Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ب

 

برگه‌هاي منگنه‌اي[1] .اين برگه‌ها از ابزارهاي نيمه‌خودكار ذخيره اطلاعات و بازيابي‌هاي چندجنبه‌اي و از نخستين گام‌ها در فن‌آوري اطلاعات محسوب مي‌شود. مبناي بازيابي در برگه‌هاي منگنه‌اي منطق بول بوده و نمايه‌سازي پس‌همارا را به روش نيمه‌خودكار ممكن مي‌سازد (166:7).

تاريخچه. نخستين بار، در سال 1801، ژوزف ژكوار[2]برگه‌هاي منگنه‌اي را جهت كنترل نخ‌ها در كارگاه بافندگي خود در ليون فرانسه به‌كار گرفت. استفاده از اين برگه‌ها را براي ذخيره و بازيابي اطلاعات، نخست هرمان هولريت[3]  بنيان نهاد. هولريت ابداع برگه‌هاي منگنه‌اي و دستگاه آن را كه ابتدا به‌منظور ضبط و استخراج اطلاعات آماري تهيه كرده بود، در سال 1884 به ثبت رساند. به‌كارگيري اختراع وي در ضبط و استخراج اطلاعات آماري سرشماري عمومي سال 1890 ايالات متحده موفقيت‌آميز بود (9: ج 10، ص 448) و توليد تجاري اختراع هولريت از 1901 آغاز شد. شركتي كه وي تأسيس كرده بود در سال 1911 در شركت ديگري كه بعدها آي.بي.ام. نام گرفت ادغام گرديد (9: ج 10، ص 450). هوريس تيلور[4] ، كه از پرنده‌شناسان مشهور بود، نوعي از برگه‌هاي منگنه‌اي را براي ضبط و بازيابي ويژگي‌هاي پرندگان به‌طور مؤثر به كار گرفت و نوآوري خود را به سال 1915 در ايالات متحده به ثبت رساند. به‌دنبال آن، در 1925، آلفرد پركينز[5]  برگه‌هاي لبه منگنه[6]  را عرضه كرد. در ابتداي جنگ جهاني دوم، در انگلستان، باتن[7]  دريافت كه براي بازيابي چند جنبه‌اي پروانه‌هاي ثبت اختراع در رشته شيمي وقت فراواني را مي‌بايست صرف كرد و، به‌منظور رفع آن، نوعي از برگه‌هاي منگنه‌اي را كه بعدها به نام‌هاي مختلفي، از جمله برگه باتن، معروف شد ابداع كرد (280:8).

كتابخانه مركزي دانشگاه تگزاس احتمالا نخستين كتابخانه‌اي بود كه مبادرت به استفاده از برگه‌هاي منگنه‌اي كرد. اين كتابخانه در سال 1936 براي كنترل گردش مواد، استفاده از برگه‌ها را در برنامه خود قرار داد (185:5).

برگه‌هاي منگنه‌اي، كه تا پايان دهه 1970 همچنان در برخي كتابخانه‌ها مورد استفاده قرار مي‌گرفت، با رواج رايانه به‌تدريج منسوخ گرديد (10: 625)، اما به‌عنوان ابزاري براي ذخيره و بازيابي يافته‌هاي تحقيقات فردي در دهه بعد نيز كاربرد داشت (154:4).

انواع. برگه‌هاي منگنه‌اي در اندازه‌ها و شكل‌هاي مختلف توليد مي‌شد، ولي به‌طور كلي از جهت ذخيره و بازيابي اطلاعات به دو دسته كلي تقسيم مي‌شوند: دسته اول برگه‌هايي كه هر كدام نماينده يك مدرك است و ويژگي‌هاي مدرك در حاشيه آن، بر اساس برنامه‌اي از پيش تنظيم شده، ثبت مي‌شود. به اين گروه از برگه‌ها شناسه سندي[8]  يا مبتني برمدرك گفته مي‌شود. برگه‌هاي لبه منگنه از اين نوع است. دسته دوم برگه‌هايي هستند كه هريك به ويژگي يا اصطلاحي موضوعي اختصاص مي‌يابد و شماره مدركي كه حاوي آن ويژگي يا موضوع است در متن برگه ثبت مي‌گردد. اين گروه برگه‌ها را شناسه اصطلاحي[9]  مي‌نامند. برگه‌هاي تطابق نوري[10] ، يا برگه پيكابو، از اين گروه است.

برگه‌هاي لبه منگنه. اين برگه‌ها از مقواي نازك و بادوام به‌شكل مربع مستطيل در اندازه‌هاي مختلف با يك يا دو رديف سوراخ در حاشيه توليد مي‌شد. رايج‌ترين اندازه 203×127 ميلي‌متر مربّع با 91 سوراخ بود. گوشه سمت چپ يا راست تمام برگه‌ها را برش مي‌زدند تا مرتب كردن و نظم دادن برگه‌ها سريع‌تر و آسان‌تر انجام شود، و چنان‌چه در موقع بازيابي برگه‌اي وارونه يا پشت‌رو باشد مشخص گردد. متن برگه‌ها جاي كافي براي درج اطلاعات مختلف از جمله اطلاعات كتابشناختي، چكيده، و كليدواژه دارد (11: 26) (تصوير 1).

 

 

 198_1.jpg

 تصوير 1. نمونه برگه لبه منگنه

 

در اين نوع، هر برگه مبيّن مدرك واحدي است و ويژگي‌ها در حاشيه آن ضبط مي‌شود. ويژگي‌هاي مورد نياز كه بايد ذخيره و بازيابي گردد، ابتدا معيّن شده، سپس رمزگذاري مي‌گردد. ثبت هر ويژگي بر روي برگه با شكاف دادن يك يا چند سوراخ به‌وسيله منگنه دستي يا الكتريكي انجام مي‌گيرد. محمل بازيابي، برمبناي برنامه‌اي از پيش طراحي شده است و رمزگذاري ويژگي‌ها با عبور دادن يك يا چند ميله نازك از سوراخ يا سوراخ‌ها انجام مي‌گيرد (44:2). هر سوراخ حاوي جواب دوگانه بلي يا خير است كه وجود يك ويژگي را تأييد يا نفي مي‌كند (تصوير 2).

از مزاياي برگه‌هاي لبه منگنه سادگي و ارزاني آن بوده و براي مجموعه‌هاي كمتر از 10 هزار مدرك، كه تعداد ويژگي‌هاي مورد نياز آنها نيز زياد نيست، مناسب است. چنان‌چه تعداد ويژگي‌ها زياد باشد موجب پيچيدگي و سنگيني كار رمزگذاري مي‌شود كه در نهايت سبب كُندي كار، افزايش احتمال خطا، و كاهش سرعت و دقّت مي‌گردد. بنابراين، مهم‌ترين مسئله در مورد اين برگه‌ها برآورد و تعيين تعداد ويژگي‌هايي است كه بايد ذخيره شود تا به تناسب آن رمزگذاري مستقيم يا غيرمستقيم انتخاب و برنامه‌ريزي گردد (:3 8). <چكيده‌نامه ليزر[11]>، يكي از ابزارهاي خدمات جهاني اشاعه اطلاعات، تا سال‌ها برگه‌هاي لبه منگنه را براي ذخيره، بازيابي، و اشاعه اطلاعات به‌كار مي‌برد.

 

 

 

 198_2.jpg

 

 

 

تصوير 2. بازيابي با استفاده از برگه لبه منگنه

 

برگه‌هاي تطابق نوري (پيكابو). اين برگه‌ها به نام‌هايي چون برگه‌هاي ويژگي[12]  و برگه‌هاي باتن نيز شهرت دارد. در اين نوع، هر برگه نماينده يك ويژگي يا اصطلاح است و شماره مدركي كه حاوي آن ويژگي يا اصطلاح باشد در متن برگه سوراخ مي‌شود. متن برگه‌هاي پيكابو عمومآ شطرنجي است. محل شماره‌ها در رديف‌هاي افقي يا عمودي از يك به بعد، به‌ترتيب توالي، مشخص شده است (تصوير 3) و ويژگي در بالاي برگه نوشته مي‌شود. گنجايش هر برگه بستگي به اندازه برگه و كوچكي يا بزرگي خانه‌هاي شطرنجي دارد. براي ثبت شماره از دستگاهي متّه‌مانند استفاده مي‌شود (39:6). هرقدر از خانه‌هاي شطرنجي ريزتر استفاده شود به دستگاه ظريف‌تر و دقيق‌تري نياز است. براي ذخيره اطلاعات، هر مدرك به محض ورود، شماره رديفي به‌عنوان شناسه دريافت مي‌كند. آنگاه، با تجزيه و تحليل محتواي آن، ويژگي‌هايش مشخص مي‌گردد. سپس در برگه پيكابو مربوط به هر ويژگي، شماره مدرك سوراخ مي‌شود. چنان‌چه برگه، به‌طور مثال، گنجايش 14 هزار مدرك را داشته باشد، هنگامي كه بيش از چهارده هزار متن ذخيره شود، برگه گنجايش ندارد و بايد براي تبديل آن چاره‌انديشي كرد. به همين سبب، در انتخاب برگه‌ها پيش‌بيني ميزان رشد مجموعه در دوره‌اي مشخص اهميت بسيار دارد. هنگام بازيابي، لازم است ويژگي‌هاي مورد جست‌وجو مشخص گردد و سپس برگه‌هاي پيكابوي مربوط به ويژگي‌ها از برگه‌دان خارج و كاملا بر هم منطبق شوند. روزنه يا روزنه‌هاي نوري كه از تمام برگه‌ها عبور مي‌كند در واقع شماره مدرك يا مداركي است كه حاوي ويژگي مشترك مورد جست‌وجو است (102:1). چنان‌چه روزنه نوري ديده نشود، به اين معناست كه مدرك مورد نظر موجود نيست. در موقع بازيابي، چنان‌چه گنجايش برگه زياد و سوراخ‌ها ريز باشد، بايد براي خواندن شماره‌ها از جعبه نوري كه نور اضافي به برگه‌ها مي‌تاباند استفاده كرد.

استفاده از برگه‌هاي پيكابو ساده و عملي است و براي مجموعه‌هايي حدود 10 هزار مدرك مناسب است. از مزاياي اين نوع برگه آن است كه براي تعداد ويژگي‌ها هيچ‌گونه محدوديتي نيست. با رواج رايانه‌ها در عصر حاضر، استفاده از اين‌گونه برگه‌ها براي ذخيره و بازيابي اطلاعات از رونق افتاده است.

 

 

 198_3.jpg

 

 

تصوير 3. نمونه برگه پيكابو

 

 

مآخذ: 1) مرادي، نورالله. "نمايه‌سازي همارا". نامه انجمن كتابداران ايران. دوره نهم (بهار 1355): 83-107؛ 2) مرتضايي، ليلا. "بررسي انواع كارت‌هاي منگنه شده و مطالعه كاربرد آنها در بازيابي اطلاعات". پايان‌نامه فوق ليسانس كتابداري، دانشكده علوم تربيتي، دانشگاه تهران، 1353؛ 3) همو. "برگه‌هاي لبه منگنه". اطلاع‌رساني. دوره هفتم (1362): 1-32؛

4) Cornog, Martha. "A History of Indexing Technology".  The Indexer.  13 ( April 1983): 152-156; 5) Dugan, James A.; Minker, Jack. "Automatic Data Processing". Encyclopedia of Library & Information Science. Vol.2, PP. 184-230; 6) Foskett, A.C. A Guide to Personal Indexing; Using Edge-notched, Uniterm and Peek-a-boo Cards. 2nd. ed. London: Archon, 1970; 7) Kent, Allen. Information Analysis and Retrieval. New York: Becher and Hayes, 1971; 8) Nasri, Viliam Z. "Batten System". Encyclopedia of Library and Information Science. Vol.2, PP. 279-282; 9) Idem. "Hollerith, Herman ."Ibid. Vol.10, PP. 446-451; 10) Newberry, William F. "Edge-Notched Cards: Prematurely Buried".Library Journal. (March 15, 1981): 624-625; 11) Reichman, Felix. Notched Cards. New Jersey: Rutgers State University, 1961.

 

 

                                                                                                                                                                  ليلا مرتضايي

 



 

[1]. Punched cards

[2]. Joseph Marie Jacquard

[3]. Herman Hollerith

[4]. Horace Taylor

[5]. Alfred Perkins

[6]. Edge-notched cards/Edge-punched cards

[7]. W.E. Batten

[8]. Item entry

[9]. Term entry

[10]. Optical coincidence cards (Peek-a-boo)

[11]. Laser Abstracts

[12]. Feature cards

 

 

بازگشت به فهرست مقالات ب