Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ب

 

برگه‌آرايي. تنظيم نمادها به‌صورت پياپي، به‌قصد ايجاد قابليت رديابي، برگه‌آرايي ناميده مي‌شود (5: ج 8، ص 405) و در اصطلاح، عبارت است از "رديف كردن، مرتب كردن، و ضبط برگه‌ها و اوراق و نظاير آن در كتابخانه بر اساس نظمي خاص و روشي معيّن، به‌طوري كه امكان افزايش مدارك در محل درست آن وجود داشته باشد" (46:1). براي ايجاد قابليت رديابي در نظم مورد نظر، معمولاً دو ويژگي در نظر گرفته مي‌شود: 1) نظم زنجيره‌اي و آن هنگامي است كه مدارك به‌شكل زنجيره‌اي مرتب مي‌شوند و مي‌توان دريافت كه نشانه‌اي خاص در كدام نقطه از اين زنجيره قرار گرفته است؛ و 2) كارآيي، به معني دستيابي به مدارك با كمترين صرف وقت و هزينه.

برگه‌آرايي به نظامي خاص (عددي يا الفبايي) محدود نيست، و امكان رديابي و كارآيي در هر نظامي وجود دارد. نمادهاي مورد استفاده در برگه‌آرايي ممكن است عيناً از خود مدرك اخذ يا به زبان نظام برگه‌آرايي برگردانده شده باشد. هر مدرك نياز به نماد ثابتي دارد تا در محلي مشخص جاي گيرد. به‌طور مثال، در برگه‌آرايي نامه‌ها، ممكن است تاريخ يا نام فرستنده نماد قرار گيرد.

قواعد برگه‌آرايي. آيرون[1]  قواعدي را براي برگه‌آرايي برمي‌شمارد كه لازمه هر نظام برگه‌آرايي است. اين قواعد تحت نام پنج اصل مدون شده است :

1. اصل پذيرش[2] . هرچه تعداد نمادهاي نظم‌يافته برگه‌آرايي بيشتر باشد، فرايند برگه‌آرايي ـ در صورتي كه ساير شرايط برابر باشد ـ قابل قبول‌تر خواهد بود؛

2. اصل وضوح[3] . هر نماد محل خاصّي در زنجيره دارد وهيچ نمادي بيش از يك محل را به خود اختصاص نمي‌دهد؛

3. اصل افزونگي[4] . اين اصل به حجم زياد نمادها در نظمي متوالي اشاره دارد. افزونگي نمادها به اين سبب ضروري است كه تصميم‌گيري براي محل‌يابي را با تعداد اندكي نشانه ميسّر مي‌سازد. در برگه‌دان گسترده، هر قدر افزونگي كاهش يابد كارآيي نيز كاهش مي‌يابد: كاهش افزونگي سبب افزايش ابهام مي‌شود و اين نقض غرض كارآيي است؛

4. اصل ابهام[5] . هر قدر قواعد برگه‌آرايي متنوع باشد و، به‌ويژه، تعداد استثناهاي آن افزايش يابد، از كارآيي آن كاسته مي‌شود؛

5. اصل تساوي[6] . هر قدر حجم برگه‌دان‌ها در اندازه‌هاي تقريباً مساوي رشد كند، همارايي آنها امكان‌پذيرتر و عملي‌تر مي‌گردد. "عامل سنجش"[7]  اعتبار اين اصل را مشخص مي‌كند.

"عامل سنجش" نمادي است كه موجب تمايز مي‌گردد. در برگه‌داني كه "عامل سنجش" نزديك‌تر به نماد پايه باشد، برگه‌آرايي با سهولت انجام مي‌گيرد، و هرچه از نماد پايه دور شود از ميزان كارآيي نظام كاسته مي‌گردد. مثلاً در مواقعي كه از رده‌بندي عددي جهت تعيين نماد برگه‌آرايي استفاده مي‌شود، همچون شماره 129/132 "عامل سنجش" عدد 9 يعني هفتمين نماد از زنجيره است، و حال آنكه در شماره 132 اين عامل عدد 2 يعني سومين نماد زنجيره است. به اين ترتيب، مشخص است كه آرايش فهرستبرگه‌اي با نشانه 132 سهل‌تر از فهرستبرگه‌اي با نشانه 129/132 است. "عامل سنجش" در هر حلقه‌اي از زنجيره نمادها قابل تشخيص است و در صورتي كه افزونگي افزايش يابد، اين عامل از نماد پايه برگه‌آرايي كمتر فاصله مي‌گيرد. به همين سبب، "عامل سنجش" همانند ابزاري براي ارزيابي درجه افزونگي نظم متوالي به‌كار مي‌رود. بنا بر اصل تساوي (اصل پنجم)، "عامل سنجش" در دو برگه‌داني كه قرار است همارايي شوند، در جايگاهي مشابه قرار دارد، مشروط بر آنكه هر دو داراي حجمي مساوي باشند. بر اين اساس، هر قدر حجم برگه‌دان افزايش يابد، "عامل سنجش" آن از نماد پايه فاصله بيشتري خواهد داشت، در اين حالت، نشانه‌ها خاص‌تر و جزئي‌تر شده و كنترل دقيق آنها دشوارتر مي‌گردد و كارآيي كاهش مي‌يابد.

برگه‌آرايي در كتابخانه. قوانين كاتر، از سال 1876م. كه نخستين ويرايش آن منتشر شد، پيوسته مبناي تهيه استانداردهاي فهرستنويسي و برگه‌آرايي بوده است. اين قوانين به‌گونه‌اي مؤثر نهادينه شد و با وجود برخي نارسايي‌ها هنوز هم از ارزش فراواني برخوردار است. از جمله مسائل آن تنظيم برگه‌هاي مربوط به زبان‌هاي مختلف تحت نظام واحد الفبايي است. نكته ديگر، مسائل مربوط به شناسه‌هاي كم و بيش مشابه در فهرست فرهنگي است؛ مانند واشنگتن، جرج (اسم شخص) و واشنگتن، دي.سي. (اسم مكان). طبق قوانين كاتر، در اين‌گونه موارد شناسه‌ها به ترتيب نام شخص، مكان، و موضوع تنظيم مي‌شوند. اين قانون با اصل وضوح (اصل دوم) از قواعد برگه‌آرايي متناقض است و سبب كاهش كارآيي در برگه‌دان مي‌شود؛ زيرا اين‌گونه برگه‌آرايي تركيبي از دو نظام برگه‌آرايي الفبايي و نحوي است و در نتيجه، نياز به درك دقيق نظام برگه‌آرايي توسط برگه‌آرا دارد.

ساير قواعد برگه‌آرايي كتابخانه، حداقل، برخي زمينه‌هاي اصلي قوانين كاتر را حفظ كرده‌اند. مطالعات تاريخي در اين زمينه نشان مي‌دهد كه اين قواعد تغيير يافته و تعديل شده است و فهرست‌هاي نوين طالب دگرگوني در قوانين كاتر هستند. تلاش‌هايي نيز براي تغيير شكل، حتي در ساده‌ترين قوانين انجمن كتابداران امريكا، جهت برنامه‌هاي رايانه‌اي انجام گرفته است. قواعد نوين مديريت مدارك به فهرستبرگه‌هايي مختصر و نظام‌هاي برگه‌آرايي ساده‌تر توجه دارد. نخستين قانون برگه‌آرايي پرهيز از ترجمه برگه‌دان‌هاست، به اين معني كه تا حد امكان، شناسه‌ها به‌طور مستقيم وارد برگه‌دان اوليه مدارك شوند و ارجاع ضربدري (× و ××)، عملياتي هزينه‌بر و احتمالاً غيرضروري است. در قانون دوم مديريت نوين مدارك، برگه‌آرايي بر اساس نظامي صورت مي‌گيرد كه مدارك بيشتري را تحت شناسه‌هاي متعددي پراكنده سازد. برگه‌آرايي آثار متعدد نويسندگان تنها بر اساس نام آنان، اين نظام را دچار مشكل مي‌كند. مديريت نوين مدارك، استانداردسازي اسامي جغرافيايي و اشخاص را مي‌طلبد.

توجه به اين نكته كه برگه‌دان‌ها از نوع دائمي (همچون رفبرگه‌ها)، يا موقت (همچون برگه‌دان سفارش مواد) هستند نيز در تعيين روش برگه‌آرايي اهميت دارد. هر قدر حجم برگه‌دان‌هاي دائمي زيادتر شود، مديريت و تنظيم آن هزينه بيشتر داشته و "عامل سنجش" در اين برگه‌دان‌ها از نماد پايه فاصله مي‌گيرد. از نظر مديريت مدارك، در هر نظام برگه‌آرايي نكته مهم دسترس‌پذير بودن فهرستبرگه‌هاست و يكي از مسائل آن تصميم‌گيري در مورد تغيير يا حذف فهرستبرگه‌اي است كه امكان دارد بعدها در برگه‌دان به آن نياز باشد (5: ج 8، ص 406-420). شناخت اهداف و سياست‌ها، روابط و ساختار سازماني (كتابخانه يا سازمان مادر)، انواع اطلاعات توليدشده يا دريافتي، چگونگي استفاده از اين اطلاعات، و جامعه استفاده‌كنندگان در انتخاب روش برگه‌آرايي مدّ نظر قرار مي‌گيرد. روش برگه‌آرايي زماني كارآمد تلقي مي‌گردد كه دسترسي به آن ساده و از نظر هزينه، تجهيزات، فضا، و نيروي انساني مقرون به صرفه باشد (33:6).

پنج قاعده در برگه‌آرايي وجود دارد كه ساده‌ترين قواعد پذيرفته‌شده در كتابخانه‌ها هستند، و اغلب، ديگر قواعد برگه‌آرايي سنّتي كتابخانه‌ها به‌سبب عدم كارآيي منسوخ شده است. اين قواعد عبارتند از: 1) برگه‌آرايي كلمه به كلمه يا حرف به حرف؛ 2) تلفظ نمادها به زبان شناسه، اما در مواردي كه شناسه‌ها مشابه هستند و درون آنها از اعداد استفاده شده اين شناسه‌ها به ترتيب نظم عددي تنظيم مي‌شوند؛ 3) تا حد امكان، صورت كامل اختصارها در برگه‌آرايي در نظر گرفته مي‌شود، مگر آنكه اختصار مصطلح‌تر باشد. در اين حالت، هر اختصار همچون يك كلمه محسوب مي‌گردد؛ 4) نديده گرفتن علائم نقطه‌گذاري (سجاوندي)، به‌جز موارد اجتناب‌ناپذير، مانند نشانه ">ــ<" در برگه‌آرايي فهرستبرگه‌هاي سرعنوان موضوعي؛ و 5) تا حد امكان، عناصري كه در برگه‌آرايي منظور نمي‌گردند از شناسه حذف مي‌شوند. عناصر زبان‌هاي مختلف براساس نظام واحد الفبايي برگه‌آرايي مي‌شوند؛ به‌طور مثال، در مورد زبان‌هاي اروپايي يا لاتيني حرف "ϋ" مانند "U" محسوب مي‌گردد و علائم و حروف خاص الفبايي زبان‌هاي ديگر، به زبان برگه‌آرايي برگردانده مي‌شود (:5 ج ،8 ص 420-423).

شيوه‌هاي برگه‌آرايي. فهرستبرگه‌ها در كتابخانه معمولاً به دو شيوه الفبايي و عددي تنظيم مي‌شوند.

1. برگه‌آرايي الفبايي. در اين شيوه، برگه‌ها بر اساس نظم الفبايي زباني خاص تنظيم مي‌گردد و بيشتر براي مرتب كردن برگه‌ها در برگه‌دان فهرست رسمي و فهرست‌هاي موضوع، مؤلف، و عمومي كتابخانه به‌كار مي‌رود. برگه‌آرايي از ابتداي شناسه برگه، جزء به جزء و بدون در نظر گرفتن عنصري ـ اعم از حرف يا عدد ـ انجام مي‌شود؛ مگر آنكه بنا بر قواعد، در مواردي مسائل مهم‌تري حذف عنصري را ايجاب كند (3: 19-20). گاه براي تنظيم برگه‌هاي زبان‌هاي مختلف در كنار يكديگر، از آوانويسي استفاده مي‌شود، يعني برگه‌هاي زبان‌هاي ديگر به زباني كه برگه‌دان بر اساس حروف آن تنظيم شده آوانويسي مي‌گردد؛ همانند آوانويسي برگه‌هاي مربوط به زبان روسي به‌منظور قرار گرفتن در برگه‌دان انگليسي كتابخانه. در اينجا نكته مهم، استفاده از روشي استاندارد در آوانويسي الفباي يك زبان به زباني ديگر است.

مزيت اين نوع برگه‌آرايي سادگي آن است؛ زيرا در نظام الفبايي، برگه‌آرايي بدون توجه به ارزش نشانه برگه‌آرايي و تنها از طريق آشنايي با حروف الفبا به‌سادگي امكان‌پذير است (5: ج 8، ص 408-409). اين نوع برگه‌آرايي ممكن است به يكي از دو شكل زير صورت گيرد:

الف. كلمه به كلمه. در اين شيوه، كلمه‌هاي شناسه برگه‌هاي مختلف با هم مقايسه مي‌شوند. به اين صورت كه، در آغاز، حدّ هر كلمه تعيين مي‌شود؛ سپس به ترتيب حروف الفبا با يكديگر مقايسه مي‌گردند (21:3). اين شيوه زنجيره نشانه‌ها را طولاني مي‌كند و فاصله ميان كلمات، حرفي از حروف الفبا محسوب مي‌شود. دشواري اين شيوه، تعيين حد كلمات و وجود اختصارها و آغازه‌هاست كه تدابير خاصي را مي‌طلبد (5: ج 8، ص 410).

ب. حرف به حرف. در اين شيوه، فاصله ميان كلمات ناديده گرفته شده و حروف تشكيل‌دهنده كلمات شناسه با هم مقايسه مي‌گردد. در كتابخانه‌هاي ايران، بيشتر از اين روش براي تنظيم برگه‌هاي فارسي استفاده مي‌شود؛ زيرا تعيين حدّ كلمات در رسم‌الخط فارسي مشكل است و اغلب، به‌سبب وجود كلمات و اسامي مركّب، كه گاه به شكل چسبيده و گاه جدا نوشته مي‌شوند، نمي‌توان مرز كلمه را به‌درستي تعيين كرد، مانند كلمه مركّب "ايرانشناسي" و اسم مركّب "عليقلي" كه در برخي موارد به شكل جدا، يعني "ايران شناسي" و "علي‌قلي" نيز به‌كار مي‌رود (3: 1، 22).

2. برگه‌آرايي عددي. در اين شيوه، برگه‌ها بر اساس ارزش عددي مرتب مي‌شوند. با درك نظام عددي و ارزشي نشانه‌ها، مي‌توان آنها را به ترتيبي مفيدتر تنظيم كرد و گسترش اين نظام بر اساس ارزش زنجيره نشانه‌ها خواهد بود. اگر برگه‌آرا نتواند ارزش نشانه‌ها را درك كند، اين نوع برگه‌آرايي غيرممكن خواهد بود (5: ج 8، ص 409). گاه، در اين شيوه از نظمي مركب از اعداد و نشانه‌ها استفاده مي‌شود و نشانه ممكن است يكي از حروف الفبا باشد؛ مانند 21A. از اين شيوه براي برگه‌آرايي رفبرگه‌ها و قفسه‌چيني كتاب‌ها استفاده مي‌شود. اين نوع برگه‌آرايي معمولاً بر اساس يكي از نظام‌هاي رده‌بندي صورت مي‌گيرد. گاه شماره رده‌بندي موجود بر روي دو رفبرگه متفاوت يكسان است. در اين حالت، پس از تنظيم رفبرگه‌ها بر اساس ارزش عددي شماره رده‌بندي، نشانه‌هاي مؤلف موجود بر روي برگه‌ها با يكديگر مقايسه مي‌شوند.

برگه‌آرايي رايانه‌اي. از دهه 1960، كه استفاده از رايانه در كتابخانه‌ها براي تهيه فهرست‌هاي گوناگون معمول گرديد، تلاش‌هايي نيز در زمينه تهيه فهرست‌هاي چندزبانه رايانه‌اي در سراسر جهان صورت گرفت. فهرست رايانه‌اي، كه نوعي فهرست فرهنگي است، بر پيچيدگي جريان برگه‌آرايي مي‌افزايد (5: ج ،8 ص 418). در اين فهرست‌ها، حروف الفبا تأثير بسياري بر نمايش الفبايي اطلاعات دارند (40:4). برگه‌آرايي مدارك زبان‌هاي مختلف در كنار يكديگر از پيچيده‌ترين و دشوارترين فعاليت‌ها در محيط‌هاي چندزبانه است. آوانويسي واژگان زبان بيگانه به زباني كه فهرست بر اساس آن تهيه شده احتمالاً تنها راه‌حل تنظيم فهرستبرگه‌هاي زبان‌هاي مختلف در كنار يكديگر تلقي شده است. برگه‌آرايي صحيح آواي هجاهاي موجود از زباني به زبان ديگر، از مسائل بنيادي در آوانويسي است. از اين رو، استفاده از قواعد استاندارد آوانويسي ضروري است.

رسم‌الخط و ساختار زبان‌هاي مختلف از نظر تقسيمات لغوي، اصول صرف كلمات، حروف تعريف، و جز آن متفاوت است. اين امر حتي زبان‌هايي را كه داراي رسم‌الخطي واحدند نيز شامل مي‌شود. مشكلات فهرست‌هاي رايانه‌اي چندزبانه فقط به رسم‌الخط محدود نمي‌شود، بلكه حروف الفبا را نيز در برمي‌گيرد. در برخي زبان‌ها، مانند زبان فارسي، حروف الفبا از نظر شكل به بزرگ و كوچك يا شكل اول، وسط، و آخر كلمه تقسيم مي‌شوند. در برخي ديگر نيز از تركيب دو يا چند حرف الفبا، حرفي مركب و آوايي واحد توليد مي‌شود، مانند :sh در زبان انگليسي كه داراي آواي "ش" است. در برخي ديگر، نشان تشخيص يا علامت تكيه بر روي حروف وجود دارد؛ مانند زبان‌هاي فرانسوي و آلماني (7: 15-16 و 18). دشواري تعيين حدّ كلمات، تشخيص كلمات مركّب و بسيط، شكل مفرد و جمع كلمات، وجود حرف تعريف كلمات عربيِ دخيل در فارسي، فقدان نمادهاي جداگانه براي هر يك از آواها، وجود چند نماد براي آوايي خاص، و مشكل بازيابي كلمات به‌صورت كليدواژه در زبان طبيعي نيز از جمله دشواري‌هاي رسم‌الخط فارسي در فهرست‌هاي رايانه‌اي است (2: 1-5).

استفاده از محيط‌هاي رايانه‌اي و چند زبانه نيازمند به‌كارگيري تدابيري خاص براي تنظيم و برگه‌آرايي مدارك زبان‌هاي مختلف است (149:8)؛ و راه‌حل‌ها و استانداردهايي جهاني براي برگه‌آرايي و بازيابي مدارك كليه زبان‌ها و رسم‌الخط‌ها لازم است. همچنين مي‌بايست حروف و نشانه‌هاي استاندارد جهت آوانويسي تهيه گردد. در حال حاضر، سازمان جهاني استاندارد (ايزو) و ايفلا در زمينه تهيه استاندارد براي ارائه خدمات اطلاع‌رساني فعاليت مي‌كنند. "ايزو 10646" نوعي استاندارد جهاني حروف[8]  است كه براي نمايش حروف كليه رسم‌الخط‌هاي مختلف موجود در محيط رايانه‌اي تهيه شده است. همچنين استاندارد آوانويسي زبان‌هاي عربي، ژاپني، چيني، عبري، و اسلاو به زبان لاتيني و الفباي رومي نيز توسط كميته فني سازمان جهاني استاندارد تهيه شده است (7: 15-17).

فرايند برگه‌آرايي چه به شكل سنتي و چه رايانه‌اي، همواره بايد از قوانين مدوّن تبعيت كند. كارآيي برگه‌آرايي كتابخانه به هر صورتي كه سنجيده شود بستگي به "عامل سنجش" دارد تا قابليت رديابي مدركي از ميان مدارك ديگر را فراهم كند. استفاده پيوسته از برگه‌دان به‌منظور تعيين و آزمايش قواعد برگه‌آرايي مورد استفاده نيز ضروري است. در تعيين قواعد برگه‌آرايي بايد تلاش گردد كه استثناي كمتري ايجاد شود، زيرا وجود استثناهاي متعدّد سبب كاهش كارآيي برگه‌دان مي‌گردد (5: ج 8، ص 424).

 

مآخذ: 1) سلطاني، پوري؛ راستين، فروردين. اصطلاحنامه كتابداري. ذيل"برگه‌آرايي"؛ 2) نشاط، نرگس. "مسائل رسم‌الخط فارسي در رويارويي با فن‌آوري نوين اطلاعاتي"، در رحمت‌الله فتاحي. فهرست‌هاي رايانه‌اي: كاربرد و توسعه. مشهد: دانشگاه فردوسي؛ تهران: مركز اطلاع‌رساني و خدمات علمي وزارت جهاد سازندگي، 1379، ص 401-408؛ 3) وزيري، فرهاد. دستورنامه برگه‌آرايي. ويرايش 2. تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، 1371؛

4) Altuna, Belen. "Considerations and Requirements in Designing Spanish Multilingual Library Catatolgues". in The Second IFLA Satelite Meeting (18-19 Aug. 1993),  Automated Systems for Access to Multilingual and Multiscript Library Materials: Proceedings of..., IFLA Publications 70. Muchen: IFLA, 1994; 5) Daily, Jay E. "Filing". Encyclopedia of Library and Information Science. Vol. 8, PP. 405-431; 6) Gill, Suzanne L. File Management and Information Retrieval Systems: a Manual for Managers and Technicians. 3rd ed. Englewood, Colorado: Libraries Unlimited Inc., 1993; 7) McCallum, Sally H. "Takyo to Barcelona: Progress in Multi ـ Script Automation", in The Second IFLA Satellite Meeting (18-19 Aug. 1993), Automated Systems for Access to Multilingual and Multiscript Library Materials: proceedings of…, IFLA Publications 70. Muchen: IFLA, 1994; 8) Rad ـ el, Barbara. "Approches to Multilanguage and Multiscript Issues in the ALEPH System", in The Second IFLA Satellite Meeting (18-19 Aug. 1993), Automated Systems for Access to Multilingual and Multiscript Library Materials: Proceedings of…,  IFLA Publications 70. Muchen: IFLA, 1994.    

هيلان علي‌اكبرزاده


 


[1]. Iron

[2]. Law of Acceptability

[3]. Law of Clarity

[4]. Law of Redundancy

[5]. Law of Ambiguity

[6]. Law of Equality

[7]. Critical factor

[8]. UCS: Universal Character Set/ ISO 10646

 

بازگشت به فهرست مقالات ب