Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ب

 

بلغارستان، كتابخانه‌هاي. جمهوري بلغارستان در جنوب شرقي اروپا و شرق شبه جزيره بالكان قرار دارد. از شمال به روماني، از شرق به درياي سياه، از جنوب به تركيه و يونان، و از غرب به يوگسلاوي محدود است. جمعيت كشور (طبق آمار سال 2000) 8200000 نفر، مساحت آن 110912 كيلومترمربع، و زبان رسمي آن بلغاري است.

تاريخچه. نخستين دولت بلغار در سال 681 م. در شمال شرقي شبه جزيره بالكان تشكيل شد و تا نيمه دوم قرن دهم يكي از مقتدرترين دولت‌هاي اروپا به‌شمار مي‌رفت. پس از پذيرش مسيحيت به‌عنوان دين رسمي در سال 864 م. و آشنايي با الفباي سيريليك، كه توسط دو برادر فاضل به نام سيريل[1]  و متوديوس[2]  در سال 893 اختراع شد، بلغارستان دوره رشد فرهنگي حيرت‌انگيز خود را آغاز كرد كه به "عصر طلايي ادبيات بلغارستان" مشهور است. به‌دنبال آن دو مركز فرهنگي بزرگ در پريسلاو، پايتخت كشور، و منطقه اُكريد به‌وجود آمد.

نخستين كتابخانه‌هاي بزرگ بلغارستان به‌وسيله اين مراكز فرهنگي ساخته شد. شاه سيمون يكي از اين كتابخانه‌ها را، كه تقريباً بزرگ‌ترين آنها به‌شمار مي‌رفت، زير نظر مستقيم خود در قصر ساخت. اين كتابخانه مجموعه وسيعي از نسخه‌هاي خطي قديمي يونان و بيزانس، و كليه آثار بلغاري زبان را در اختيار داشت. گسترش ادبيات قرن دهم در كشورهاي ديگر خصوصاً در كايوان راس[3]  باعث تقويت رشد فرهنگي در كشور شد.

پس از آزادسازي بلغارستان از سلطه بيزانس، كه چيزي كمتر از 2 قرن (1018-1186 م.) به‌طول انجاميد، بلغارستان وارد دوره نوين تجديد حيات ادبي و توسعه فرهنگي شد كه در قرن چهاردهم در دوره پادشاهي ايوان الكساندر به اوج شكوفايي خود رسيد. مدرسه ادبي مشهوري در پايتخت (تارنوو) ايجاد شد و كتابخانه‌هاي متعدد بزرگي در قصر پادشاه، كليساي ارتدكس بلغارستان، صومعه‌ها و كليساها، و در قصر فئودال‌ها تأسيس گرديد.

در طول پنج قرن سلطه عثماني‌ها (1393-1878 م.) بر اين كشور، همه كتابخانه‌هاي بلغارستان به جز كتابخانه‌هاي حدود 300 صومعه از ميان رفتند. وظيفه كتابداران صومعه‌ها حفظ ميراث ادبي بلغارستان، استنساخ نسخه‌هاي خطي بلغارستان، ترجمه كتاب‌هاي خارجي، و تهيه گاهشمارهاي تاريخي بود. كتابخانه صومعه‌هاي ريلا، بچكوو، و همچنين زوگراف از مهم‌ترين كتابخانه‌ها به‌شمار مي‌روند.

در زمان امپراتوري عثماني، اولين كتابخانه‌هاي عمومي بلغارستان از سال 1840 به بعد به‌تدريج ساخته شد كه با تجديد حيات فرهنگي و ملي بلغارستان مصادف بود. كتابخانه‌هاي آموزشگاهي و باشگاه‌هاي مطالعه[4]  نيز كتابخانه عمومي محسوب مي‌شدند كه به‌سرعت بر تعداد آنها افزوده مي‌گرديد. در كتابخانه‌ها آثار و سنن فرهنگي بلغارستان حفظ و نگهداري مي‌شد.

بعد از آزادسازي كشور از سلطه عثماني در سال 1878، كتابخانه‌هاي عمومي نقش مهمي در آموزش مردم داشتند و از مهم‌ترين مراكز فرهنگي كشور به‌شمار مي‌رفتند. كتابخانه‌هاي تحقيقاتي نيز به‌تدريج به‌وجود آمدند. ابتدا كتابخانه انجمن ادبي بلغارستان[5] ، كه به مدرسه عالي علوم بلغارستان تبديل شد، و سپس كتابخانه ملي تأسيس گرديد. تحولات بنيادي پس از جنگ جهاني دوم انگيزه‌اي قوي براي توسعه كتابخانه‌ها بود.

در سال 1970، هيأت وزيران دستور ايجاد نظام كتابخانه‌اي واحدي را براي بلغارستان صادر كرد كه وزارت فرهنگ اداره اين نظام را برعهده داشت و از نظر حرفه‌اي، كتابخانه ملي آن‌را هدايت مي‌كرد. گروه كاملاً منسجمي از كتابخانه ملي، كتابخانه فرهنگستان علوم بلغارستان[6] ، كتابخانه دانشگاه صوفيه[7]  كه بزرگ‌ترين كتابخانه دانشگاهي كشور است، و نيز كتابخانه مركزي تحقيقات پزشكي، علوم و فنون، و كشاورزي تشكيل شد كه به‌وسيله شوراي مديران كتابخانه‌هاي مركزي تحقيقاتي[8]  اداره مي‌شد و هدفشان ارائه خدمات كتابخانه‌اي جامع با كيفيت عالي بود. هريك از اين كتابخانه‌هاي تحقيقاتي فعاليت‌هاي كتابخانه‌هاي وابسته را در شبكه، هدايت و هماهنگ مي‌كنند و كتابخانه‌هاي مركزي منطقه نيز هدايت كتابخانه‌هاي عمومي و هماهنگي فعاليت‌هاي كتابخانه‌هاي مناطق را برعهده دارند.

براي اصلاح و بهبود سازماندهي و وظايف كتابخانه، در قوانين جديد كتابخانه معيارهايي نظير مقرراتي براي تأمين بودجه كتابخانه‌ها توسط سازمان مادر، شرايط دقيق‌تر براي ايجاد كتابخانه‌هاي جديد، تمركز اجباري خدمات كتابخانه‌هاي عمومي، و ايجاد شوراي ملي كتابداري[9]  متشكل از معاون اول وزير فرهنگ و شخصيت‌هاي برجسته دولتي و كارشناسان كتابداري كه از قدرت مشاوره و رهبري برخوردار باشند، در وزارت فرهنگ گنجانده شد.

كتابخانه ملي. كتابخانه ملي سيريل و متوديوس در صوفيه كه در سال 1878 ساخته شد، مجموعه كاملي از مواد چاپي كشور، برگزيده‌اي از انتشارات خارجي مهم در تمام زمينه‌هاي موضوعي، و بزرگ‌ترين مجموعه نشريات خارجي كشور، كه در اواخر دهه 1980 حدود 9500 عنوان بود، به علاوه مجموعه كاملي از انتشارات سازمان ملل متحد و ساير سازمان‌هاي بين‌المللي را در اختيار دارد. موجودي اين كتابخانه بالغ بر 6000000مدرك است كه از مجموعه عظيمي از نسخه‌هاي خطي بلغاري و خارجي و كتاب‌هاي قديمي و كمياب تشكيل شده است. اين كتابخانه همچنين بيش از 3500000 سند تاريخي ملي و شرقي را نگهداري مي‌كند و به‌عنوان آرشيو ملي اسناد مربوط به تاريخ بلغار تا سال 1900 فعاليت دارد. آرشيوهاي دولتي مسئول نگهداري اسناد مربوط به قرن بيستم هستند.

از سال 1897 كتابخانه ملي قانوناً مركز ملي واسپاري شد و كتابشناسي ملي را منتشر كرد. كتابشناسي ملي به تفكيك فهرستي از كتاب‌ها، نقشه‌ها، صفحات موسيقي، و منابع ديگر را هر دو هفته يك‌بار؛ انتشارات دولتي و پايان‌نامه‌ها را به‌صورت ماهانه؛ مقالات مجلات و آثار گروهي را هر دو هفته يك‌بار؛ مقالات روزنامه‌ها را به‌صورت ماهانه؛ نشريات بلغاري را سالانه؛ <بلگاريكا[10]<  را هر سه ماه يك‌بار؛ و <كتابشناسي كتابشناسي‌هاي بلغارستان< را به‌صورت سالانه منتشر مي‌كند. همچنين چهار درهمكرد سالانه به‌طور مجزا از كتاب و منابع ديگر، پايان‌نامه‌ها، مواد شنيداري، و >بلگاريكا< دارد.

كتابخانه ملي مركز اطلاع‌رساني كتابشناختي فعالي در موضوعات فرهنگ، بوم‌شناسي، اقتصاد، و حقوق است و همچنين به‌عنوان مؤسسه‌اي تحقيقاتي در زمينه علوم كتابداري و كتابشناسي فعاليت مي‌كند؛ به‌طوري كه در سال 1990 حدود چهل بورسيه تمام وقت و پانزده دانشجو در آن فعاليت داشته‌اند.

اين كتابخانه به‌عنوان مركز ملي روش‌شناسي به كتابخانه‌هاي مركزي تحقيقاتي و منطقه‌اي و شبكه‌هاي آنها، كمك و راهنمايي مي‌كند و از سال 1970 به هماهنگي كارهاي اساسي كتابداري در نظام‌هاي كتابخانه‌اي كشور نيز پرداخته است.

كتابخانه‌هاي دانشگاهي. در اواخر دهه ،1980 بيست‌وهشت كتابخانه دانشگاهي و ساير مراكز آموزش عالي بيش از 6000000 جلد كتاب در اختيار داشتند. بزرگ‌ترين آنها كتابخانه دانشگاه صوفيه و كتابخانه مركزي مؤسسه عالي پزشكي صوفيه[11]  است.

كتابخانه‌هاي عمومي. تعداد كتابخانه‌هاي چيتاليشتا[12] ، يعني كتابخانه‌هاي باشگاه‌هاي مطالعه در روستاها، شهرها، يا خانه‌هاي فرهنگ، بالغ بر 3800 باب است. هر منطقه شهري يا روستايي يك يا چند كتابخانه دارد كه به‌طور رايگان در دسترس عموم قرار مي‌گيرد. بيش از 1800 كتابخانه شركت‌هاي تجاري، صنعتي، و سازمان‌هاي مهم دولتي نيز وجود دارد كه منحصراً در اختيار كاركنان است. اين كتابخانه‌ها زير نظر اتحاديه‌هاي تجاري هستند و سرمايه آنها توسط سازمان‌هاي مادر تأمين مي‌شود. همچنين كتابخانه‌هاي شهري متعددي وجود دارد كه مستقيماً زير نظر دولت اداره مي‌گردد. براي توسعه كتابخانه‌هاي عمومي در دهه 1980 تمايل زيادي به تمركز تدريجي كتابخانه‌ها بود. سازمان مركزي براي حفظ استقلال سازمان‌هاي چيتاليشتا، به تمركز فعاليت‌هاي اساسي كتابخانه در كتابخانه‌هاي بزرگ چيتاليشتا در شهرها توجه كرد. كاهش منظم تعداد كتابخانه‌هاي عمومي نيز مورد توجه قرار گرفت كه بيشتر متوجه كتابخانه‌هاي كوچك و كم تحرك مي‌شد.

كتابخانه‌هاي مركزي منطقه‌اي. اگر چه 27 كتابخانه مركزي منطقه‌اي بيش از ساير كتابخانه‌ها مورد استفاده هستند، نبايد به عنوان كتابخانه عمومي مورد توجه قرار گيرند؛ زيرا اعتبار و وظايف كتابخانه‌هاي مركزي تحقيقاتي را در مناطق خود برعهده دارند. اين كتابخانه‌ها داراي مجموعه وسيعي از انتشارات داخل و خارج كشور، و مجموعه‌هاي منحصر به فردي از انتشارات و ساير اسناد مناسب با وضعيت منطقه هستند.

كتابخانه‌هاي آموزشگاهي. در بلغارستان هر مدرسه اختصاصاً كتابخانه‌اي دارد. بيش از 3500 كتابخانه آموزشگاهي داراي 17300000 جلد كتاب هستند كه حدود سي درصد آن را كتاب‌هاي كودكان و نوجوانان تشكيل مي‌دهد و حدود هشتاد درصد دانش‌آموزان كشور از كتابخانه‌هاي آموزشگاهي استفاده مي‌كنند.

كتابخانه‌هاي تخصصي. كتابخانه‌هاي تخصصي علوم در فرهنگستان علوم، ساير مؤسسه‌هاي تحقيقاتي، انجمن‌هاي علمي، شركت‌هاي صنعتي، شركت‌هاي بازرگاني، موزه‌ها، و انجمن نويسندگان ايجاد شده است و حدود 21 ميليون مدرك در اختيار دارند كه بيش از 18 ميليون آن را پروانه اختراعات، استانداردها، و ساير نشريات فني و تخصصي تشكيل مي‌دهد. كتابخانه فرهنگستان علوم بلغارستان كه از يك كتابخانه مركزي و بيش از 40 شعبه تشكيل شده است، كتابخانه مركزي كشاورزي كه سرپرستي شبكه كتابخانه‌هاي تخصصي كشاورزي را برعهده دارد، و كتابخانه مركزي فني كه مسئول هماهنگي كتابخانه‌هاي فني و تخصصي است از مهم‌ترين كتابخانه‌ها به‌شمار مي‌روند.

كاهش تعداد كتابخانه‌هاي تخصصي ( در سال 1976، 704 باب؛ در سال 1982، 677 باب؛ و در سال 1988، 652 باب كتابخانه فعال بودند) حائز اهميت است و از سياست متمركزسازي و انحلال سازمان‌هاي فاقد رشد نشأت مي‌گيرد.

حرفه كتابداري. دوره‌هاي آموزش رسمي كتابداري در سه مؤسسه برگزار مي‌شود كه شامل دانشگاه صوفيه با كرسي‌هاي علوم كتابداري و اطلاع‌رساني، مؤسسه دولتي كتابداران در صوفيه[13]  با دوره دو ساله فوق ديپلم يا سه ساله به‌صورت پاره وقت، و كتابخانه ملي با دوره آموزش شش ماهه براي تكميل تحصيلات دانشگاهي است. همچنين دانشگاه صوفيه و كتابخانه ملي برنامه پايان‌نامه‌هاي دوره دكتري را تهيه مي‌كنند.

به‌منظور بهبود كيفيت حرفه‌اي و مهارت‌هاي كتابداران، كتابخانه ملي، كتابخانه‌هاي مركزي تحقيقاتي، و كتابخانه‌هاي مركزي منطقه‌اي به‌طور مرتب به برگزاري دوره‌هاي آموزشي كوتاه‌مدت، همايش‌ها، و فعاليت‌هاي مشابه مي‌پردازند.

اتحاديه كتابداران و اطلاع‌رسانان[14]  در سال 1990 تشكيل شد كه علاوه بر ارتباطات محلي در مناطق، داراي عضويت‌هاي خصوصي، سازماني، و وابسته نيز هست. تبليغات حرفه‌اي، تشويق به رشد علمي و نظري كتابداري و اطلاع‌رساني، برگزاري همايش‌ها، تهيه انتشارات و كوشش‌هاي مشابه، بالابردن سطح آموزش و ارزيابي حرفه‌اي، و مطالعه و شناساندن يافته‌هاي مفيد مؤسسه‌هاي كتابداري و اطلاع‌رساني خارجي به كتابداران از وظايف اصلي اين اتحاديه به‌شمار مي‌رود.

 

مآخذ :

1) Kazandzief, Alexander. Libraries in Bulgaria,  1987; 2) Savova, Elena Et al. Research Libraries: Theory and Practice,  1980. In Bulgarian.

                ولاديمير پوپوف[15]  (WELIS)

                ترجمه ويدا بزرگ‌چمي



[1]. Cyril

[2]. Methodius

[3]. Kievan Rus

[4]. Reading Clubs

[5]. Library of the Bulgarian Literary Society

[6]. Library of the Bulgarian Academy of Sciences

[7]. Library of the University of Sofia

[8]. Council of Directors of Central Research Libraries

[9]. National Council on Librarianship

[10]. Bulgarica

[11]. Central Medical Library of the Higher Medical Institutein Sofia

[12]. Chitalishta

[13]. State Institute of Librarian in Sofia

[14]. Union of Library and Information Workers

[15]. Vladimir Popov

 

 

بازگشت به فهرست مقالات ب