Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ب

 

بنگلادش، كتابخانه‌هاي. جمهوري مردمي بنگلادش، عضو كشورهاي مشترك‌المنافع، در شمال شرقي شبه قاره هند در خليج بنگال واقع شده است. اين كشور يكي از پرجمعيت‌ترين كشورهاي جهان است. جمعيت بنگلادش (طبق آمار سال 2000) 129200000 نفر و مساحت آن 143998 كيلومتر  مربع است. زبان رسمي اين كشور بنگالي است.

تاريخچه. قبل از سال 1972 نام اين كشور پاكستان شرقي بوده است، پيش از تقسيم هند در سال 1947، اين منطقه جزئي از استان بنگال شرقي بخش سيلت آسام بود. در طول جنگ بنگلادش در سال 1971، كتابخانه‌ها خسارات زيادي را متحمل شدند و اين كشور جديد كه با كمبود منابع مالي مواجه شده بود هنوز در تلاش براي بازسازي مجموعه‌هاي خويش است.

فقط پنج درصد جمعيت اين كشور در داكا، پايتخت اين كشور، زندگي مي‌كنند؛ درحالي كه، بيش از 75 درصد منابع كتابخانه‌ها در اين شهر قرار گرفته است. كتابخانه‌هاي عمده دانشگاهي، كتابخانه ملي، و تقريبآ همه كتابخانه‌هاي اختصاصي در داكا واقع شده‌اند. بيشتر كتابخانه‌ها در بنگلادش داراي مجموعه غيراماني هستند و استفاده از مجموعه به ساكنان نزديك كتابخانه محدود مي‌شود.

عامل اصلي توسعه كتابخانه‌ها در بنگلادش حمايت اهداكنندگان كشورهاي توسعه‌يافته است. بيشتر ملل غربي برنامه‌هاي كمكي فعالانه‌اي در بنگلادش دارند كه بسياري از آنها به‌طرف كتابخانه‌ها هدايت مي‌شود. پيچيده‌ترين كتابخانه‌ها در اين كشور آن دسته از كتابخانه‌ها با مجموعه تخصصي هستند كه بخشي از بودجه آن از منابع خارجي تأمين مي‌شود.

گرچه در دهه 1980 فن‌آوري جديد در بنگلادش فقط براي تعداد اندكي از كتابخانه‌ها قابل دسترس بود، كتابداران حرفه‌اي، به‌خصوص آن دسته از كتابداراني كه در خارج از كشور آموزش ديده بودند، علاقه به رايانه‌اي شدن كتابخانه‌ها داشتند.

كتابخانه ملي. در سال 1972 اداره آرشيو و كتابخانه‌ها[1]اقدام به تأسيس كتابخانه و آرشيو ملي بنگلادش كرد. با اينكه در دهه 1980، اين دو مركز كوچك و در حال رشد بودند، دولت بنگلادش كتابخانه ملي را يكي از طرح‌هاي اصلي خود مي‌دانست. بر اساس قانون حق مؤلف، كه در سال 1974 به تصويب رسيد، كتابخانه ملي نسخه‌هايي از همه كتاب‌هايي كه در بنگلادش به چاپ مي‌رسد دريافت مي‌دارد. تعداد 75000 جلد كتابي كه در كتابخانه ملي وجود دارد به زبان‌هاي بنگالي، اردو، و انگليسي است. اين كتابخانه همچنين اقدام به جمع‌آوري مجلات و روزنامه‌هايي مي‌كند كه در بنگلادش منتشر مي‌شود. در كتابخانه ملي هيچ‌گونه متني امانت داده نمي‌شود و از سال 1973 كتابخانه ملي اقدام به انتشار سالانه >كتابشناسي ملي بنگلادش< به زبان انگليسي و بنگالي كرده است.

آرشيوهاي پاكستان شرقي[2]  سابقاً در لاهور (پاكستان غربي) قرار داشت. بنابراين، بعد از استقلال اين منطقه، كشور جديد داراي هيچ‌گونه پيشينه رسمي نبود. در سال‌هاي بعد از 1971 آرشيو ملي بنگلادش اقدام به بررسي اسناد ادارات دولتي در سراسر كشور و تربيت مدير آرشيو براي آماده‌سازي اين منابع كرد. در نوامبر 1985، كتابخانه ملي و آرشيو ملي به ساختمان دائمي هفت طبقه، كه داراي تهويه مطبوع و 60000 مترمربع فضاي كاري بود، منتقل شد.

كتابخانه‌هاي دانشگاهي. در بنگلادش شش كتابخانه دانشگاهي به 42800 دانشجوي دانشگاهي خدمات ارائه مي‌دهند: دانشگاه داكا (تأسيس 1921) با 500000 جلد؛ دانشگاه راجشاهي (تأسيس 1953) با 230000 جلد؛ دانشگاه فني و مهندسي بنگلادش (تأسيس 1962) با 87800 جلد؛ دانشگاه چيتاگونگ (تأسيس 1966) با 117000 جلد؛ دانشگاه كشاورزي ميمن سينگ (تأسيس 1966) با 123700 جلد؛ و دانشگاه جهانگيرنگر (تأسيس 1970) با 50000 جلد. اين شش كتابخانه داراي كتابداراني متخصص و مجموعه‌اي متنوع از مجلات و روزنامه‌هاي داخلي و خارجي هستند و به ارائه خدمات مرجع و راهنمايي‌هاي كتابشناختي به مراجعان خود مي‌پردازند. باآنكه هيچ‌گونه برنامه امانت بين كتابخانه‌اي رسمي ميان كتابخانه‌هاي دانشگاهي وجود ندارد، منابع اطلاعاتي از طريق ارتباطات غيررسمي در دسترس دانشجويان و اعضاي هيأت علمي دانشگاه‌هاست. بيشتر كتابخانه‌هاي دانشگاهي اقدام به راه‌اندازي امانت بين كتابخانه‌اي با بخش اماني كتابخانه بريتانيا كرده‌اند.

در بنگلادش به‌سبب آنكه خريد درسنامه‌ها براي افراد، گران تمام مي‌شود و به‌راحتي در دسترس نيست، بيشتر كتابخانه‌هاي دانشگاهي داراي مجموعه درسنامه‌هاي بزرگي هستند. در دانشگاه فني ـ مهندسي بنگلادش دانشجويان درسنامه‌ها را از كتابخانه اماني به امانت مي‌گيرند و امانت منابع غيردرسي در بيشتر كتابخانه‌ها محدود به اعضاي هيأت علمي و دانشجويان بالاتر از ليسانس است. بيشتر منابع اطلاعاتي به زبان انگليسي است ولي منابع به زبان‌هاي بنگالي، اردو، عربي، و فارسي نيز وجود دارد.

كتابخانه دانشگاه داكا مهم‌ترين كتابخانه بنگلادش است. مجموعه 500000 جلدي اين كتابخانه بزرگ‌ترين مجموعه منابع اطلاعاتي در كشور است و دربردارنده منابع مربوط به همه رشته‌هاي دانشگاهي به‌جز فني، مهندسي، و پزشكي است. اين كتابخانه داراي 57 كتابدار متخصص است. علاوه بر اين، نقش مستقيم اين كتابخانه در جمع‌آوري و حفاظت از آرشيو بنگلادش نيز بسيار مهم است. در اين كتابخانه 25000 نسخه خطي وجود دارد كه بسياري از آنها متعلق به قرون چهاردهم و پانزدهم ميلادي و منعكس‌كننده ادبيات و فرهنگ بنگلادش است. در ميان مجموعه منابع اطلاعاتي كمياب اين كتابخانه <داكا پراكاش>[3]  يكي از ادواري‌هاي اصلي بنگلادش وجود دارد كه در مورد خبرهاي محلي از سال 1890 تا 1914 است. اين كتابخانه مجلات و روزنامه‌هاي محلي را نيز به ميكروفيلم تبديل مي‌كند.

كتابخانه‌هاي عمومي. كتابخانه عمومي مركزي بنگلادش، كه در داكا واقع شده، در حكم اداره مركزي سازمان كتابخانه‌هاي عمومي است و مديريت كتابخانه‌هاي عمومي و منطقه‌اي بنگلادش را برعهده دارد. اين كتابخانه كه تا قبل از سال 1963 جزو كتابخانه دانشگاه داكا بود، داراي 100000 جلد كتاب است و نقطه مركزي كتابخانه‌هاي عمومي در بنگلادش است. اين كتابخانه همچنين مسئوليت برگزاري نمايشگاه‌هاي فرهنگي را برعهده دارد.

علاوه بر كتابخانه عمومي مركزي در داكا، كتابخانه‌هاي عمومي منطقه‌اي در شهرهاي چيتاگونگ، خولنا، و راجشاهي، هر يك با مجموعه‌اي در حدود 30000 جلد، فعاليت دارند. 65 كتابخانه عمومي ناحيه‌اي در سراسر كشور وجود دارد كه هر كدام تقريبآ داراي 4000 جلد كتاب است. در دهه 1980 در كتابخانه‌هاي عمومي اين كشور، 36 كتابدار حرفه‌اي در 69 كتابخانه عمومي وجود داشته است.

باتوجه به اينكه بيشتر مراجعان كتابخانه‌هاي عمومي بنگلادش دانشجو هستند، تأكيد اصلي مجموعه‌سازي در اين كتابخانه بر تهيه درسنامه‌هاست. در اواسط دهه 1980 كتابخانه‌هاي عمومي اين كشور نه كتابي را امانت مي‌دادند و نه به ارائه خدمات كتابخانه سيار يا خدمات ديداري ـ شنيداري مي‌پرداختند.

كتابخانه‌هاي آموزشگاهي. خدمات كتابخانه‌اي به 8900000 دانش‌آموز در 44000 مدرسه ابتدايي و 2600000 نفر در 9000 دبيرستان ارائه مي‌شود. بعضي از دبيرستان‌ها داراي تسهيلات كتابخانه‌اي هستند كه معلمان به‌عنوان كتابدار به ارائه خدمات مي‌پردازند. در دهه 1980 دولت براي تربيت كتابداران آموزشگاهي تلاش زيادي كرد. مجموعه كتابخانه‌هاي مدارس دربردارنده 500 تا 5000 جلد كتاب است، اما مجموعه بيشتر كتابخانه‌ها در پايين‌ترين حدّ معمول است. در اين كتابخانه‌ها، كتاب‌هايي به زبان انگليسي، بنگالي، و اردو نگهداري مي‌شود. چون منابع ديداري ـ شنيداري در مدارس نيست و مراكز رسانه‌ها نيز در كتابخانه‌هاي آموزشگاهي وجود ندارد، مركز آموزش ديداري ـ شنيداري دانشكده تربيت معلم داكا داراي يك واحد سيار خدمات ديداري ـ شنيداري است كه كتابخانه‌هاي آموزشگاهي سراسر كشور را زير پوشش دارد.

كتابخانه‌هاي تخصصي. كتابخانه‌هاي تخصصي دولتي يا خصوصي، نقش مهمي در كشور بنگلادش دارند و بخشي از نظام يكپارچه كتابخانه‌اي كشور محسوب مي‌شوند. بيشتر اين كتابخانه‌ها متعلق به سازمان‌هاي علمي و پژوهشي، و نيز سازمان‌هاي دولتي و داراي نيروي انساني متخصص هستند. كتابخانه‌هاي انجمن تحقيقات كشاورزي بنگلادش و مركز تحقيقات بين‌المللي بيماري اسهال دو نمونه از كتابخانه‌هاي تخصصي مطلوب هستند كه منابع اطلاعاتي خود را از كشورهاي غربي دريافت مي‌دارند. اين كتابخانه‌ها به ارائه خدمات مرجع، جست‌وجو در متون، جمع‌آوري كتابشناسي‌ها، خدمات آگاهي‌رساني جاري، نمايه‌سازي و چكيده‌نويسي، و اشاعه اطلاعات گزيده به مراجعان خود مي‌پردازند.

انجمن تحقيقات كشاورزي در سال 1985 داراي هشت كتابدار متخصص بود كه پنج نفر از آنان در خارج از كشور آموزش ديده بودند. اين كتابخانه از نظام مديريت پايگاه اطلاعاتي ريز رايانه به‌منظور انتشار كتابشناسي‌هاي موضوعي استفاده مي‌كند. مركز اسناد و كتابخانه ملي كشاورزي توسط اين انجمن پديد آمده است كه به‌عنوان مركز ملي اگريس[4] (خدمات  اطلاعات علمي كشاورزي) و كَريس [5]  (خدمات جاري اطلاعات علمي كشاورزي) در كشور بنگلادش عمل مي‌كند.

كتابخانه مركز تحقيقات بيماري اسهال بخشي از مؤسسه پزشكي با بودجه مناسب و حمايت بين‌المللي است كه داراي 18000 جلد كتاب؛ 525 عنوان مجله پزشكي؛ و مجموعه چاپي بالغ بر 12000 مقاله، گزارش، و سند است. دو كتابخانه، به ارائه پيچيده‌ترين عمليات كتابخانه‌اي در كشور مي‌پردازند و نشان مي‌دهند كه چگونه با حمايت‌هاي خارجي مي‌توان به‌طور قابل توجهي مجموعه‌ها و خدمات كتابخانه‌اي را در كشورهاي در حال توسعه متحول ساخت. از ديگر كتابخانه‌هاي تخصصي مطلوب مي‌توان مركز ملي مدارك علمي و فني بنگلادش و كتابخانه ملي پزشكي و مركز اسناد و كتابخانه‌هاي مؤسسه مطالعات توسعه بنگلادش، كميسيون انرژي اتمي بنگلادش، و بانك بنگلادش را نام برد.

برخي كشورهاي خارجي نيز به ارائه خدمات كتابخانه‌اي در بنگلادش مي‌پردازند. بيشتر اين كتابخانه‌ها در داكا مستقر هستند و توسط دانشجويان دانشگاه‌ها و دانشكده‌ها بسيار مورد استفاده قرار مي‌گيرند. كتابخانه انجمن بريتانيا داراي 50000 جلد كتاب و بيش از 100 عنوان مجله و روزنامه بريتانيايي است. بيش از يك سوم مجموعه اين كتابخانه را درسنامه‌هايي تشكيل مي‌دهد كه براي استفاده دانشجويان دانشگاه‌ها و دانشكده‌ها فراهم شده است. علاوه بر اين، انجمن بريتانيا به ارائه برنامه‌هاي فرهنگي، كلاس‌هاي آموزش زبان انگليسي، و بورس تحصيل در خارج از كشور نيز مي‌پردازد. مجموعه 6300 جلد كتاب، 150 عنوان مجله، و چهار عنوان روزنامه كتابخانه مركز فرهنگي امريكا نيز روزانه توسط 175 دانشجو مورد استفاده قرار مي‌گيرد. اين مركز نيز به‌مانند انجمن بريتانيا به نمايش فيلم، برگزاري سخنراني، و برنامه‌هاي فرهنگي مي‌پردازد و انديشه خدمات كتابخانه عمومي آزاد را در بنگلادش رواج مي‌دهد.

حرفه كتابداري. بخش كتابداري دانشگاه داكا كه در سال 1959 با ارائه دوره ديپلم كتابداري تأسيس شده بود، تنها برنامه دانشگاهي براي كتابداران حرفه‌اي در بنگلادش بود. در سال 1962 دوره كارشناسي ارشد نيز راه‌اندازي شد. تقريبآ همه كتابداران بنگلادش از دانشگاه داكا فارغ‌التحصيل شده‌اند. برنامه‌هاي درسي اين دانشگاه، سنتي است، ولي پيوسته كوشش‌هايي براي گسترش مسائل جديد در علوم كتابداري صورت مي‌گيرد.

انجمن كتابداران بنگلادش كه در سال 1956 تأسيس گرديده است، سازمان حرفه‌اي كتابداران در كشور محسوب مي‌شود. تعداد اعضاي اين انجمن 560 نفر در سال 1985 بود كه تقريبآ 500 نفر آنان مدرك تخصصي داشتند. همايش‌هاي اين انجمن به‌صورت ماهانه برگزار مي‌شود و مجله >كتابدار شرقي< كه توسط اين انجمن منتشر مي‌شد، در سال 1978 متوقف شد. استفاده از فرصت آموزشي غيردانشگاهي در بنگلادش براي كتابداران محدود است، امّا بسياري از كتابداران از طريق بورس و كمك‌هزينه نهادهاي خصوصي به‌منظور كسب آموزش‌هاي پيشرفته به كشورهاي ديگر اعزام مي‌شوند.

 

مآخذ:

1)  East Pakistan Library Association and the British Council. The Need for Public Library Development. Dacca, 1966. 2) Syed, M.A. Public Libraries in East Pakistan: Yesterday and Today, 1967.

                جودي بليس فوت[6]   (WELIS)

                 ترجمه حميد محسني

 



[1]. Directorate of Archives and Libraries

[2]. Archives of East Pakistan

[3]. Dhaka Prakash

[4]. International System of the Agricurtural Sciences andTechnology (AGRIS)

[5]. Current Agricultural Research Information Services(CARIS)

[6]. Jody Bales Foote

 

 

بازگشت به فهرست مقالات ب