی منابع اطلاعاتی وبی مطرح شده است (5).

رده‏بندی ‏اجتماعی روشی نو برای خود-سازمان‏دهی[7]  منابع اینترنتی در هر جای جهان و به هر زبان است.  از این‏رو در «وب 2[8]»  در سازمان‏دهی و گردآوری منابع مورد نیاز هر کاربر خاص اهمیت بسزا پیدا کرده است. یکی از تفاوت‏های اساسی رده‏بندی ‏اجتماعی با رده‏بندی کتابخانه‏ای در این است که رده‏بندی ‏اجتماعی بر اساس واژگان كاربران ایجاد می‏شود و بدین ترتیب، «پشتوانه كاربری[9]» دارد. اما طرح‏های رده‏بندی کتابخانه‏ای، مبتنی بر «پشتوانه انتشاراتی*» است (1).

رده‏بندی ‏اجتماعی به این منظورها  انجام می‏شود: 1) ایجاد ارتباط منطقی بین منابع هم‏موضوع موجود در وب بر اساس موضوع دلخواه جامعه کاربر؛ 2) دستیابی آسان کاربران به منابع مورد نظر؛ 3) تنظیم منابع وبی بر اساس برچسب‏های تخصیص داده شده توسط کاربران؛ 4) کمک به کاربران وب برای  شناسایی و دستیابی به منابع مورد نیاز با بهره­گیری از برچسب‏ها؛ و 5) رده ‏بندی و گروه‏بندی منابع هم‏موضوع (3).

برچسب‏ها که گاه به آنها «توصیفگرهای تعیین شده توسط کاربر[10]» هم می­گویند، مجموعه‏ای از کلیدواژه‏هاست که برای بیان مفاهیم و بازنمایی محتوای موضوعی منابع و اشیای اطلاعاتی موجود در وب در نظام رده‏بندی اجتماعی (برچسب‏گذاری اجتماعی یا فاکسونومی) و در فهرست‏های اجتماعی مانند LibraryThing  به­کار می‏روند. برچسب‏ها رابط بین منابع، میان کاربران، و میان کاربران و منابع هستند (شکل 1) (2، 3).

 

 

7 Af No au No au No sar برچسب گذاری اجتماعی.bmp

 

 

شکل 1. ساختار برچسب‏گذاری (12)

 

ابزار اصلی در رده‏بندی ‏اجتماعی، نرم‏افزارهای اجتماعی تحت وب هستند که با استفاده از فناوری نوین نسل دوم وب موسوم به وب 2، امکان تعامل میان کاربران و داده‏ها را با یکدیگر و به اشکال مختلف فراهم می‏آورند (3، 4). تعامل میان کاربران در رده‏بندی ‏اجتماعی با بهره‏گیری از نرم‏افزارهای اجتماعی به­صورت چندجانبه صورت می‏گیرد. این تعامل میان کاربر و کاربر، کاربر و داده، و داده و داده انجام می‏شود (شکل 2).

 

 

 

 

 

7 Af No au No au No sar برچسب گذاری اجتماعی2.bmp

 

 

شکل 2. تعامل میان کاربران و منابع اطلاعاتی با استفاده از نرم‏افزارهای اجتماعی

 

مهم­ترین ویژگی رده‏بندی ‏اجتماعی، فقدان استانداردهای پذیرفته شده در روند رده‏بندی داده‏هاست (7).  در ساختار رده‏بندی ‏اجتماعی، نظارتی بر واژه‏های متشابه و همنام، مترادف‏ها و متضادها صورت نمی­گیرد و موارد غیرمتعارف لغوی به­وفور یافت می‏شوند. گاه تعداد برچسب‏هایی که برای توصیف یک صفحه وب یا یک تصویر استفاده می‏شود از 50 تجاوز می‏کند. این موضوع بی‏نظمی و ریزش کاذب اطلاعات در نتایج جستجو  را افزایش می‏دهد (9، 10). در سال‏های اخیر برخی وبگاه‏های مبتنی بر نظام رده‏بندی اجتماعی مانند Delicious هنگام ورود نشانی جاینمای یک منبع اطلاعاتی و تخصیص کلیدواژه توسط کاربر، به وی کلیدواژه پیشنهاد می‏کند. بدین صورت کاربر از برچسب‏های تخصیص یافته دیگر کاربران به آن منبع یا شیء آگاهی می‏یابد. این نحوه پیشنهاد برچسب تا حدودی موجب یکدستی در کلیدواژه‏های تخصیص داده شده به آن منبع وب می‏شود.

در این زمان (= سال 2016)، مهم­ترین وبگاه‏ها و خدمات اطلاعاتی مبتنی بر نظام رده‏بندی ‏اجتماعی، اینها هستند: 1) LibraryThing: برای فهرست کردن کتاب‏های دلخواه کاربران؛ 2) BibSonomy: برای به اشتراک گذاشتن اطلاعات کتابشناختی مقاله‏ها، کتاب‏ها و منابع وبی؛ 3) Delicious: برای به اشتراك گذاشتن منابع وبی و پیوندها؛ 4)  Mendeley: برای جستجو و بازیابی محتوای وب‏نوشت‏ها؛ 5) Citeulike: برای  به اشتراك­گذاری مشخصات کتابشناختی و چکیده منابع و مقاله‏های علمی در وب؛ 6) Flicker: با هدف به اشتراك گذاشتن تصاویر؛ 7) YouTube: برای به اشتراك گذاشتن آثار موسیقایی و فیلم‏های کوتاه.

چشم‏انداز. موتورهای جستجو می­توانند از رده‏بندی ‏اجتماعی برای رده‏بندی منابع وبی استفاده کنند و اجازه دهند کاربران صفحه‏های دلخواه خود را برچسب‏گذاری، و از برچسب‏ها در بازیابی اطلاعات هم‏موضوع و مرتبط استفاده کنند. کتابداران نیز می‏توانند نظام‏های رده‏بندی را  مبتنی بر رده‏بندی ‏اجتماعی تهیه  و واژگان آنها را به­صورت پس‏همارا و پیش‏همارا کنترل کنند.

رده‏بندی ‏اجتماعی با ایجاد رابطه تعاملی چندگانه میان داده و کاربر، علاوه بر ساده کردن روند سازمان‏دهی محتوای وب، امکان بازیابی و اشاعه اطلاعات را نیز برای همه کاربران به آسانی فراهم آورده است (7). رده‏بندی ‏اجتماعی، مدیریت اطلاعات شخصی در محیط وب را به راحتی مقدور ساخته است. به­علاوه، رده‏بندی ‏اجتماعی می‏تواند به ابزاری برای سنجش علائق کاربران وب تبدیل شود. در حال حاضر نیز پژوهش‏های عمده‏ای با هدف بررسی نقش و تأثیر رده‏بندی ‏اجتماعی در بهبود بازیابی اطلاعات در محیط‏‏های الکترونیکی (6) و توسعه عناصر ابرداده‏ای و معناشناختی وب انجام گرفته است (13).

 

مآخذ: 1) نوروزی، علیرضا؛ منصوری، علی. "رده‏بندی مردمی (فوکسونومی) در تقابل با نظام‏های رده‏بندی کتابخانه‏ای". در همایش رویکردها و راهکارهای نوین در سازماندهی اطلاعات (16 و 17 اسفند 1385)، مجموعه مقالات و سخنرانی‏های ارائه شده. تهران:  سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران‏‫، ‏‫‏‏۱۳۸۵، ص.203-213؛ 2) نوروزی، علیرضا؛ منصوری، علی؛ حسینی، مهدی. "ضرورت استفاده از کنترل واژگان در رده‏بندی مردمی (فوکسونومی)". در همایش ملی اصطلاح‏نامه و کاربردهای آن در محیط الکترونیکی (۲۴ آبان‌ماه ۱۳۸۶). ‏مجموعه مقالات و سخنرانی‏های ارائه شده. قم: مركز اطلاعات و مدارك اسلامي، 1391؛ 3) نوروزی، علیرضا؛ منصوری، علی؛ حسینی، مهدی. "رده‏بندی مردمی (فوکسونومی): سازماندهی دانش بر اساس خرد جمعی".  اطلاع‏شناسی، سال 5، شماره 1و2 (1386): 151-166؛

4) Bryant, T. "Social software in academia". Educause Quarterly. Vol. 29, No. 2 (2006). [online]. Available: http://www.educause.edu/ir/library/pdf/eqm0627.pdf. [15 Aug. 2016]; 5) Golder, S.A., & Huberman, B.A. "The structure of collaborative tagging systems". Journal of Information Science. Vol. 32, No. 2 (2006): 198-208; 6) Hotho, A., & Jaeschke, R. "Information retrieval in folksonomies: Search and ranking". Lecture Notes in Computer Science. Vol. 4011 (2006): 411-426; 7) Mathes, A. "Folksonomies: Cooperative classification and communication through shared metadata", 2004. [online]. Available: http://www.adammathes.com/academic/computer-mediated-communication/folksonomies.html. [15 Aug. 2016]; 8) McFedries, P. "Folk wisdom". IEEE Spectrum, February 2006. [online]. Available: http://spectrum.ieee.org/telecom/internet/folk-wisdom. [15 Aug. 2016]; 9) Noruzi, A. "Folksonomies: (Un)controlled vocabulary". Knowledge Organization. Vol. 33, No. 4 (2006): 199-203; 10) Noruzi, A. "Folksonomies: Why do we need controlled vocabulary?" Webology. Vol. 4, No. 2 (2007). [online]. Available: http://www.webology.org/2007/v4n2/editorial12.html. [15 Aug. 2016]; 11) Vander Wal, T. "You down with folksonomy?". 2004. [online]. Available: http://www.vanderwal.net/random/entrysel.php?blog=1529. [15 Aug. 2016]; 12) Vander Wal, T. "Off the top: Folksonomy entries". 2007. [online]. Available: http://vanderwal.net/random/category.php?cat=153. [15 Aug. 2016]; 13) Zhang, L., & Wu, X. "Emergent semantics from folksonomies: A quantitative study". Journal on Data Semantics. Vol. 6 (2006): 168-186.

 

 



[1]. Tag

[2]. Tagging

[3]. Social wisdom / Wisdom of community

[4]. Thomas Vander Wal: www.vanderwal.net

[5]. Social indexing

[6]. Taxonomy

[7]. Self-organization

[8]. Web 2.0

[9]. User warrant

[10]. User-determined descriptors

علیرضا نوروزی

بازگشت به فهرست مقالات ب